ปัจจยวาร เล่ม ๔๓

๘๕. ทัสสเนนปหาตัพพเหตุกทุกะ ๓. ปัจจยวาร

๑. ปัจจยานุโลมะ ๑. วิภังควาร

เหตุปัจจัย

{๖๐๙} [๕๗] สภาวธรรมที่มีเหตุอันโสดาปัตติมรรคพึงประหาณอาศัยสภาวธรรม ที่มีเหตุอันโสดาปัตติมรรคพึงประหาณเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย มี ๓ วาร

สภาวธรรมที่มีเหตุไม่ใช่อันโสดาปัตติมรรคพึงประหาณ อาศัยสภาว ธรรมที่มีเหตุไม่ใช่อันโสดาปัตติมรรคพึงประหาณเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย คือ ขันธ์ ๓ และจิตตสมุฏฐานรูป อาศัยขันธ์ ๑ ที่มีเหตุไม่ใช่อันโสดาปัตติมรรค พึงประหาณเกิดขึ้น ... ขันธ์ ๒ อาศัยขันธ์ ๒ เกิดขึ้น ... ในปฏิสนธิขณะ ... (พึงเพิ่มข้อความเข้ามาจนถึงมหาภูตรูปที่เป็นภายใน) ขันธ์ทั้งหลายที่มีเหตุ ไม่ใช่อันโสดาปัตติมรรคพึงประหาณอาศัยหทัยวัตถุเกิดขึ้น (๑)สภาวธรรมที่มีเหตุอันโสดาปัตติมรรคพึงประหาณอาศัยสภาวธรรมที่มี เหตุไม่ใช่อันโสดาปัตติมรรคพึงประหาณเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย คือ ขันธ์ ทั้งหลายที่มีเหตุอันโสดาปัตติมรรคพึงประหาณอาศัยหทัยวัตถุเกิดขึ้น สัมปยุตตขันธ์ทั้งหลายอาศัยโมหะที่สหรคตด้วยวิจิกิจฉาเกิดขึ้น (๒)

สภาวธรรมที่มีเหตุอันโสดาปัตติมรรคพึงประหาณและที่มีเหตุไม่ใช่อัน โสดาปัตติมรรคพึงประหาณ อาศัยสภาวธรรมที่มีเหตุไม่ใช่อันโสดาปัตติ มรรค พึงประหาณเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัยคือขันธ์ทั้งหลายที่มีเหตุอันโสดาปัตติมรรค พึงประหาณอาศัยหทัยวัตถุเกิดขึ้น จิตตสมุฏฐานรูปอาศัยมหาภูตรูปทั้งหลาย เกิดขึ้นสัมปยุตตขันธ์ทั้งหลายและจิตตสมุฏฐานรูปอาศัยโมหะที่สหรคต ด้วยวิจิกิจฉาเกิดขึ้น (๓)[๕๘] สภาวธรรมที่มีเหตุอันโสดาปัตติมรรคพึงประหาณอาศัยสภาวธรรม ที่มีเหตุอันโสดาปัตติมรรคพึงประหาณ และที่มีเหตุไม่ใช่อันโสดาปัตติมรรค

พึงประหาณเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย คือ ขันธ์ ๓ อาศัยขันธ์ ๑ ที่มีเหตุ อันโสดาปัตติมรรคพึงประหาณและหทัยวัตถุเกิดขึ้น ... ขันธ์ ๒ อาศัยขันธ์ ๒ เกิดขึ้น ... ขันธ์ ๓ อาศัยขันธ์ ๑ ที่สหรคตด้วยวิจิกิจฉาและหทัยวัตถุเกิดขึ้น ... ขันธ์ ๒ อาศัยขันธ์ ๒ เกิดขึ้น ... (๑)

สภาวธรรมที่มีเหตุไม่ใช่อันโสดาปัตติมรรคพึงประหาณอาศัยสภาวธรรม ที่มีเหตุอันโสดาปัตติมรรคพึงประหาณและที่มีเหตุไม่ใช่อันโสดาปัตติมรรค พึงประหาณเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย คือ จิตตสมุฏฐานรูปอาศัยขันธ์ทั้งหลาย ที่มีเหตุอันโสดาปัตติมรรคพึงประหาณและมหาภูตรูปทั้งหลายเกิดขึ้น จิตต สมุฏฐานรูปอาศัยขันธ์ที่สหรคตด้วยวิจิกิจฉาและโมหะเกิดขึ้น (๒)

