ปัญหาวาร เล่ม ๔๓

ในนอาเสวนปัจจัย มี ๑ วาร

ในนกัมมปัจจัย " ๑ "

ในนวิปากปัจจัย " ๑ "

ในนฌานปัจจัย " ๑ "

ในนมัคคปัจจัย " ๑ "

ในนวิปปยุตตปัจจัย " ๑ "

จบ ปัจจนียะ

(การนับ ๒ วารนอกนี้ก็ดี สัมปยุตตวารก็ดี พึงทำอย่างนี้)

๖๗. อุปาทาทุกะ ๗. ปัญหาวาร

๑. ปัจจยานุโลม ๑. วิภังควาร

เหตุปัจจัย

{๓๒๑} [๓๙๔] สภาวธรรมที่ไม่เป็นอุปาทายรูป เป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่ไม่ เป็นอุปาทายรูปโดยเหตุปัจจัย คือ สภาวธรรมที่เป็นเหตุซึ่งไม่เป็นอุปาทายรูปเป็นปัจจัยแก่สัมปยุตตขันธ์ทั้งหลายและจิตตสมุฏฐานรูปที่ไม่เป็น อุปาทายรูปโดยเหตุปัจจัย ในปฏิสนธิขณะ ... (๑)สภาวธรรมที่ไม่เป็นอุปาทายรูป เป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็น อุปาทายรูปโดยเหตุปัจจัย คือ สภาวธรรมที่เป็นเหตุซึ่งไม่เป็นอุปาทายรูป เป็นปัจจัยแก่จิตตสมุฏฐานรูปที่เป็นอุปาทายรูปโดยเหตุปัจจัย ในปฏิสนธิขณะ ... (๒)สภาวธรรมที่ไม่เป็นอุปาทายรูป เป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็น อุปาทายรูปและที่ไม่เป็นอุปาทายรูปโดยเหตุปัจจัย คือ สภาวธรรมที่เป็น เหตุซึ่งไม่เป็นอุปาทายรูป เป็นปัจจัยแก่สัมปยุตตขันธ์ทั้งหลายและจิตต

สมุฏฐานรูป ที่เป็นอุปาทายรูปและที่ไม่เป็นอุปาทายรูปโดยเหตุปัจจัย ใน ปฏิสนธิขณะ ... (๓)

อารัมมณปัจจัย

{๓๒๒} [๓๙๕] สภาวธรรมที่เป็นอุปาทายรูป เป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่ไม่ เป็นอุปาทายรูปโดยอารัมมณปัจจัย คือ บุคคลเห็นแจ้งจักษุ ... กาย ... รูป ... รส ... หทัยวัตถุโดยความเป็นสภาวะไม่เที่ยง ... โทมนัสจึงเกิดขึ้น เห็นรูปด้วยทิพยจักษุ ฟังเสียงด้วยทิพยโสตธาตุ รูปายตนะเป็นปัจจัยแก่ จักขุวิญญาณ ... รสายตนะเป็นปัจจัยแก่ชิวหาวิญญาณโดยอารัมมณปัจจัย ขันธ์ที่เป็นอุปาทายรูป เป็นปัจจัยแก่อิทธิวิธญาณ ปุพเพนิวาสานุสสติญาณ อนาคตังสญาณ อาวัชชนะโดยอารัมมณปัจจัย (๑)

สภาวธรรมที่ไม่เป็นอุปาทายรูป เป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่ไม่เป็น อุปาทายรูปโดยอารัมมณปัจจัย คือ บุคคลให้ทาน ... สมาทานศีล ... รักษา อุโบสถแล้วพิจารณากุศลนั้น ยินดีเพลิดเพลิน เพราะปรารภความยินดี เพลิดเพลินนั้น ราคะจึงเกิดขึ้น โทมนัสจึงเกิดขึ้น พิจารณากุศลที่เคยสั่งสมไว้แล้วในกาลก่อน ออกจากฌาน ... พระอริยะทั้งหลายออกจาก มรรคแล้วพิจารณามรรค ... ผล ... นิพพาน นิพพานเป็นปัจจัยแก่โคตรภู โวทาน มรรค ผล อาวัชชนะโดยอารัมมณปัจจัย พระอริยะทั้งหลาย พิจารณากิเลสที่ละได้แล้ว พิจารณากิเลสที่ข่มได้แล้ว รู้กิเลสที่เคยเกิดขึ้นแล้วในกาลก่อน ... เห็นแจ้งโผฏฐัพพะ ... ขันธ์ที่ไม่เป็นอุปาทายรูปโดย ความเป็นสภาวะไม่เที่ยง ... โทมนัสจึงเกิดขึ้น รู้จิตของบุคคลผู้มีความพรั่งพร้อมด้วยจิตที่ไม่เป็นอุปทายรูปด้วยเจโตปริยญาณ อากาสานัญจายตนะเป็นปัจจัยแก่วิญญาณัญจายตนะ ... อากิญจัญญายตะเป็นปัจจัยแก่เนวสัญญานาสัญญายตนะ ... โผฏฐัพพายตนะเป็นปัจจัยแก่กายวิญญาณโดยอารัมมณปัจจัย ขันธ์ที่ไม่เป็นอุปาทายรูปเป็นปัจจัยแก่อิทธิวิธญาณ

เจโตปริยญาณ ปุพเพนิวาสานุสสติญาณ ยถากัมมูปคญาณ อนาคตังสญาณ อาวัชชนะโดยอารัมมณปัจจัย (๑)

อธิปติปัจจัย

{๓๒๓} [๓๙๖] สภาวธรรมที่เป็นอุปาทายรูปเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่ไม่ เป็นอุปาทายรูปโดยอธิปติปัจจัย มีอย่างเดียว คือ อารัมมณาธิปติปัจจัย ได้แก่บุคคลเห็นแจ้งจักษุ ... กาย ... รูป ... รส ... หทัยวัตถุทำให้เป็นอารมณ์อย่างหนักแน่นแล้วยินดีเพลิดเพลิน เพราะทำความยินดีเพลิดเพลินนั้นให้เป็นอารมณ์อย่างหนักแน่น ราคะจึงเกิดขึ้น ทิฏฐิจึงเกิดขึ้น (๑)

