พระอภิธรรมปิฎก ยมก · ธาตุยมก
ธาตุ ๑๘ อุทเทสวาร เล่ม ๓๘
ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๗๙๔–๘๐๒ (ฉบับหลวง)ลำดับ ๑/๔ ในธาตุยมกมี ๔ ฉบับคลังนี้ตอบแบบ “อ่านตัวบท · ไม่ตีความ” — ระบบแสดงตัวบทตามฉบับที่มี และไม่สรุป ไม่ตีความ ไม่ให้คะแนนความน่าเชื่อถือ
พระอภิธรรมปิฎก ยมก ธาตุยมก ธาตุ ๑๘ อุทเทสวาร (ฉบับหลวง เล่ม ๓๘ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๓๘ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๘๒ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๓๘)
ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙) เล่ม ๓๘ หน้า ๓๘๓–๓๘๙
วิ. บุคคลเหล่าใดจักได้เฉพาะมรรค บุคคลเหล่านั้นไม่เคยกำหนดรู้จักขายตนะ แต่จักไม่กำหนดรู้โสตายตนะก็หาไม่ ท่านผู้มีความพร้อมเพรียงด้วยมรรคอันเลิศและปุถุชนที่จักไม่ได้เฉพาะมรรคไม่เคยกำหนดรู้จักขายตนะและจักไม่กำหนดรู้โสตายตนะปฏิ. หรือว่าบุคคลใดจักไม่กำหนดรู้โสตายตนะบุคคลนั้นไม่เคยกำหนดรู้จักขายตนะ ?
วิ. พระอรหันต์จักไม่กำหนดรู้โสตายตนะ แต่ไม่เคยกำหนดรู้จักขายตนะก็หาไม่ ท่านผู้มีความพร้อมเพรียงด้วยมรรคอันเลิศและปุถุชนที่จักไม่ได้เฉพาะมรรคจักไม่กำหนดรู้โสตายตนะและไม่เคยกำหนดรู้จักขายตนะ
จบ ปริญญาวาร
จบ พระบาลีอายตนยมก
-----
พระบาลีอภิธรรมปิฎก
ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น
๑. ปัณณัตติวารอุทเทส
{๗๙๔} [๑] ธาตุ ๑๘ คือ
๑. จักขุธาตุ ๒. โสตธาตุ
๓. ฆานธาตุ ๔. ชิวหาธาตุ
๕. กายธาตุ ๖. รูปธาตุ
๗. สัททธาตุ ๘. คันธธาตุ
๙. รสธาตุ ๑๐. โผฏฐัพพธาตุ
๑๑. จักขุวิญญาณธาตุ ๑๒. โสตวิญญาณธาตุ
๑๓. ฆานวิญญาณธาตุ ๑๔. ชิวหาวิญญาณธาตุ
๑๕. กายวิญญาณธาตุ ๑๖. มโนธาตุ
๑๗. มโนวิญญาณธาตุ ๑๘. ธัมมธาตุ
- ๑ธาตุยมก ยมกที่ว่าด้วยหมวดสภาวธรรมที่เรียกว่าธาตุ จัดเป็นยมกที่ ๔ ของคัมภีร์ยมก ซึ่งคำว่า ธาตุ แปลว่า ธรรมชาติที่ทรงภาวะของตนไว้ หมายถึงสิ่งที่ทรงภาวะของตนอยู่เองตามที่เหตุปัจจัย ปรุงแต่งขึ้น เป็นไปตามธรรมนิยามคือกฎกำหนดแห่งธรรมดา ไม่มีผู้สร้างผู้บันดาล และมีรูป ลักษณะ กิจ อาการเป็นแบบอย่างจำเพาะตัวอันพึงกำหนดเอาเป็นหลักได้แต่ละอย่าง (นัย ขุ.ปฏิ.อ. ๑/๙๓) ในธาตุยมกนี้ ได้แก่ ธาตุที่เป็นองค์ธรรมจำนวน ๑๘ พร้อมทั้งความหมาย ดังนี้
- ๑จักขุธาตุ ธาตุคือจักขุ (ตา) ๒. โสตธาตุ ธาตุคือโสตะ (หู)
- ๓. ฆานธาตุ ธาตุคือฆานะ (จมูก) ๔. ชิวหาธาตุ ธาตุคือฆานะ (ลิ้น)
๑. ปทโสธนวาร
อนุโลม
{๗๙๕} [๒] จักขุคือจักขุธาตุหรือ ? จักขุธาตุคือจักขุหรือ ?