สภาวธรรมที่มีเหตุอันโสดาปัตติมรรคพึงประหาณและที่มีเหตุไม่ใช่อัน โสดาปัตติมรรคพึงประหาณ อาศัยสภาวธรรมที่มีเหตุอันโสดาปัตติมรรคพึง ประหาณและที่มีเหตุไม่ใช่อันโสดาปัตติมรรคพึงประหาณเกิดขึ้นเพราะเหตุ ปัจจัย คือ ขันธ์ ๓ อาศัยขันธ์ ๑ ที่มีเหตุอันโสดาปัตติมรรคพึงประหาณ และหทัยวัตถุเกิดขึ้น ... ขันธ์ ๒ อาศัยขันธ์ ๒ เกิดขึ้น ... จิตตสมุฏฐาน รูปอาศัยขันธ์ที่มีเหตุอันโสดาปัตติมรรคพึงประหาณและมหาภูตรูปทั้งหลายเกิดขึ้น ขันธ์ ๓ และจิตตสมุฏฐานรูป อาศัยขันธ์ ๑ ที่สหรคตด้วยวิจิกิจฉา และโมหะเกิดขึ้น ... ขันธ์ ๒ อาศัยขันธ์ ๒ เกิดขึ้น ... (๓)

อารัมมณปัจจัย

{๖๑๐} [๕๙] สภาวธรรมที่มีเหตุอันโสดาปัตติมรรคพึงประหาณอาศัย สภาวธรรมที่มีเหตุอันโสดาปัตติมรรคพึงประหาณเกิดขึ้นเพราะอารัมมณปัจจัย มี ๓ วาร (เหมือนกับปฏิจจวาร)

สภาวธรรมที่มีเหตุไม่ใช่อันโสดาปัตติมรรคพึงประหาณ อาศัยสภาว ธรรมที่มีเหตุไม่ใช่อันโสดาปัตติมรรคพึงประหาณเกิดขึ้นเพราะอารัมมณปัจจัย คือ ขันธ์ ๓ อาศัยขันธ์ ๑ ที่มีเหตุไม่ใช่อันโสดาปัตติมรรคพึงประหาณ

เกิดขึ้น ... ขันธ์ ๒ อาศัยขันธ์ ๒ เกิดขึ้น ... ในปฏิสนธิขณะ ... จักขุวิญญาณ อาศัยจักขายตนะเกิดขึ้น ... โมหะที่สหรคตด้วยวิจิกิจฉาอาศัยหทัยวัตถุเกิดขึ้น

สภาวธรรมที่มีเหตุอันโสดาปัตติมรรคพึงประหาณ อาศัยสภาวธรรม ที่มีเหตุไม่ใช่อันโสดาปัตติมรรคพึงประหาณเกิดขึ้นเพราะอารัมมณปัจจัย คือ ขันธ์ทั้งหลายที่มีเหตุอันโสดาปัตติมรรคพึงประหาณอาศัยหทัยวัตถุเกิดขึ้น สัมปยุตตขันธ์ทั้งหลายอาศัยโมหะที่สหรคตด้วยวิจิกิจฉาเกิดขึ้น

สภาวธรรมที่มีเหตุอันโสดาปัตติมรรคพึงประหาณ และที่มีเหตุไม่ใช่ อันโสดาปัตติมรรคพึงประหาณ อาศัยสภาวธรรมที่มีเหตุไม่ใช่อันโสดาปัตติ มรรคพึงประหาณเกิดขึ้นเพราะอารัมมณปัจจัยคือ ขันธ์ที่สหรคตด้วย วิจิกิจฉาและโมหะอาศัยหทัยวัตถุเกิดขึ้น (๓)

