นเหตุทุกนกุสลัตติกเหตุทุกกุสลัตติกะ เล่ม ๔๕

พระบาลีอภิธรรมปิฎก

ธัมมปัจจนียานุโลม ทุกติกปัฏฐาน

ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น

๑. เหตุทุกะ ๑. กุสลติกะ

{๑๗๒} [๑] สภาวธรรมซึ่งเป็นเหตุซึ่งเป็นกุศล อาศัยสภาวธรรมที่ไม่เป็นเหตุซึ่งไม่เป็นกุศล เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัยสภาวธรรมที่ไม่เป็นเหตุซึ่งเป็นกุศล อาศัยสภาวธรรมที่ไม่เป็นเหตุซึ่งไม่เป็นกุศล เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัยสภาวธรรมซึ่งเป็นเหตุซึ่งเป็นกุศลและที่ไม่เป็นเหตุซึ่งเป็นกุศล อาศัยสภาวธรรมที่ไม่เป็นเหตุซึ่งไม่เป็นกุศล เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย{๑๗๓} ในเหตุปัจจัย มี ๓ วาร

{๑๗๔} สภาวธรรมซึ่งเป็นเหตุ ซึ่งเป็นอกุศล อาศัยสภาวธรรมที่ไม่เป็นเหตุ ซึ่งไม่เป็นอกุศล เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย ในเหตุปัจจัยมี๓วาร{๑๗๕} [๒] สภาวธรรมที่ไม่เป็นเหตุซึ่งเป็นอัพยากฤต อาศัยสภาวธรรมซึ่งไม่เป็นเหตุซึ่งไม่เป็นอัพยากฤต เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัยสภาวธรรมที่ไม่เป็นเหตุซึ่งเป็นอัพยากฤต อาศัยสภาวธรรมที่มิใช่ไม่เป็นเหตุซึ่งไม่เป็นอัพยากฤต เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัยสภาวธรรมที่ไม่เป็นเหตุซึ่งเป็นอัพยากฤต อาศัยสภาวธรรมที่ไม่เป็นเหตุซึ่งไม่เป็นอัพยากฤตและที่มิใช่ไม่เป็นเหตุซึ่งไม่เป็นอัพยากฤต

เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย

{๑๗๖} ในเหตุปัจจัย มี ๓ วาร

๒- ๔. สเหตุกทุกาทิ ๑. กุสลติกะ

{๑๗๗} [๓] สภาวธรรมที่มีเหตุซึ่งเป็นกุศล อาศัยสภาวธรรมที่ไม่ใช่มีเหตุซึ่งไม่เป็นกุศล เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย{๑๗๘} ในเหตุปัจจัย มี ๑ วาร

{๑๗๙} สภาวธรรมที่มีเหตุซึ่งเป็นอกุศล อาศัยสภาวธรรมที่ไม่ใช่มีเหตุซึ่งไม่เป็นอกุศล เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัยในเหตุปัจจัย มี ๑ วาร

{๑๘๐} [๔] สภาวธรรมที่ไม่มีเหตุซึ่งเป็นอัพยากฤต อาศัยสภาวธรรมที่ไม่ใช่มีเหตุซึ่งไม่เป็นอัพยากฤต เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัยสภาวธรรมที่ไม่มีเหตุซึ่งเป็นอัพยากฤต อาศัยสภาวธรรมที่มิใช่ไม่มีเหตุซึ่งไม่เป็นอัพยากฤต เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัยสภาวธรรมที่ไม่มีเหตุซึ่งเป็นอัพยากฤต อาศัยสภาวธรรมที่ไม่ใช่มีเหตุซึ่งไม่เป็นอัพยากฤตและที่มิใช่ไม่มีเหตุซึ่งไม่เป็นอัพยากฤต เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย{๑๘๑} ในเหตุปัจจัย มี ๓ วาร

{๑๘๒} [๕] ... อาศัยสภาวธรรมที่ไม่สัมปยุตด้วยเหตุ ซึ่งไม่เป็นกุศล ...