โสตะคือโสตธาตุหรือ ? โสตธาตุคือโสตะหรือ ? ...
จักขุวิญญาณคือจักขุวิญญาณธาตุหรือ ?
จักขุวิญญาณธาตุคือจักขุวิญญาณหรือ ? ...
มโนคือมโนธาตุหรือ ? มโนธาตุคือมโนหรือ ?
มโนวิญญาณคือมโนวิญญาณธาตุหรือ ?
มโนวิญญาณธาตุคือมโนวิญญาณหรือ ?
ธัมมะคือธัมมธาตุหรือ ? ธัมมธาตุคือธัมมะหรือ ?
- ๕. กายธาตุ ธาตุคือกาย ๖. รูปธาตุ ธาตุคือรูป
- ๗. สัททธาตุ ธาตุคือสัททะ (เสียง) ๘. คันธธาตุ ธาตุคือคันธะ (กลิ่น)
- ๙. รสธาตุ ธาตุคือรส ๑๐. โผฎฐัพพธาตุ ธาตุคือโผฏฐัพพะ (สัมผัส)
- ๑๑. จักขุวิญญาณธาตุ ธาตุคือจักขุวิญญาณ สภาวะที่รับรู้เห็นรูปทางตา การเห็น
- ๑๒. โสตวิญญาณธาตุ ธาตุคือโสตวิญญาณ สภาวะที่รับรู้ยินเสียงทางหู การได้ยิน
- ๑๓. ฆานวิญญาณธาตุ ธาตุคือฆานวิญญาณ สภาวะที่รับรู้ดมกลิ่นทางจมูก การได้กลิ่น
- ๑๔. ชิวหาวิญญาณธาตุ ธาตุคือชิวหาวิญญาณ สภาวะที่รับรู้ลิ้มรสทางลิ้น การลิ้มรส
- ๑๕. กายวิญญาณธาตุ ธาตุคือกายวิญญาณ สภาวะที่รับรู้สัมผัสทางกาย การสัมผัส
- ๑๖. มโนธาตุ ธาตุคือมโน (มนะ) สภาวะแห่งจิต จิตใจ
- ๑๗. มโนวิญญาณธาตุ ธาตุคือมโนวิญญาณ สภาวะที่รับรู้อารมณ์ทางใจ ความคิด
- ๑๘. ธัมมธาตุ ธาตุคือธัมมะ ธรรมารมณ์ สิ่งที่ใจคิด
- ธาตุทั้ง ๑๘ นี้จัดแบ่งการทำหน้าที่เป็น ๓ กลุ่ม คือ (๑) กลุ่มธาตุที่ทำหน้าที่เป็นฝ่ายรับ การสัมผัสหรือกระทบ เรียกว่า ธาตุเมีย ได้แก่ ธาตุลำดับที่ ๑ – ลำดับที่ ๕ และลำดับที่ ๑๖ (๒) กลุ่มธาตุที่ทำหน้าที่เป็นฝ่ายกระตุ้นการสัมผัส เรียกว่า ธาตุผู้ ได้แก่ ธาตุลำดับที่ ๖ – ลำดับที่ ๑๐ และลำดับที่ ๑๘ (๓) กลุ่มธาตุที่เป็นผลจากการสัมผัสกันระหว่างธาตุทั้งสองกลุ่มทำหน้าที่รับรู้อารมณ์ เรียกว่า ธาตุลูก ได้แก่ ธาตุลำดับที่ ๑๑ – ลำดับที่ ๑๕ และลำดับที่ ๑๗ โดยธาตุทั้ง ๓ กลุ่มนี้จะจับคู่แสดงความสัมพันธ์กันไปตามลำดับ คู่ละ ๓ ได้ ๖ คู่สัมพันธ์ ดังนี้
ปัจจนีกะ
{๗๙๖} [๓] สภาวธรรมที่ไม่ใช่จักขุไม่ใช่จักขุธาตุหรือ ? สภาวธรรมที่ไม่ใช่จักขุธาตุไม่ใช่จักขุหรือ ?
