ปัญหาวาร เล่ม ๔๓

ในนเหตุปัจจัย มี ๕ วาร

ในนอธิปติปัจจัย " ๕ "

ในนปุเรชาตปัจจัย " ๕ "

ในนปัจฉาชาตปัจจัย " ๕ "

ในนอาเสวนปัจจัย " ๕ "

ในนกัมมปัจจัย " ๕ "

ในนวิปากปัจจัย " ๕ "

ในนฌานปัจจัย " ๕ "

ในนมัคคปัจจัย " ๕ "

ในนวิปปยุตตปัจจัย " ๕ "

(การนับ ๒ วารนอกนี้ก็ดี สัมปยุตวารก็ดี ทั้งหมดก็พึงทำอย่างนี้)

๕๖. จิตตทุกะ ๗. ปัญหาวาร

๑. ปัจจยานุโลม ๑. วิภังควาร

เหตุปัจจัย

{๖๑} [๗๐] สภาวธรรมที่ไม่เป็นจิตเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่ไม่เป็นจิตโดยเหตุปัจจัย คือ สภาวธรรมที่เป็นเหตุที่ไม่เป็นจิตเป็นปัจจัยแก่สัมปยุตตขันธ์ ทั้งหลายและจิตตสมุฏฐานรูปโดยเหตุปัจจัย ในปฏิสนธิขณะ ... (๑)สภาวธรรมที่ไม่เป็นจิตเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นจิตโดยเหตุปัจจัย คือ สภาวธรรมที่เป็นเหตุซึ่งไม่เป็นจิตเป็นปัจจัยแก่จิตโดยเหตุปัจจัย ในปฏิสนธิขณะ ... (๒)สภาวธรรมที่ไม่เป็นจิตเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นจิตและที่ไม่เป็น จิตโดยเหตุปัจจัย คือ สภาวธรรมที่เป็นเหตุที่ไม่เป็นจิตเป็นปัจจัยแก่

สัมปยุตตขันธ์ทั้งหลายจิตและจิตตสมุฏฐานรูปโดยเหตุปัจจัย ในปฏิสนธิขณะ … (๓)

อารัมมณปัจจัย

{๖๒} [๗๑] สภาวธรรมที่เป็นจิต เป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นจิตโดย อารัมมณปัจจัย คือ เพราะปรารภจิต จิตจึงเกิดขึ้น (พึงทำไปตามมูลเดิม) เพราะปรารภจิต ขันธ์ที่ไม่เป็นจิตจึงเกิดขึ้น (พึงทำไปตามมูลบท) เพราะปรารภจิต จิตและสัมปยุตตขันธ์ทั้งหลายจึงเกิดขึ้น (๓)

![๗๒] สภาวธรรมที่ไม่เป็นจิตเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่ไม่เป็นจิตโดย อารัมมณปัจจัย คือ บุคคลให้ทาน สมาทานศีล รักษาอุโบสถแล้วพิจารณา กุศลนั้น ยินดีเพลิดเพลิน เพราะปรารภความยินดีเพลิดเพลินนั้น ราคะ ... โทมนัสจึงเกิดขึ้น พิจารณากุศลที่เคยสั่งสมไว้แล้วในก่อน ... ออกจากฌาน แล้วพิจารณาฌาน ... พระอริยะทั้งหลายออกจากมรรคแล้วพิจารณามรรค ผล ... นิพพาน นิพพานเป็นปัจจัยแก่โคตรภู โวทาน มรรค ผล อาวัชชนะโดยอารัมมณปัจจัย พระอริยะทั้งหลายพิจารณากิเลสที่ละได้แล้ว ซึ่งไม่เป็นจิต พิจารณากิเลสที่ข่มได้แล้ว รู้กิเลสที่เคยเกิดขึ้นแล้วในก่อน เห็นแจ้งจักษุ ... หทัยวัตถุ ขันธ์ที่ไม่เป็นจิตโดยความเป็นสภาวะไม่เที่ยง