{๑๘๓} [๖] สภาวธรรมที่ไม่เป็นเหตุและที่มิใช่ไม่มีเหตุซึ่งไม่เป็นกุศล เป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมซึ่งเป็นเหตุและที่มีเหตุซึ่งเป็นกุศลโดยอารัมมณปัจจัยสภาวธรรมที่ไม่เป็นเหตุและที่มิใช่ไม่มีเหตุซึ่งไม่เป็นกุศล เป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่มีเหตุและที่ไม่มีเหตุซึ่งเป็นกุศลโดยอารัมมณปัจจัย

สภาวธรรมที่ไม่เป็นเหตุและที่มิใช่ไม่มีเหตุซึ่งไม่เป็นกุศล เป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมซึ่งเป็นเหตุและที่มีเหตุซึ่งเป็นกุศลและที่มีเหตุและที่ไม่เป็นเหตุซึ่งเป็นกุศล โดยอารัมมณปัจจัย มี ๓ วารสภาวธรรมที่มิใช่ไม่มีเหตุและที่มิใช่ไม่เป็นเหตุซึ่งไม่เป็นกุศล เป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมซึ่งเป็นเหตุและที่มีเหตุซึ่งเป็นกุศล โดยอารัมมณปัจจัย มี ๓ วารสภาวธรรมที่ไม่เป็นเหตุและทื่มิใช่ไม่มีเหตุซึ่งไม่เป็นกุศลและที่มิใช่ไม่มีเหตุและที่มิใช่ไม่เป็นเหตุซึ่งไม่เป็นกุศล เป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมซึ่งเป็นเหตุและที่มีเหตุซึ่งเป็นกุศล โดยอารัมมณปัจจัย มี ๓ วาร(ในทุกๆ ปัจจัย มีปัจจัยละ ๙ วาร)

{๑๘๔} [๗] สภาวธรรมที่ไม่เป็นเหตุและที่มิใช่ไม่มีเหตุซึ่งไม่เป็นอกุศล เป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมซึ่งเป็นเหตุและที่มีเหตุซึ่งเป็นอกุศล โดยอารัมมณปัจจัย (ย่อ มี ๙ วาร){๑๘๕} สภาวธรรมซึ่งไม่เป็นเหตุและที่มิใช่ไม่มีเหตุซึ่งไม่เป็นอัพยากฤต เป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมซึ่งเป็นเหตุและที่มีเหตุซึ่งเป็นอัพยากฤต โดยอารัมมณปัจจัย มี ๓ วาร (ย่อ มี ๙ วาร)

๕. เหตุเหตุสัมปยุตตทุกะ ๑. กุสลติกะ

{๑๘๖} [๘] สภาวธรรมที่ไม่เป็นเหตุและที่ไม่วิปปยุตจากเหตุซึ่งไม่เป็นกุศล เป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมซึ่งเป็นเหตุและที่สัมปยุตด้วยเหตุซึ่งเป็นกุศลโดยอารัมมณปัจจัย (ย่อ พึงทำเป็น ๙ วาร){๑๘๘} สภาวธรรมที่ไม่เป็นเหตุและที่ไม่วิปปยุตจากเหตุซึ่งไม่เป็นอกุศล เป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมซึ่งเป็นเหตุและที่สัมปยุตด้วยเหตุซึ่งเป็นอกุศล โดยอารัมมณปัจจัย (ย่อ พึงทำเป็น ๙ วาร)

สภาวธรรมที่ไม่เป็นเหตุและที่ไม่วิปปยุตจากเหตุซึ่งไม่เป็นอัพยากฤต เป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมซึ่งเป็นเหตุและที่สัมปยุตด้วยเหตุซึ่งเป็นอัพยากฤต โดยอารัมมณปัจจัย มี ๓ วาร (พึงทำเป็น ๙ วาร)

๖. นเหตุนสเหตุกทุกะ ๑. กุสลติกะ

{๑๘๙} [๙] สภาวธรรมที่ไม่เป็นเหตุที่มีเหตุซึ่งเป็นกุศล อาศัยสภาวธรรมที่ไม่เป็นเหตุที่ไม่ใช่มีเหตุซึ่งไม่เป็นกุศล เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย{๑๙๐} ในเหตุปัจจัย มี ๑ วาร

{๑๙๑} สภาวธรรมที่ไม่เป็นเหตุที่มีเหตุซึ่งเป็นอกุศล อาศัยสภาวธรรมที่ไม่เป็นเหตุที่ไม่ใช่มีเหตุซึ่งไม่เป็นอกุศล เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย{๑๙๒} ในเหตุปัจจัย มี ๑ วาร