สภาวธรรมที่ไม่ใช่โสตะ ไม่ใช่โสตธาตุหรือ ? สภาวธรรมที่ไม่ใช่โสตธาตุไม่ใช่โสตะหรือ ? ...
สภาวธรรมที่ไม่ใช่จักขุวิญญาณไม่ใช่จักขุวิญญาณธาตุหรือ ? สภาวธรรมที่ไม่ใช่จักขุวิญญาณธาตุไม่ใช่จักขุวิญญาณหรือ ? ...
สภาวธรรมที่ไม่ใช่มโนไม่ใช่มโนธาตุหรือ ? สภาวธรรมที่ไม่ใช่มโนธาตุไม่ใช่มโนหรือ ?
สภาวธรรมที่ไม่ใช่มโนวิญญาณไมใช่มโนวิญญาณธาตุหรือ ? สภาวธรรมที่ไม่ใช่มโนวิญญาณธาตุไม่ใช่มโนวิญญาณหรือ ?
- กลุ่มธาตุเมีย กลุ่มธาตุผู้ กลุ่มธาตุลูก
- คู่สัมพันธ์ที่ ๑ จักขุธาตุ รูปธาตุ จักขุวิญญาณธาตุ
- คู่สัมพันธ์ที่ ๒ โสตธาตุ สัททธาตุ โสตวิญญาณธาตุ
- คู่สัมพันธ์ที่ ๓ ฆานธาตุ คันธธาตุ ฆานวิญญาณธาตุ
- คู่สัมพันธ์ที่ ๔ ชิวหาธาตุ รสธาตุ ชิวหาวิญญาณธาตุ
- คู่สัมพันธ์ที่ ๕ กายธาตุ โผฏฐัพพธาตุ กายวิญญาณธาตุ
- คู่สัมพันธ์ที่ ๖ มโนธาตุ ธัมมธาตุ มโนวิญญาณธาตุ
- อธิบายความสัมพันธ์ เช่น จักขุวิญญาณธาตุ หรือการที่ตาเห็นรูป จะเกิดได้ก็เพราะอาศัยจักขุธาตุ ซึ่งเป็นธาตุเมียรับการกระทบจากรูปธาตุซึ่งเป็นธาตุผู้ เป็นต้น (นัย ม.มู. (แปล) ๑๒/๒๐๔/๒๔๐-๒๔๓) อนึ่ง เกี่ยวกับความหมายโดยละเอียดของธาตุ ๑๘ พึงดูในอภิธัมมภาชนีย์ ธาตุวิภังค์ อภิ.วิ. (แปล) ๓๕/๑๘๓-๑๘๘/๑๓๖-๑๕๗)
- ธาตุยมกนี้มีโครงสร้างการดำเนินเนื้อหาเหมือนกับขันธยมกและอายตนยมกตามที่กล่าวแล้วด้วยเหตุนี้ ในส่วนที่เกี่ยวกับปวัตติวารนิทเทสและปริญญาวารนิทเทสท่านจึงแสดงไว้โดยย่อหรือเรียกว่า แสดงไว้โดยไปยาล คือการละข้อความไว้เพื่อให้ผู้ศึกษาที่เข้าใจขันธยมกและอายตนยมกดีแล้วสามารถขยายข้อความแห่งองค์ธรรมที่ย่อของธาตุยมกให้เต็มตามรูปแบบโดยเทียบเคียงนำมาตั้งคำถามและหาคำตอบด้วยวิธีการยมกโดยพิสดารได้เอง
สภาวธรรมที่ไม่ใช่ธัมมะ ไม่ใช่ธัมมธาตุหรือ ? สภาวธรรมที่ไม่ใช่ธัมมธาตุไม่ใช่ธัมมะหรือ ?