[๖๐] สภาวธรรมที่มีเหตุอันโสดาปัตติมรรคพึงประหาณ อาศัย สภาวธรรมที่มีเหตุอันโสดาปัตติมรรคพึงประหาณ และที่มีเหตุไม่ใช่อัน โสดาปัตติมรรคพึงประหาณเกิดขึ้นเพราะอารัมมณปัจจัย คือ ขันธ์ ๓ อาศัยขันธ์ ๑ ที่มีเหตุอันโสดาปัตติมรรคพึงประหาณและหทัยวัตถุเกิดขึ้น ... ขันธ์ ๒ อาศัยขันธ์ ๒ เกิดขึ้น ... ขันธ์ ๓ อาศัยขันธ์ ๑ ที่สหรคตด้วย วิจิกิจฉาและโมหะเกิดขึ้น ... ขันธ์ ๒ อาศัยขันธ์ ๒ เกิดขึ้น ... (๑)สภาวธรรมที่มีเหตุไม่ใช่อันโสดาปัตติมรรคพึงประหาณอาศัยสภาว ธรรมที่มีเหตุอันโสดาปัตติมรรคพึงประหาณและที่มีเหตุไม่ใช่อันโสดาปัตติ มรรคพึงประหาณเกิดขึ้นเพราะอารัมมณปัจจัย คือ โมหะที่สหรคตด้วย วิจิกิจฉาอาศัยขันธ์ที่สหรคตด้วยวิจิกิจฉาและหทัยวัตถุเกิดขึ้น (๒)

สภาวธรรมที่มีเหตุอันโสดาปัตติมรรคพึงประหาณและที่มีเหตุไม่ใช่อัน โสดาปัตติมรรคพึงประหาณอาศัยสภาวธรรมที่มีเหตุอันโสดาปัตติมรรคพึง ประหาณ และที่มีเหตุไม่ใช่อันโสดาปัตติมรรคพึงประหาณเกิดขึ้นเพราะ อารัมมณปัจจัย คือ ขันธ์ ๓ และโมหะ อาศัยขันธ์ ๑ ที่สหรคตด้วย วิจิกิจฉาและหทัยวัตถุเกิดขึ้น ... ขันธ์ ๒ อาศัยขันธ์ ๒ เกิดขึ้น ... (๓)

๑.ปัจจยานุโลมะ ๒. สังขยาวาร

{๖๑๑} [๖๑] ในเหตุปัจจัย มี ๙ วาร

ในอารัมมณปัจจัย " ๙ "

ในอธิปติปัจจัย " ๙ "

(ในทุก ๆ ปัจจัยมีปัจจัยละ ๙ วาร)

ในวิปากปัจจัย มี ๑ วาร ...

ในอวิคตปัจจัย " ๙ "

๒. ปัจจยปัจจนียะ ๑. วิภังควาร

นเหตุปัจจัย

{๖๑๒} [๖๒] สภาวธรรมที่มีเหตุไม่ใช่อันโสดาปัตติมรรคพึงประหาณ อาศัย สภาวธรรมที่มีเหตุอันโสดาปัตติมรรคพึงประหาณเกิดขึ้นเพราะนเหตุปัจจัยคือ โมหะที่สหรคตด้วยวิจิกิจฉาอาศัยขันธ์ที่สหรคตด้วยวิจิกิจฉาเกิดขึ้น (๑)สภาวธรรมที่มีเหตุไม่ใช่อันโสดาปัตติมรรคพึงประหาณ อาศัยสภาว ธรรมที่มีเหตุไม่ใช่อันโสดาปัตติมรรคพึงประหาณเกิดขึ้นเพราะนเหตุปัจจัยคือ อาศัยสภาวธรรมที่มีเหตุไม่ใช่อันโสดาปัตติมรรคพึงประหาณ ซึ่งเป็น อเหตุกะ ... (พึงเพิ่มข้อความเข้ามาจนถึงพวกอสัญญสัตตบุคคล) จักขุวิญญาณ อาศัยจักขายตนะเกิดขึ้น ... กายวิญญาณอาศัยกายายตนะเกิดขึ้น ... ขันธ์ ทั้งหลายที่มีเหตุไม่ใช่อันโสดาปัตติมรรคพึงประหาณ ซึ่งเป็นอเหตุกะอาศัย หทัยวัตถุเกิดขึ้นโมหะที่สหรคตด้วยอุทธัจจะอาศัยขันธ์ที่สหรคตด้วย อุทธัจจะและหทัยวัตถุเกิดขึ้น (๑)สภาวธรรมที่มีเหตุไม่ใช่อันโสดาปัตติมรรคพึงประหาณอาศัยสภาวธรรม ที่มีเหตุอันโสดาปัตติมรรคพึงประหาณและที่มีเหตุไม่ใช่อันโสดาปัตติมรรคพึง