สภาวธรรมที่ไม่เป็นอุปาทายรูปเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่ไม่เป็น อุปาทายรูปโดยอธิปติปัจจัย มี ๒ อย่าง คือ อารัมมณาธิปติปัจจัย สหชาตาธิปติปัจจัย ที่เป็นอารัมมณาธิปติปัจจัย ได้แก่ บุคคลให้ทาน สมาทานศีล รักษาอุโบสถแล้วพิจารณากุศลนั้นทำให้เป็นอารมณ์อย่างหนักแน่น ยินดี เพลิดเพลิน เพราะทำความยินดีเพลิดเพลินนั้นให้เป็นอารมณ์อย่างหนักแน่น ราคะจึงเกิดขึ้น ทิฏฐิจึงเกิดขึ้นพิจารณากุศลที่เคยสั่งสมไว้แล้วในกาลก่อน ... ออกจากฌาน แล้วพิจารณาฌาน ... พระอริยะทั้งหลายออกจากมรรค แล้วพิจารณามรรคทำให้เป็นอารมณ์อย่างหนักแน่น ... พิจารณาผล ... พิจารณานิพพานทำให้เป็นอารมณ์อย่างหนักแน่น นิพพานเป็นปัจจัยแก่โคตรภู โวทาน มรรค ผลโดยอธิปติปัจจัย ทำโผฏฐัพพะ ขันธ์ที่ไม่เป็นอุปาทายรูป ให้เป็นอารมณ์อย่างหนักแน่นแล้วยินดีเพลิดเพลิน เพราะทำความยินดี เพลิดเพลินนั้นให้เป็นอารมณ์อย่างหนักแน่น ราคะจึงเกิดขึ้น ทิฏฐิจึงเกิดขึ้น ที่เป็นสหชาตาธิปติปัจจัย ได้แก่ อธิปติธรรมที่ไม่เป็นอุปาทายรูปเป็นปัจจัย แก่สัมปยุตตขันธ์ทั้งหลายและจิตตสมุฏฐานรูปที่ไม่เป็นอุปาทายรูปโดยอธิปติปัจจัย (๑)

สภาวธรรมที่ไม่เป็นอุปาทายรูปเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็น อุปาทายรูปโดยอธิปติปัจจัย มีอย่างเดียว คือ สหชาตาธิปติปัจจัย ได้แก่ อธิปติธรรมที่ไม่เป็นอุปาทายรูปเป็นปัจจัยแก่จิตตสมุฏฐานรูปที่เป็นอุปทาย รูปโดยอธิปติปัจจัย (๒)สภาวธรรมที่ไม่เป็นอุปาทายรูปเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นอุปาทาย รูปและที่ไม่เป็นอุปาทายรูปโดยอธิปติปัจจัย มีอย่างเดียว คือ สหชาตาธิปติปัจจัย ได้แก่ อธิปติธรรมที่ไม่เป็นอุปาทายรูปเป็นปัจจัยแก่สัมปยุตตขันธ์ ทั้งหลายและจิตตสมุฏฐานรูปที่เป็นอุปาทายรูปและที่ไม่เป็นอุปาทายรูปโดยอธิปติปัจจัย (๓)

อนันตราทิปัจจัย

{๓๒๔} [๓๙๗] สภาวธรรมที่ไม่เป็นอุปาทายรูปเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่ไม่ เป็นอุปาทายรูปโดยอนันตรปัจจัย คือ ขันธ์ที่ไม่เป็นอุปาทายรูปที่เกิดก่อน ๆ เป็นปัจจัยแก่ขันธ์ที่ไม่เป็นอุปาทายรูปที่เกิดหลัง ๆ โดยอนันตรปัจจัย อนุโลมเป็นปัจจัยแก่โคตรภู ... ผลสมาบัติโดยอนันตรปัจจัย (๑)เป็นปัจจัยโดยสมนันตรปัจจัย

เป็นปัจจัยโดยสหชาตปัจจัย (เหมือนกับปฏิจจวาร)

เป็นปัจจัยโดยอัญญมัญญปัจจัย (เหมือนกับปฏิจจวาร)

เป็นปัจจัยโดยนิสสยปัจจัย (เหมือนกับนิสสยวารในปัจจยวาร)

อุปนิสสยปัจจัย

{๓๒๕} [๓๙๘] สภาวธรรมที่เป็นอุปาทายรูปเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่ไม่ เป็นอุปาทายรูปโดยอุปนิสสยปัจจัย มี ๒ อย่าง คือ อารัมมณูปนิสสยปัจจัย

ปกตูปนิสสยปัจจัย ... ที่เป็นปกตูปนิสสยปัจจัย ได้แก่ บุคคลอาศัยจักษุสมบัติ ... กายสมบัติ ... วรรณสมบัติ ... สัททสมบัติ ... คันธสมบัติ ... รสสมบัติ ... โภชนะแล้วให้ทาน ... ทำลายสงฆ์ จักษุสมบัติ ... กายสมบัติ ... วรรณสมบัติ ... สัททสมบัติ ... คันธสมบัติ ... รสสมบัติ ... โภชนะเป็นปัจจัยแก่ศรัทธา ... ผลสมาบัติโดยอุปนิสสยปัจจัย (๑)

สภาวธรรมที่ไม่เป็นอุปาทายรูปเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่ไม่เป็น อุปาทายรูปโดยอุปนิสสยปัจจัย มี ๓ อย่าง คือ อารัมมณูปนิสสยปัจจัย อนันตรูปนิสสยปัจจัย ปกตูปนิสสยปัจจัย ... ที่เป็นปกตูปนิสสยปัจจัย ได้แก่ บุคคลอาศัยศรัทธาแล้วให้ทาน ... ทำสมาบัติให้เกิด ก่อมานะถือทิฏฐิ อาศัยศีล ... ปัญญา ... ราคะ .. ความปรารถนา ... สุขทางกาย ... ทุกข์ ทางกาย ... อุตุ ... เสนาสนะ แล้วให้ทาน ... ทำลายสงฆ์ ศรัทธา ... เสนาสนะเป็นปัจจัยแก่ศรัทธา ... ผลสมาบัติโดยอุปนิสสยปัจจัย (๑)