๒. ปทโสธนมูลจักกวาร
อนุโลม
{๗๙๗} [๔] จักขุคือจักขุธาตุหรือ ? ธาตุคือโสตธาตุหรือ ? ...
จักขุคือจักขุธาตุหรือ ? ธาตุเป็นธัมมธาตุหรือ ?
(จักกนัยที่ผูกไว้แล้วในอายตนยมก ฉันใด จักกนัยในธาตุยมกนี้ก็พึงผูก ฉันนั้น)
ปัจจนีกะ
{๗๙๘} [๕] สภาวธรรมที่ไม่ใช่จักขุไม่ใช่จักขุธาตุหรือ ? สภาวธรรมที่ไมใช่ธาตุไม่ใช่โสตธาตุหรือ ?
สภาวธรรมที่ไม่ใช่จักขุไม่ใช่จักขุธาตุหรือ ? สภาวธรรมที่ไม่ใช่ธาตุไม่ใช่ฆานธาตุหรือ ? ...
สภาวธรรมที่ไม่ใช่จักขุไม่ใช่จักขุธาตุหรือ ? สภาวธรรมที่ไม่ใช่ธาตุไม่ใช่ธัมมธาตุหรือ ? ...
สภาวธรรมที่ไม่ใช่ธัมมะไม่ใช่ธัมมธาตุหรือ ? สภาวธรรมที่ไม่ใช่ธาตุไม่ใช่จักขุธาตุหรือ ? ...
สภาวธรรมที่ไม่ใช่ธัมมะไม่ใช่ธัมมธาตุหรือ ? สภาวธรรมที่ไม่ใช่ธาตุไม่ใช่มโนวิญญาณธาตุหรือ ?
(พึงผูกเป็นจักกนัย)
๓. สุทธธาตุวาร
อนุโลม
{๗๙๙} [๖] จักขุคือธาตุหรือ ? ธาตุคือจักขุหรือ ?
โสตะคือธาตุหรือ ? ธาตุคือโสตะหรือ ?
ฆานะคือธาตุหรือ ? ...
ชิวหาคือธาตุหรือ ?
กายคือธาตุหรือ ? รูปคือธาตุหรือ ?
สัททะคือธาตุหรือ ? คันธะคือธาตุหรือ ?
รสคือธาตุหรือ ? โผฏฐัพพะคือธาตุหรือ ?
จักขุวิญญาณคือธาตุหรือ ? ธาตุคือจักขุวิญญาณหรือ ?
โสตวิญญาณคือธาตุหรือ ? ธาตุคือโสตวิญญาณหรือ ?
ฆานวิญญาณ ... ชิวหาวิญญาณ ... กายวิญญาณ ...
มโนคือธาตุหรือ ? ธาตุคือมโนหรือ ?
มโนวิญญาณคือธาตุหรือ ? ธาตุคือมโนวิญญาณหรือ ?
ธัมมะคือธาตุหรือ ? ธาตุคือธัมมะหรือ ?
ปัจจนีกะ
{๘๐๐} [๗] สภาวธรรมที่ไม่ใช่จักขุไม่ใช่ธาตุหรือ ? สภาวธรรมที่ไม่ใช่ธาตุไม่ใช่จักขุหรือ ?
สภาวธรรมที่ไม่ใช่โสตะไม่ใช่ธาตุหรือ ? สภาวธรรมที่ไม่ใช่ธาตุไม่ใช่โสตะหรือ ?
สภาวธรรมที่ไม่ใช่ฆานะ ... สภาวธรรมที่ไม่ใช่ชิวหา ... สภาวธรรมที่ไม่ใช่กาย ... สภาวธรรมที่ไม่ใช่รูป ... สภาวธรรมที่ไม่ใช่สัททะ ...