ประหาณเกิดขึ้นเพราะนเหตุปัจจัย คือ โมหะที่ลหรคตด้วยวิจิกิจฉาอาศัย ขันธ์ที่สหรคตด้วยวิจิกิจฉาและหทัยวัตถุเกิดขึ้น ... (ย่อ) (๑)

๒. ปัจจยปัจจนียะ ๒. สังขยาวาร

{๖๑๓} [๖๓] ในนเหตุปัจจัย มี ๓ วาร

ในนอารัมมณปัจจัย " ๓ "

ในนอธิปติปัจจัย " ๙ "

ในนอนันตรปัจจัย " ๓ "

ในนสมนันตรปัจจัย " ๓ "

ในนอัญญมัญญปัจจัย " ๓ "

ในนอุปนิสสยปัจจัย " ๓ "

ในนปุเรชาตปัจจัย " ๗ "

ในนปัจฉาชาตปัจจัย " ๙ "

ในนอาเสวนปัจจัย " ๙ "

ในนกัมมปัจจัย " ๔ "

ในนวิปากปัจจัย " ๙ "

ในนอาหารปัจจัย " ๑ "

ในนอินทริยปัจจัย " ๑ "

ในนฌานปัจจัย " ๑ "

ในนมัคคปัจจัย " ๑ "

ในนสัมปยุตตปัจจัย " ๓ "

ในนวิปปยุตตปัจจัย " ๖ "

ในโนนัตถิปัจจัย " ๓ "

ในโนวิคตปัจจัย " ๓ "

(การนับ ๒ วารนอกนี้ก็ดี นิสสยวารก็ดี พึงทำอย่างนี้)

๘๕. ทัสสเนนปหาตัพพเหตุกทุกะ ๕. สังสัฏฐวาร

ปัจจยจตุกกะ

เหตุปัจจัย

{๖๑๔} [๖๔] สภาวธรรมที่มีเหตุอันโสดาปัตติมรรคพึงประหาณ เจือปน กับสภาวธรรมที่มีเหตุอันโสดาปัตติมรรคพึงประหาณเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย คือ ขันธ์ ๓ เจือปนกับขันธ์ ๑ ที่มีเหตุอันโสดาปัตติมรรคพึงประหาณเกิดขึ้น ... ขันธ์ ๒ เจือปนกับขันธ์ ๒ เกิดขึ้น ... (๑)สภาวธรรมที่มีเหตุไม่ใช่อันโสดาปัตติมรรคพึงประหาณเจือปนกับสภาว ธรรมที่มีเหตุไม่ใช่อันโสดาปัตติมรรคพึงประหาณเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย คือ ขันธ์ ๓ เจือปนกับขันธ์ ๑ ที่มีเหตุไม่ใช่อันโสดาปัตติมรรคพึงประหาณ เกิดขึ้น ... ขันธ์ ๒ เจือปนกับขันธ์ ๒ เกิดขึ้น ... ในปฏิสนธิขณะ ... (๑)สภาวธรรมที่มีเหตุไม่ใช่อันโสดาปัตติมรรคพึงประหาณเจือปนกับสภาว ธรรมที่มีเหตุไม่ใช่อันโสดาปัตติมรรคพึงประหาณเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย คือ สัมปยุตตขันธ์ทั้งหลายเจือปนกับโมหะที่สหรคตด้วยวิจิกิจฉาเกิดขึ้น ... (๒)

สภาวธรรมที่มี เหตุอันโสดาปัตติมรรคพึงประหาณเจือปนกับสภาวธรรม ที่มีเหตุอันโสดาปัตติมรรคพึงประหาณและที่มีเหตุไม่ใช่อันโสดาปัตติมรรค พึงประหาณเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย คือ ขันธ์ ๓ เจือปนกับขันธ์ ๑ ที่ สหรคตด้วยวิจิกิจฉาและโมหะเกิดขึ้น ... ขันธ์ ๒ เจือปนกับขันธ์ ๒ เกิดขึ้น … (๑)