{๑๙๓} สภาวธรรมที่ไม่เป็นเหตุที่ไม่มีเหตุซึ่งเป็นอัพยากฤต อาศัยสภาวธรรมที่มิใช่ไม่เป็นเหตุที่มิใช่ไม่มีเหตุซึ่งไม่เป็นอัพยากฤต เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย{๑๙๔} ในเหตุปัจจัย มี ๑ วาร

๗ - ๑๓. จูฬันตรทุกะ ๑. กุสลติกะ

{๑๙๕} [๑๐] สภาวธรรมที่มีปัจจัยซึ่งเป็นกุศล อาศัยสภาวธรรมที่มิใช่ไม่มีปัจจัยซึ่งไม่เป็นกุศล เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย{๑๙๖} ในเหตุปัจจัย มี ๑ วาร

{๑๙๗} สภาวธรรมที่มีปัจจัยซึ่งเป็นอกุศล อาศัยสภาวธรรมที่มิใช่ไม่มีปัจจัยซึ่งไม่เป็นอกุศล เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย{๑๙๘} ในเหตุปัจจัย มี ๑ วาร

{๑๙๙} สภาวธรรมที่มีปัจจัยซึ่งเป็นอัพยากฤต อาศัยสภาวธรรมที่มิใช่ไม่มี

ปัจจัยซึ่งไม่เป็นอัพยากฤต เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย

{๒๐๐} ในเหตุปัจจัย มี ๑ วาร

{๒๐๑} [๑๑] ... ที่ไม่เป็นอสังขตะ ... (เหมือนกับสัปปัจจยทุกะ)

{๒๐๒} [๑๒] สภาวธรรมที่เห็นไม่ได้ซึ่งเป็นกุศล อาศัยสภาวธรรมซึ่งไม่เป็นเห็นได้ซึ่งไม่เป็นกุศล เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย{๒๐๓} ในเหตุปัจจัย มี ๑ วาร

{๒๐๔} สภาวธรรมที่เห็นไม่ได้ซึ่งเป็นอกุศล อาศัยสภาวธรรมซึ่งไม่เป็นเห็นได้ซึ่งไม่เป็นอกุศล เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย{๒๐๕} ในเหตุปัจจัย มี ๑ วาร

{๒๐๖} สภาวธรรมที่เห็นได้ซึ่งเป็นอัพยากฤต อาศัยสภาวธรรมซึ่งไม่เป็นเห็นได้ซึ่งไม่เป็นอัพยากฤต เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัยสภาวธรรมที่เห็นไม่ได้ซึ่งเป็นอัพยากฤต อาศัยสภาวธรรมซึ่งไม่เป็นเห็นได้ซึ่งไม่เป็นอัพยากฤต เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัยสภาวธรรมที่เห็นได้ซึ่งเป็นอัพยากฤตและที่เห็นไม่ได้ซึ่งเป็นอัพยากฤต อาศัยสภาวธรรมซึ่งไม่เป็นเห็นได้ซึ่งไม่เป็นอัพยากฤต เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย (๓)ในเหตุปัจจัย มี ๓ วาร

{๒๐๗} [๑๓] สภาวธรรมที่กระทบไม่ได้ซึ่งเป็นกุศล อาศัยสภาวธรรมที่ไม่ใช่กระทบได้ซึ่งไม่เป็นกุศล เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย ...

{๒๐๘} [๑๔] สภาวธรรมที่ไม่มีรูปซึ่งเป็นกุศล อาศัยสภาวธรรมที่มิใช่ไม่มีรูปซึ่งไม่เป็นกุศล เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย{๒๐๙} ในเหตุปัจจัย มี ๑ วาร

{๒๑๐} สภาวธรรมที่ไม่มีรูปซึ่งเป็นอกุศล อาศัยสภาวธรรมที่มิใช่ไม่มีรูปซึ่งไม่เป็นอกุศล เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย

{๒๑๑} ในเหตุปัจจัย มี ๑ วาร

{๒๑๒} สภาวธรรมที่มีรูปซึ่งเป็นอัพยากฤต อาศัยสภาวธรรมที่ไม่มีรูปซึ่งไม่เป็นอัพยากฤต เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย{๒๑๓} ในเหตุปัจจัย มี ๑ วาร

{๒๑๔} [๑๕] สภาวธรรมที่เป็นโลกิยะซึ่งเป็นกุศล อาศัยสภาวธรรมที่ไม่เป็นโลกุตตระซึ่งไม่เป็นกุศล เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัยสภาวธรรมที่เป็นโลกุตตระซึ่งเป็นกุศล อาศัยสภาวธรรมที่ไม่เป็นโลกุตตระซึ่งไม่เป็นกุศล เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัยในเหตุปัจจัย มี ๒ วาร