ปุเรชาตปัจจัย

{๓๒๖} [๓๙๙] สภาวธรรมที่เป็นอุปาทายรูปเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่ไม่เป็น อุปาทายรูปโดยปุเรชาตปัจจัย มี ๒ อย่าง คือ อารัมมณปุเรชาตปัจจัย วัตถุปุเรชาตปัจจัย ที่เป็นอารัมมณปุเรชาตปัจจัย ได้แก่ บุคคลเห็นแจ้งจักษุ ... หทัยวัตถุโดยความเป็นสภาวะไม่เที่ยง ... โทมนัสจึงเกิดขึ้น เห็นรูปด้วยทิพยจักษุ ฟังเสียงด้วยทิพยโสตธาตุ รูปายตนะเป็นปัจจัยแก่จักขุวิญญาณ ... รสายตนะเป็นปัจจัยแก่ชิวหาวิญญาณ ... ที่เป็นวัตถุปุเรชาตปัจจัย ได้แก่ จักขายตนะเป็นปัจจัยแก่จักขุวิญญาณ ... กายายตนะ ... หทัยวัตถุเป็น ปัจจัยแก่ขันธ์ที่ไม่เป็นอุปาทายรูปโดยปุเรชาตปัจจัย (๑)

สภาวธรรมที่ไม่เป็นอุปาทายรูป เป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่ไม่เป็น อุปาทายรูปโดยปุเรชาตปัจจัย มีอย่างเดียว คือ อารัมมณปุเรชาตปัจจัย

ได้แก่ บุคคลเห็นแจ้งโผฏฐัพพะโดยความเป็นสภาวะไม่เที่ยง ... โทมนัส จึงเกิดขึ้น โผฏฐัพพายตนะเป็นปัจจัยแก่กายวิญญาณโดยปุเรชาตปัจจัย (๑)

สภาวธรรมที่เป็นอุปาทายรูปและที่ไม่เป็นอุปาทายรูป เป็นปัจจัยแก่ สภาวธรรมที่ไม่เป็นอุปาทายรูปโดยปุเรชาตปัจจัย มี ๒ อย่าง คือ อารัมมณปุเรชาตปัจจัย วัตถุปุเรชาตปัจจัย ได้แก่ โผฏฐัพพายตนะและ กายายตนะเป็นปัจจัยแก่กายวิญญาณโดยปุเรชาตปัจจัย โผฏฐัพพายตนะ และหทัยวัตถุเป็นปัจจัยแก่ขันธ์ที่ไม่เป็นอุปาทายรูปโดยปุเรชาตปัจจัย (๑)

ปัจฉาชาตปัจจัยและอาเสวนปัจจัย

{๓๒๙} [๔๐๐] สภาวธรรมที่ไม่เป็นอุปาทายรูปเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่ไม่ เป็นอุปาทายรูปโดยปัจฉาชาตปัจจัย ได้แก่ ขันธ์ที่ไม่เป็นอุปาทายรูป ที่ เกิดภายหลังเป็นปัจจัยแก่กายนี้ที่ไม่เป็นอุปาทายรูปที่เกิดก่อนโดยปัจฉาชาตปัจจัย (พึงถามถึงมูลบท) ที่เป็นปัจฉาชาตปัจจัย ได้แก่ ขันธ์ที่ไม่เป็น อุปาทายรูปที่เกิดภายหลังเป็นปัจจัยแก่กายนี้ที่เป็นอุปาทายรูปที่เกิดก่อนโดยปัจฉาชาตปัจจัย (พึงถามถึงมูลบท) ได้แก่ ขันธ์ที่ไม่เป็นอุปาทายรูปที่เกิด ภายหลังเป็นปัจจัยแก่กายนี้ที่เป็นอุปาทายรูปและที่ไม่เป็นอุปาทายรูปที่เกิด ก่อนโดยปัจฉาชาตปัจจัย (๓)เป็นปัจจัยโดยอาเสวนปัจจัยมี ๑ วาร

กัมมปัจจัย

{๓๒๘} [๔๐๑] สภาวธรรมที่ไม่เป็นอุปาทายรูปเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่ไม่ เป็นอุปาทายรูปโดยกัมมปัจจัย มี ๒ อย่าง คือ สหชาตกัมมปัจจัย นานาขณิกกัมมปัจจัย ที่เป็นสหชาตกัมมปัจจัย ได้แก่ เจตนาที่ไม่เป็น อุปาทายรูปเป็นปัจจัยแก่สัมปยุตตขันธ์ทั้งหลายและจิตตสมุฏฐานรูปที่ไม่เป็น

อุปาทายรูปโดยกัมมปัจจัย ในปฏิสนธิขณะ ... ที่เป็นนานาขณิกกัมมปัจจัย ได้แก่ เจตนาที่ไม่เป็นอุปาทายรูปเป็นปัจจัยแก่วิบากขันธ์และ กฏัตตารูปทั้งหลายที่ไม่เป็นอุปาทายรูปโดยกัมมปัจจัย (๑)