สภาวธรรมที่ไม่ใช่คันธะ ... สภาวธรรมที่ไม่ใช่รส ... สภาวธรรมที่ไม่ใช่โผฏฐัพพะ ...
สภาวธรรมที่ไม่ใช่จักขุวิญญาณไม่ใช่ธาตุหรือ ? สภาวธรรมที่ไม่ใช่ธาตุไม่ใช่จักขุวิญญาณหรือ ?
สภาวธรรมที่ไม่ใช่โสตวิญญาณ ... สภาวธรรมที่ไม่ใช่ฆานวิญญาณ ... สภาวธรรมที่ไม่ใช่ชิวหาวิญญาณ ...
สภาวธรรมที่ไม่ใช่กายวิญญาณไม่ใช่ธาตุหรือ ? สภาวธรรมที่ไม่ใช่ธาตุไม่ใช่กายวิญญาณหรือ ?
สภาวธรรมที่ไม่ใช่มโนไม่ใช่ธาตุหรือ ? สภาวธรรมที่ไม่ใช่ธาตุไม่ใช่มโนหรือ ?
สภาวธรรมที่ไม่ใช่มโนวิญญาณไม่ใช่ธาตุหรือ ? สภาวธรรมที่ไม่ใช่ธาตุไม่ใช่มโนวิญญาณหรือ ?
สภาวธรรมที่ไม่ใช่ธัมมะไม่ใช่ธาตุหรือ ? สภาวธรรมที่ไม่ใช่ธาตุไม่ใช่ธัมมะหรือ ?
๔. สุทธธาตุมูลจักกวาร
อนุโลม
{๘๐๑} [๘] จักขุคือธาตุหรือ ? ธาตุคือโสตะหรือ ? ...
จักขุคือธาตุหรือ ? ธาตุคือธัมมะหรือ ? ...
ธัมมะคือธาตุหรือ ? ธาตุคือจักขุหรือ ? ...
ธัมมะคือธาตุหรือ ? ธาตุคือมโนวิญญาณหรือ ?
(พึงผูกเป็นจักกนัย)
{๘๐๒} [๙] สภาวธรรมที่ไม่ใช่จักขุไม่ใช่ธาตุหรือ ? สภาวธรรมที่ไม่ใช่ธาตุไม่ใช่โสตะหรือ ?
สภาวธรรมที่ไม่ใช่จักขุไม่ใช่ธาตุหรือ ? สภาวธรรมที่ไม่ใช่ธาตุไม่ใช่ฆานะหรือ ? ...
สภาวธรรมที่ไม่ใช่จักขุไม่ใช่ธาตุหรือ ? สภาวธรรมที่ไม่ใช่ธาตุไม่ใช่ธัมมะหรือ ? ...
สภาวธรรมที่ไม่ใช่ธัมมะไม่ใช่ธาตุหรือ ? สภาวธรรมที่ไม่ใช่ธาตุไม่ใช่จักขุหรือ ? ...
สภาวธรรมที่ไม่ใช่ธัมมะไม่ใช่ธาตุหรือ ? สภาวธรรมที่ไม่ใช่ธาตุไม่ใช่มโนวิญญาณหรือ ?
(พึงผูกจักกนัย)
จบ ปัณณัตติอุทเทสวาร
๑. ปัณณัตติวารนิทเทส
๑. ปทโสธนวาร
อนุโลม
{๘๐๓} [๑๐] อนุโลมปุจฉา จักขุคือจักขุธาตุหรือ ?
วิสัชนา ทิพพจักขุ ปัญญาจักขุเรียกว่าจักขุ แต่ไม่ใช่จักขุธาตุ จักขุธาตุเป็นจักขุด้วย เป็นจักขุธาตุด้วยปฏิโลมปุจฉา จักขุธาตุคือจักขุหรือ ?
วิ.ถูกแล้ว
จบ ธาตุ ๑๘ อุทเทสวาร