{๒๑๕} สภาวธรรมที่เป็นโลกิยะซึ่งเป็นอกุศล อาศัยสภาวธรรมที่ไม่เป็นโลกุตตระซึ่งไม่เป็นอกุศล เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย{๒๑๖} ในเหตุปัจจัย มี ๑ วาร

{๒๑๗} สภาวธรรมที่เป็นโลกิยะซึ่งเป็นอัพยากฤต อาศัยสภาวธรรมที่ไม่เป็นโลกิยะซึ่งไม่เป็นอัพยากฤต เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัยสภาวธรรมที่เป็นโลกิยะซึ่งเป็นอัพยากฤต อาศัยสภาวธรรมที่ไม่เป็นโลกุตตระซึ่งไม่เป็นอัพยากฤต เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย{๒๑๘} ในเหตุปัจจัย มี ๒ วาร

{๒๑๙} [๑๖] สภาวธรรมที่จิตบางอย่างรู้ได้ซึ่งเป็นกุศล อาศัยสภาวธรรมที่ไม่ใช่จิตบางอย่างรู้ได้ซึ่งไม่เป็นกุศล เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย มี ๓ วารสภาวธรรมที่ไม่ใช่จิตบางอย่างรู้ได้ซึ่งเป็นกุศล อาศัยสภาวธรรมที่มิใช่ไม่ใช่จิตบางอย่างรู้ได้ซึ่งไม่เป็นกุศล เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย มี ๓ วารสภาวธรรมที่จิตบางอย่างรู้ได้ซึ่งเป็นกุศล อาศัยสภาวธรรมที่ไม่ใช่จิตบางอย่างรู้ได้ซึ่งไม่เป็นกุศล และที่มิใช่ไม่ใช่จิตบางอย่างรู้ได้ซึ่งไม่เป็นกุศล เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย มี ๓ วาร

(ในทุก ๆ ปัจจัย มีปัจจัยละ ๙ วาร)

{๒๒๐} สภาวธรรมที่จิตบางอย่างรู้ได้ซึ่งเป็นอกุศล อาศัยสภาวธรรมที่ไม่ใช่จิตบางอย่างรู้ได้ซึ่งไม่เป็นอกุศล เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัยสภาวธรรมที่ไม่ใช่จิตบางอย่างรู้ได้ซึ่งเป็นอกุศล อาศัยสภาวธรรมที่มิใช่ไม่ใช่จิตบางอย่างรู้ได้ซึ่งไม่เป็นอกุศล เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย{๒๒๑} ในเหตุปัจจัย มี ๙ วาร

{๒๒๒} สภาวธรรมที่จิตบางอย่างรู้ได้ซึ่งเป็นอัพยากฤต อาศัยสภาวธรรมที่ไม่ใช่จิตบางอย่างรู้ได้ซึ่งไม่เป็นอัพยากฤต เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย{๒๒๓} ในเหตุปัจจัย มี ๙ วาร

๑๔.อาสวทุกะ ๑.กุสลติกะ

{๒๒๔} [๑๗] สภาวธรรมที่ไม่เป็นอาสวะซึ่งเป็นกุศล อาศัยสภาวธรรมที่ไม่เป็นอาสวะซึ่งไม่เป็นกุศล เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย{๒๒๕} ในเหตุปัจจัย มี ๑ วาร

{๒๒๖} สภาวธรรมที่เป็นอาสวะซึ่งเป็นอกุศล อาศัยสภาวธรรมที่ไม่เป็นอาสวะซึ่งไม่เป็นอกุศล เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย{๒๒๗} ในเหตุปัจจัย มี ๓ วาร

{๒๒๘} สภาวธรรมที่ไม่เป็นอาสวะซึ่งเป็นอัพยากฤต อาศัยสภาวธรรมที่ไม่เป็นอาสวะที่ไม่เป็นอัพยากฤต เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัยสภาวธรรมที่ไม่เป็นอาสวะซึ่งเป็นอัพยากฤต อาศัยสภาวธรรมที่มิใช่ไม่เป็นอาสวะซึ่งไม่เป็นอัพยากฤต เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย(ทุกมูลกนัย มี ๑ วาร)

ในเหตุปัจจัย มี ๓ วาร