สภาวธรรมที่ไม่เป็นอุปาทายรูปเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นอุปาทายรูปโดยกัมมปัจจัย มี ๒ อย่าง คือ สหชาตกัมมปัจจัย นานาขณิกกัมมปัจจัยที่เป็นสหชาตกัมมปัจจัย ได้แก่ เจตนาที่ไม่เป็นอุปาทายรูปเป็นปัจจัย แก่จิตตสมุฏฐานรูปที่เป็นอุปาทายรูปโดยกัมมปัจจัย ในปฏิสนธิขณะ ... ที่เป็นนานาขณิกกัมมปัจจัย ได้แก่ เจตนาที่ไม่เป็นอุปาทายรูปเป็นปัจจัยแก่ กฏัตตารูปทั้งหลายที่เป็นอุปาทายรูปโดยกัมมปัจจัย (๒)สภาวธรรมที่ไม่เป็นอุปาทายรูปเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นอุปาทาย รูปและที่ไม่เป็นอุปาทายรูปโดยกัมมปัจจัย มี ๒ อย่าง คือ สหชาตกัมมปัจจัย นานาขณิกกัมมปัจจัย ที่เป็นสหชาตกัมมปัจจัย ได้แก่ เจตนาที่ไม่เป็น อุปาทายรูปเป็นปัจจัยแก่สัมปยุตตขันธ์ทั้งหลายและจิตตสมุฏฐานรูปที่เป็น อุปาทายรูปและที่ไม่เป็นอุปาทายรูปโดยกัมมปัจจัย ในปฏิสนธิขณะ ... ที่เป็นนานาขณิกกัมมปัจจัย ได้แก่ เจตนาที่ไม่เป็นอุปาทายรูปเป็นปัจจัยแก่ วิบากขันธ์และกฏัตตารูปทั้งหลาย ที่เป็นอุปาทายรูปและที่ไม่เป็นอุปาทายรูปโดยกัมมปัจจัย (๓)

วิปากปัจจัย

{๓๒๙} [๔๐๒] สภาวธรรมที่ไม่เป็นอุปาทายรูปเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่ไม่ เป็นอุปาทายรูปโดยวิปากปัจจัย คือ ขันธ์ ๑ ที่ไม่เป็นอุปาทายรูปซึ่งเป็นวิบาก เป็นปัจจัยแก่ขันธ์ ๓ ... ขันธ์ ๒ ... ในปฏิสนธิขณะ ... มี ๓ วาร

อาหารปัจจัย

{๓๓๐} [๔๐๓] สภาวธรรมที่เป็นอุปาทายรูปเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็น อุปาทายรูปโดยอาหารปัจจัย คือ กพฬิงการาหารเป็นปัจจัยแก่กายนี้ที่เป็น อุปาทายรูปโดยอาหารปัจจัย (พึงถามถึงมูลบท) กพฬิงการาหารเป็นปัจจัยแก่กายนี้ที่ไม่เป็นอุปาทายรูปโดยอาหารปัจจัย (พึงถามถึงมูลบท) กพฬิงการาหารเป็นปัจจัยแก่กายนี้ที่เป็นอุปาทายรูปและที่ไม่เป็นอุปาทายรูปโดย อาหารปัจจัย (๓)สภาวธรรมที่ไม่เป็นอุปาทายรูปเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่ไม่เป็น อุปาทายรูปโดยอาหารปัจจัย คือ อาหารที่ไม่เป็นอุปาทายรูปเป็นปัจจัยแก่ สัมปยุตตขันธ์ทั้งหลายและจิตตสมุฏฐานรูปที่ไม่เป็นอุปาทายรูปโดยอาหาร ปัจจัยในปฏิสนธิขณะ ... (ในสภาวธรรมที่ไม่เป็นอุปาทายรูปเป็นมูล มี ๓ วาร แม้ในปฏิสนธิขณะก็พึงทำให้เป็น ๓ วาร)

อินทริยปัจจัย

{๓๓๑} [๔๐๔] สภาวธรรมที่เป็นอุปาทายรูปเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็น อุปาทายรูปโดยอินทริยปัจจัย คือ รูปชีวิตินทรีย์เป็นปัจจัยแก่กฏัตตารูป ทั้งหลายที่เป็นอุปาทายรูปโดยอินทริยปัจจัย (พึงทำตามมูลบท) จักขุนทรีย์เป็นปัจจัยแก่จักขุวิญญาณ ... กายินทรีย์เป็นปัจจัยแก่กายวิญญาณ ... รูป ชีวิตินทรีย์เป็นปัจจัยแก่กฏัตตารูปทั้งหลายที่ไม่เป็นอุปาทายรูปโดยอินทริยปัจจัย (พึงถามถึงมูลบท) รูปชีวิตินทรีย์เป็นปัจจัยแก่กฏัตตารูปทั้งหลายที่เป็น อุปาทายรูปและที่ไม่เป็นอุปาทายรูปโดยอินทริยปัจจัย (๓)สภาวธรรมที่ไม่เป็นอุปาทายรูปเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่ไม่เป็น อุปาทายรูปโดยอินทริยปัจจัย มี ๓ วาร ในปฏิสนธิขณะ ...

สภาวธรรมที่เป็นอุปาทายรูปและที่ไม่เป็นอุปาทายรูปเป็นปัจจัยแก่ สภาวธรรมที่ไม่เป็นอุปาทายรูปโดยอินทริยปัจจัย คือ จักขุนทรีย์และ จักขุวิญญาณเป็นปัจจัยแก่ขันธ์ที่สหรคตด้วยจักขุวิญญาณโดยอินทริยปัจจัย ... กายินทรีย์ ...

ฌานาทิปัจจัย

{๓๓๒} [๔๐๕] สภาวธรรมที่ไม่เป็นอุปาทายรูป เป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่ไม่เป็นอุปาทายรูปโดยฌานปัจจัย มี ๓ วารเป็นปัจจัยโดยมัคคปัจจัย มี ๓ วาร ในปฏิสนธิขณะ ... เป็นปัจจัยโดยสัมปยุตตปัจจัย มี ๑ วาร

วิปปยุตตปัจจัย

{๓๓๓} [๔๐๖] สภาวธรรมที่เป็นอุปาทายรูปเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่ไม่ เป็นอุปาทายรูปโดยวิปปยุตตปัจจัย มี ๒ อย่าง คือ สหชาตวิปปยุตตปัจจัย ปุเรชาตวิปปยุตตปัจจัย ที่เป็นสหชาตวิปปยุตตปัจจัย ได้แก่ ในปฏิสนธิขณะ หทัยวัตถุเป็นปัจจัยแก่ขันธ์ที่ไม่เป็นอุปาทายรูปโดยวิปปยุตตปัจจัย ที่เป็น ปุเรชาตวิปปยุตตปัจจัย ได้แก่ จักขายตนะเป็นปัจจัยแก่จักขุวิญญาณ ... กายายตนะ ... หทัยวัตถุเป็นปัจจัยแก่ขันธ์ที่ไม่เป็นอุปาทายรูปโดยวิปปยุตตปัจจัย (๑)สภาวธรรมที่ไม่เป็นอุปาทายรูป เป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่ไม่เป็น อุปาทายรูปโดยวิปปยุตตปัจจัย มี ๒ อย่าง คือ สหชาตวิปปยุตตปัจจัย ปัจฉาชาตวิปปยุตตปัจจัย ที่เป็นสหชาตวิปปยุตตปัจจัย ได้แก่ ขันธ์ที่ไม่เป็นอุปาทายรูปเป็นปัจจัยแก่จิตตสมุฏฐานรูปที่ไม่เป็นอุปาทายรูปโดยวิปปยุตตปัจจัย ในปฏิสนธิขณะ ขันธ์ที่ไม่เป็นอุปาทายรูปเป็นปัจจัยแก่กฏัตตารูปทั้งหลายที่ ไม่เป็นอุปาทายรูปโดยวิปปยุตตปัจจัย ที่เป็นปัจฉาชาตวิปปยุตตปัจจัยได้แก่

ขันธ์ที่ไม่เป็นอุปาทายรูปเป็นปัจจัยแก่กายนี้ที่ไม่เป็นอุปาทายรูปที่เกิดก่อน โดยวิปปยุตตปัจจัย (๑)

สภาวธรรมที่ไม่เป็นอุปาทายรูป เป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็น อุปาทายรูปโดยวิปปยุตตปัจจัย มี ๒ อย่าง คือ สหชาตวิปปยุตตปัจจัย ปัจฉาชาตวิปปยุตตปัจจัย ที่เป็นสหชาตวิปปยุตตปัจจัย ได้แก่ ขันธ์ที่ไม่เป็นอุปาทายรูปเป็นปัจจัยแก่จิตตสมุฏฐานรูปที่เป็นอุปาทายรูปโดยวิปปยุตตปัจจัย ในปฏิสนธิขณะ ... ที่เป็นปัจฉาชาตวิปปยุตตปัจจัย ได้แก่ ขันธ์ที่ไม่เป็นอุปาทายรูปเป็นปัจจัยแก่กายนี้ที่เป็นอุปาทายรูปที่เกิดก่อนโดยวิปปยุตตปัจจัย (๒)สภาวธรรมที่ไม่เป็นอุปาทายรูป เป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็น อุปาทายรูปและที่ไม่เป็นอุปาทายรูปโดยวิปปยุตตปัจจัย มี ๒ อย่าง คือ สหชาตวิปปยุตตปัจจัย ปัจฉาชาตวิปปยุตตปัจจัย ที่เป็นสหชาตวิปปยุตตปัจจัย ได้แก่ ขันธ์ที่ไม่เป็นอุปาทายรูปเป็นปัจจัยแก่จิตตสมุฏฐานรูปที่เป็น อุปาทายรูปและที่ไม่เป็นอุปาทายรูปโดยวิปปยุตตปัจจัย ในปฏิสนธิขณะ ... ที่เป็นปัจฉาชาตวิปปยุตตปัจจัย ได้แก่ ขันธ์ที่ไม่เป็นอุปาทายรูปเป็นปัจจัย แก่กายนี้ที่เป็นอุปาทายรูปและที่ไม่เป็นอุปาทายรูปที่เกิดก่อนโดยวิปปยุตตปัจจัย (๓)

อัตถิปัจจัย

{๓๓๔} [๔๐๗] สภาวธรรมที่เป็นอุปาทายรูป เป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็น อุปาทายรูปโดยอัตถิปัจจัย มี ๒ อย่าง คือ อาหารอัตถิปัจจัย อินทริยอัตถิปัจจัย ได้แก่ กพฬิงการาหารเป็นปัจจัยแก่กายนี้ที่เป็นอุปาทายรูปโดยอัตถิปัจจัย รูปชีวิตินทรีย์เป็นปัจจัยแก่กฏัตตารูปทั้งหลาย ที่เป็นอุปาทายรูปโดยอัตถิปัจจัย (๑)

สภาวธรรมที่เป็นอุปาทายรูป เป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่ไม่เป็น อุปาทายรูปโดยอัตถิปัจจัย มี ๔ อย่าง คือ สหชาตอัตถิปัจจัย ปุเรชาตอัตถิปัจจัย อาหารอัตถิปัจจัย อินทริยอัตถิปัจจัย ที่เป็นสหชาตอัตถิปัจจัย ได้แก่ ในปฏิสนธิขณะ หทัยวัตถุเป็นปัจจัยแก่ขันธ์ที่ไม่เป็นอุปาทายรูปโดยอัตถิปัจจัย ที่เป็นปุเรชาตอัตถิปัจจัย ได้แก่ บุคคลเห็นแจ้งจักษุโดยความ เป็นสภาวะไม่เที่ยง ... (ย่อเหมือนกับปุเรชาตวิปปยุตตปัจจัย ไม่มีข้อ แตกต่างกัน) กพฬิงการาหารเป็นปัจจัยแก่กายนี้ที่ไม่เป็นอุปาทายรูปโดย อัตถิปัจจัยรูปชีวิตินทรีย์เป็นปัจจัยแก่กฏัตตารูปทั้งหลายที่ไม่เป็นอุปาทายรูป โดยอัตถิปัจจัย (๒)

สภาวธรรมที่เป็นอุปาทายรูปเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นอุปาทาย รูปและที่ไม่เป็นอุปาทายรูปโดยอัตถิปัจจัย มี ๒ อย่าง คือ อาหารอัตถิปัจจัย อินทริยอัตถิปัจจัย ได้แก่ กพฬิงการาหารเป็นปัจจัยแก่กายนี้ที่เป็นอุปาทายรูปและที่ไม่เป็นอุปาทายรูปโดยอัตถิปัจจัย รูปชีวิตินทรีย์เป็นปัจจัยแก่ กฏัตตารูปทั้งหลายที่เป็นอุปาทายรูปและที่ไม่เป็นอุปาทายรูปโดยอัตถิปัจจัย (๓)

[๔๐๘] สภาวธรรมที่ไม่เป็นอุปาทายรูป เป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่ไม่ เป็นอุปาทายรูปโดยอัตถิปัจจัย มี ๓ อย่าง คือ สหชาตอัตถิปัจจัย ปุเรชาตอัตถิปัจจัย ปัจฉาชาตอัตถิปัจจัย ที่เป็นสหชาตอัตถิปัจจัย ได้แก่ ขันธ์ ๑ ที่ไม่เป็นอุปาทายรูปเป็นปัจจัยแก่ขันธ์ ๓ และจิตตสมุฏฐานรูปที่ไม่เป็น อุปาทายรูปโดยอัตถิปัจจัย ... ขันธ์ ๒ ... ในปฏิสนธิขณะ ... มหาภูตรูป ๑ เป็นปัจจัยแก่มหาภูตรูป ๓ โดยอัตถิปัจจัย ... มหาภูตรูป ๒ เป็นปัจจัยแก่ มหาภูตรูป ๒ โดยอัตถิปัจจัย (พึงเพิ่มข้อความเข้ามาจนถึงพวกอสัญญสัตตบุคคล) ที่เป็นปุเรชาตอัตถิปัจจัย ได้แก่ บุคคลเห็นแจ้งโผฏฐัพพะโดยความ เป็นสภาวะไม่เที่ยง ... โทมนัสจึงเกิดขึ้น โผฏฐัพพายตนะเป็นปัจจัยแก่ กายวิญญาณโดยอัตถิปัจจัย ที่เป็นปัจฉาชาตอัตถิปัจจัย ได้แก่ ขันธ์ที่ไม่เป็นอุปาทายรูปเป็นปัจจัยแก่กายนี้ที่ไม่เป็นอุปาทายรูปที่เกิดก่อนโดยอัตถิปัจจัย (๑)

สภาวธรรมที่ไม่เป็นอุปาทายรูป เป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็น อุปาทายรูปโดยอัตถิปัจจัย มี ๒ อย่าง คือ สหชาตอัตถิปัจจัย ปัจฉาชาตอัตถิปัจจัยที่เป็นสหชาตอัตถิปัจจัย ได้แก่ ขันธ์ที่ไม่เป็นอุปทายรูปเป็น ปัจจัยแก่จิตตสมุฏฐานรูปที่เป็นอุปาทายรูปโดยอัตถิปัจจัย ในปฏิสนธิขณะ ... ที่เป็นปัจฉาชาตอัตถิปัจจัย ได้แก่ ขันธ์ที่ไม่เป็นอุปาทายรูปเป็นปัจจัยแก่ กายนี้ที่เป็นอุปาทายรูปที่เกิดก่อนโดยอัตถิปัจจัย (๒)สภาวธรรมที่ไม่เป็นอุปาทายรูป เป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็น อุปาทายรูปและที่ไม่เป็นอุปาทายรูปโดยอัตถิปัจจัย มี ๒ อย่าง คือ สหชาตอัตถิปัจจัย ปัจฉาชาตอัตถิปัจจัย ที่เป็นสหชาตอัตถิปัจจัย

ได้แก่ ขันธ์ ๑ ที่ไม่เป็นอุปาทายรูปเป็นปัจจัยแก่ขันธ์ ๓ และจิตตสมุฏฐานรูปที่เป็นอุปาทายรูปและที่ไม่เป็นอุปาทายรูปโดยอัตถิปัจจัย ขันธ์ ๒ ... ในปฏิสนธิ ขณะ ... ที่เป็นปัจฉาชาตอัตถิปัจจัย ได้แก่ ขันธ์ที่ไม่เป็นอุปาทายรูปเป็นปัจจัยแก่กายนี้ที่เป็นอุปาทายรูปและที่ไม่เป็นอุปาทายรูปที่เกิดก่อนโดยอัตถิ ปัจจัย (๓)[๔๐๙] สภาวธรรมที่เป็นอุปาทายรูปและที่ไม่เป็นอุปาทายรูปเป็นปัจจัย แก่สภาวธรรมที่เป็นอุปาทายรูปโดยอัตถิปัจจัย มี ๓ อย่าง คือ ปัจฉาชาตอัตถิปัจจัย อาหารอัตถิปัจจัย อินทริยอัตถิปัจจัย ที่เป็นปัจฉาชาตอัตถิปัจจัย ได้แก่ ขันธ์ที่ไม่เป็นอุปาทายรูปและกพฬิงการาหารเป็นปัจจัยแก่กายนี้ที่ เป็นอุปาทายรูปโดยอัตถิปัจจัย ที่เป็นปัจฉาชาตอัตถิปัจจัย ได้แก่ ขันธ์ที่ไม่เป็นอุปาทายรูปและรูปชีวิตินทรีย์เป็นปัจจัยแก่กฏัตตารูปทั้งหลายที่เป็น อุปาทายรูปโดยอัตถิปัจจัย (๑)สภาวธรรมที่เป็นอุปาทายรูปและที่ไม่เป็นอุปาทายรูปเป็นปัจจัยแก่ สภาวธรรมที่ไม่เป็นอุปาทายรูปโดยอัตถิปัจจัย มี ๕ อย่าง คือ สหชาตอัตถิปัจจัย ปุเรชาตอัตถิปัจจัย ปัจฉาชาตอัตถิปัจจัย อาหารอัตถิปัจจัย อินทริยอัตถิปัจจัย ที่เป็นสหชาตอัตถิปัจจัย ได้แก่ ขันธ์ ๑ ที่สหรคตด้วยจักขุวิญญาณ

และจักขายตนะเป็นปัจจัยแก่ขันธ์ ๓ โดยอัตถิปัจจัย ... ขันธ์ ๒ ... ขันธ์ ๑ ที่ไม่เป็นอุปาทายรูปและหทัยวัตถุเป็นปัจจัยแก่ขันธ์ ๓ โดยอัตถิปัจจัย ... ขันธ์ ๒ ... ในปฏิสนธิขณะ ขันธ์ ๑ ที่ไม่เป็นอุปาทายรูปและหทัยวัตถุเป็น ปัจจัยแก่ขันธ์ ๓ โดยอัตถิปัจจัย ... ขันธ์ ๒ ... ที่เป็น ปุเรชาตอัตถิปัจจัย ได้แก่ โผฏฐัพพายตนะและกายายตนะเป็นปัจจัยแก่ กายวิญญาณโดยอัตถิปัจจัย โผฏฐัพพายตนะและหทัยวัตถุเป็นปัจจัยแก่ ขันธ์ที่ไม่เป็นอุปาทายรูปโดยอัตถิปัจจัย ที่เป็นปัจฉาชาตอัตถิปัจจัย ได้แก่ ขันธ์ที่ไม่เป็นอุปาทายรูปและกพฬิงการาหารเป็นปัจจัยแก่กายนี้ที่ไม่เป็น อุปาทายรูปโดยอัตถิปัจจัย

ที่เป็นปัจฉาชาตอัตถิปัจจัย ได้แก่ ขันธ์ที่ไม่เป็น อุปาทายรูปและรูปชีวิตินทรีย์เป็นปัจจัยแก่กฏัตตารูปทั้งหลายที่ไม่เป็น อุปาทายรูปโดยอัตถิปัจจัย (๒)สภาวธรรมที่เป็นอุปาทายรูปและที่ไม่เป็นอุปาทายรูปเป็นปัจจัยแก่ สภาวธรรมที่เป็นอุปาทายรูปและที่ไม่เป็นอุปาทายรูปโดยอัตถิปัจจัย มี ๓ อย่าง คือ ปัจฉาชาตอัตถิปัจจัย อาหารอัตถิปัจจัย อินทริยอัตถิปัจจัย ที่เป็นปัจฉาชาตอัตถิปัจจัย ได้แก่ ขันธ์ที่ไม่เป็นอุปาทายรูปและกพฬิงการาหาร เป็นปัจจัยแก่กายนี้ที่เป็นอุปาทายรูปและที่ไม่เป็นอุปาทายรูปโดยอัตถิปัจจัยที่เป็นปัจฉาชาตอัตถิปัจจัย ได้แก่ ขันธ์ที่ไม่เป็นอุปาทายรูปและรูปชีวิตินทรีย์ เป็นปัจจัยแก่กฏัตตารูปทั้งหลายที่เป็นอุปาทายรูปและที่ไม่เป็นอุปาทายรูป โดยอัตถิปัจจัย (๓)

๒. ปัจจยานุโลม ๒. สังขยาวาร

สุทธนัย

{๓๓๕} [๔๑๐] ในเหตุปัจจัย มี ๓ วาร

ในอารัมมณปัจจัย " ๒ "

ในอธิปติปัจจัย มี ๔ วาร

ในอนันตรปัจจัย " ๑ "

ในสมนันต'รปัจจัย " ๑ "

ในสหชาตปัจจัย " ๕ "

ในอัญญมัญญปัจจัย " ๕ "

ในนิสสยปัจจัย " ๕ "

ในอุปนิสสยปัจจัย " ๒ "

ในปุเรชาตปัจจัย " ๓ "

ในปัจฉาชาตปัจจัย " ๓ "

ในอาเสวนปัจจัย " ๑ "

ในกัมมปัจจัย " ๓ "

ในวิปากปัจจัย " ๓ "

ในอาหารปัจจัย " ๖ "

ในอินทริยปัจจัย " ๗ "

ในฌานปัจจัย " ๓ "

ในมัคคปัจจัย " ๓ "

ในสัมปยุตตปัจจัย " ๑ "

ในวิปปยุตตปัจจัย " ๔ "

ในอัตถิปัจจัย " ๙ "

ในนัตถิปัจจัย " ๑ "

ในวิคตปัจจัย " ๑ "

ในอวิคตปัจจัย " ๙ "

จบ อนุโลม

๒. ปัจจนียุทธาร

{๓๓๖} [๔๑๑] สภาวธรรมที่เป็นอุปาทายรูป เป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็น อุปาทายรูปโดยอาหารปัจจัย เป็นปัจจัยโดยอินทริยปัจจัย (๑)

สภาวธรรมที่เป็นอุปาทายรูปเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่ไม่เป็น อุปาทายรูปโดยอารัมมณปัจจัย เป็นปัจจัยโดยสหชาตปัจจัย เป็นปัจจัยโดยอุปนิสสยปัจจัย เป็นปัจจัยโดยปุเรชาตปัจจัย เป็นปัจจัยโดยอาหารปัจจัย เป็นปัจจัยโดยอินทริยปัจจัย (๒)สภาวธรรมที่เป็นอุปาทายรูป เป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็น อุปาทายรูปและที่ไม่เป็นอุปาทายรูปโดยอาหารปัจจัย เป็นปัจจัยโดยอินทริยปัจจัย (๓)

[๔๑๒] สภาวธรรมที่ไม่เป็นอุปาทายรูป เป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่ ไม่เป็นอุปาทายรูปโดยอารัมมณปัจจัย เป็นปัจจัยโดยสหชาตปัจจัย เป็นปัจจัยโดยอุปนิสสยปัจจัย เป็นปัจจัยโดยปุเรชาตปัจจัย เป็นปัจจัยโดย ปัจฉาชาตปัจจัย เป็นปัจจัยโดยกัมมปัจจัย (๑)สภาวธรรมที่ไม่เป็นอุปาทายรูปเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็น อุปาทายรูปโดยสหชาตปัจจัย เป็นปัจจัยโดยปัจฉาชาตปัจจัย เป็นปัจจัยโดยกัมมปัจจัย (๒)

สภาวธรรมที่ไม่เป็นอุปาทายรูปเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็น อุปาทายรูปและที่ไม่เป็นอุปาทายรูปโดยสหชาตปัจจัย เป็นปัจจัยโดยปัจฉาชาตปัจจัย เป็นปัจจัยโดยกัมมปัจจัย (๓)

สภาวธรรมที่เป็นอุปาทายรูปและที่ไม่เป็นอุปาทายรูปเป็นปัจจัยแก่ สภาวธรรมที่เป็นอุปาทายรูปโดยปัจฉาชาตปัจจัย เป็นปัจจัยโดยอาหารปัจจัย เป็นปัจจัยโดยอินทริยปัจจัย (๑)

สภาวธรรมที่เป็นอุปาทายรูปและที่ไม่เป็นอุปาทายรูปเป็นปัจจัยแก่ สภาวธรรมที่ไม่เป็นอุปาทายรูปโดยสหชาตปัจจัย เป็นปัจจัยโดยปุเรชาตปัจจัย เป็นปัจจัยโดยปัจฉาชาตปัจจัย เป็นปัจจัยโดยอาหารปัจจัย เป็นปัจจัยโดยอินทริยปัจจัย (๒)สภาวธรรมที่เป็นอุปาทายรูปและที่ไม่เป็นอุปาทายรูปเป็นปัจจัยแก่ สภาวธรรมที่เป็นอุปาทายรูปและที่ไม่เป็นอุปาทายรูปโดยปัจฉาชาตปัจจัย เป็นปัจจัยโดยอาหารปัจจัย เป็นปัจจัยโดยอินทริยปัจจัย (๓)

๒. ปัจจยปัจจนียะ ๒. สังขยาวาร

สุทธนัย

{๓๓๗} [๔๑๓] ในนเหตุปัจจัย มี ๙ วาร

ในนอารัมมณปัจจัย " ๙ "

(ในทุกๆ ปัจจัยมีปัจจัยละ ๙ วาร)

ในนสัมปยุตตปัจจัย มี ๙ วาร

ในนวิปปยุตตปัจจัย " ๖ "

ในโนอัตถิปัจจัย " ๔ "

ในโนนัตถิปัจจัย " ๙ "

ในโนวิคตปัจจัย " ๙ "

ในโนอวิคตปัจจัย " ๔ "

๓. ปัจจยานุโลมปัจจนียะ

{๓๓๘} [๔๑๔] ในนอารัมมณปัจจัย กับเหตุปัจจัย มี ๓ วาร

ในนอธิปติปัจจัย " " ๓ "

ในนอนันตรปัจจัย " " ๓ "

ในนสมนันตรปัจจัย กับเหตุปัจจัย มี ๓ วาร

ในนอัญญมัญญปัจจัย " " ๓ "

ในนอุปนิสสยปัจจัย " " ๓ "

(ในทุก ๆ ปัจจัยมีปัจจัยละ ๓ วาร)

ในนสัมปยุตตปัจจัย กับเหตุปัจจัย มี ๓ วาร

ในนวิปปยุตตปัจจัย " " ๑ "

ในโนนัตถิปัจจัย " " ๓ "

ในโนวิคตปัจจัย " " ๓ "

๔. ปัจจยปัจจนียานุโลม

{๓๓๙} [๔๑๕] ในอารัมมณปัจจัย กับนเหตุปัจจัย มี ๒ วาร

ในอธิปติปัจจัย " " ๔ " ...

(ย่อ พึงขยายแม่บทให้พิสดารไปตามลำดับ) ...

ในอวิคตปัจจัย กับนเหตุปัจจัย มี ๙ วาร

จบ อุปาทาทุกะ

๖๘. อุปาทินนทุกะ ๑. ปฏิจจวาร

๑. ปัจจยานุโลม ๑. วิภังควาร

เหตุปัจจัย

{๓๔๐} [๔๑๖] สภาวธรรมที่ตัณหาและทิฏฐิยึดครอง อาศัยสภาวธรรมที่ ตัณหาและทิฏฐิยึดครองเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย คือ ขันธ์ ๓ อาศัยขันธ์ ๑ ที่ตัณหาและทิฏฐิยึดครอง ... ขันธ์ ๒ ... ในปฏิสนธิขณะ ขันธ์ ๓ และ กฏัตตารูปอาศัยขันธ์ ๑ ที่ตัณหาและทิฏฐิยึดครองเกิดขึ้น ... ขันธ์ ๒ ... หทัยวัตถุอาศัยขันธ์เกิดขึ้น ... ขันธ์อาศัยหทัยวัตถุเกิดขึ้น ... มหาภูตรูป ๑ ... กฏัตตารูปอุปาทายรูปอาศัยมหาภูตรูปทั้งหลายเกิดขึ้น ... (๑)สภาวธรรมที่ตัณหาและทิฏฐิไม่ยึดครองอาศัยสภาวธรรมที่ตัณหาและ ทิฏฐิยึดครองเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย คือ จิตตสมุฏฐานรูปอาศัยขันธ์ที่ ตัณหาและทิฏฐิยึดครองเกิดขึ้น ... (๒)

สภาวธรรมที่ตัณหาและทิฏฐิยึดครองและที่ตัณหาและทิฏฐิไม่ยึด ครองอาศัยสภาวธรรมที่ตัณหาและทิฏฐิยึดครองเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย คือ ขันธ์ ๓ และจิตตสมุฏฐานรูปอาศัยขันธ์ ๑ ที่ตัณหาและทิฏฐิยึดครองเกิดขึ้น ... ขันธ์ ๒ ... (๓)

สภาวธรรมที่ตัณหาและทิฏฐิไม่ยึดครองอาศัยสภาวธรรมที่ตัณหาและ ทิฏฐิไม่ยึดครองเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย คือ ขันธ์ ๓ และจิตตสมุฏฐานรูป อาศัยขันธ์ ๑ ที่ตัณหาและทิฏฐิไม่ยึดครองเกิดขึ้น ... ขันธ์ ๒ ... อาศัยมหาภูต รูป ๑ ... จิตตสมุฏฐานรูป อุปาทายรูปอาศัยมหาภูตรูปทั้งหลายเกิดขึ้น ... (๑)

สภาวธรรมที่ตัณหาและทิฏฐิไม่ยึดครองอาศัยสภาวธรรมที่ตัณหาและ ทิฏฐิยึดครองและที่ตัณหาและทิฏฐิไม่ยึดครองเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย คือ จิตตสมุฏฐานรูปอาศัยขันธ์ที่ตัณหาและทิฏฐิยึดครองและมหาภูตรูปทั้งหลาย เกิดขึ้น ... (๑)