... โทมนัสจึงเกิดขึ้น เห็นรูปด้วยทิพยจักษุ ฟังเสียงด้วยทิพยโสตธาตุ รู้จิต ของบุคคลผู้มีความพรั่งพร้อมด้วยสภาวธรรมที่ไม่เป็นจิตด้วยเจโตปริยญาณ อากาสานัญจายตนะ ... อากิญจัญญายตนะ ... รูปายตนะเป็นปัจจัย แก่ขันธ์ที่สหรคตด้วยจักขุวิญญาณ ... โผฏฐัพพายตนะเป็นปัจจัยแก่ขันธ์ที่สหรคตด้วยกายวิญญาณ ... ขันธ์ที่ไม่เป็นจิตเป็นปัจจัยแก่อิทธิวิธญาณ เจโตปริยญาณ ปุพเพนิวาสานุสสติญาณ ยถากัมมูปคญาณ อนาคตังสญาณ อาวัชชนะโดยอารัมมณปัจจัย (๑)

สภาวธรรมที่ไม่เป็นจิตเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นจิตโดยอารัมมณ ปัจจัย คือ บุคคลให้ทาน ... (บาลีตอนนี้เหมือนกับบาลีในตอนต้นไม่มีข้อ แตกต่างกัน ที่แตกต่างกัน ดังต่อไปนี้) รูปายตนะเป็นปัจจัยแก่จักขุ วิญญาณ ... โผฏฐัพพายตนะเป็นปัจจัยแก่กายวิญญาณ ... ขันธ์ที่ไม่เป็น จิตเป็นปัจจัยแก่อิทธิวิธญาณ ... อาวัชชนะโดยอารัมมณปัจจัย (๒)สภาวธรรมที่ไม่เป็นจิตเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นจิตและที่ไม่เป็น จิตโดยอารัมมณปัจจัย คือ บุคคลให้ทาน ... (บาลีตอนนี้เหมือนกับบาลี ในตอนต้น ไม่มีข้อแตกต่างกัน ที่แตกต่างกันดังต่อไปนี้) รูปายตนะเป็น ปัจจัยแก่จักขุวิญญาณและสัมปยุตตขันธ์ทั้งหลาย ... โผฏฐัพพายตนะเป็น ปัจจัยแก่กายวิญญาณและสัมปยุตตขันธ์ทั้งหลาย ... ขันธ์ที่ไม่เป็นจิตเป็น ปัจจัยแก่อิทธิวิธญาณ ... อาวัชชนะโดยอารัมมณปัจจัย (๓)สภาวธรรมที่เป็นจิตและที่ไม่เป็นจิตเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นจิต โดยอารัมมณปัจจัย คือ เพราะปรารภจิตและสัมปยุตตขันธ์ทั้งหลาย จิต จึงเกิดขึ้น มี ๓ วาร

อธิปติปัจจัย

{๖๓} [๗๓] สภาวธรรมที่เป็นจิตเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นจิตโดยอธิปติ ปัจจัยมีอย่างเดียว คือ อารัมมณาธิปติปัจจัย ได้แก่ เพราะทำจิตให้เป็น อารมณ์อย่างหนักแน่น จิตจึงเกิดขึ้น (๑)

สภาวธรรมที่เป็นจิตเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่ไม่เป็นจิตโดยอธิปติปัจจัย มี ๒ อย่าง คือ อารัมมณาธิปติปัจจัย สหชาตาธิปติปัจจัย ที่เป็นอารัมมณาธิปติปัจจัย ได้แก่ เพราะทำจิตให้เป็นอารมณ์อย่างหนักแน่นขันธ์ที่ไม่เป็น จิตจึงเกิดขึ้น ที่เป็นสหชาตาธิปติปัจจัย ได้แก่ จิตตาธิปติธรรมเป็นปัจจัย แก่สัมปยุตตขันธ์ทั้งหลายและจิตตสมุฏฐานรูปโดยอธิปติปัจจัย (๒)

สภาวธรรมที่เป็นจิตเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นจิตและที่ไม่เป็นจิต โดยอธิปติปัจจัย มีอย่างเดียว คือ อารัมมณาธิปติปัจจัย ได้แก่ เพราะทำจิตให้เป็นอารมณ์อย่างหนักแน่น จิตและสัมปยุตตขันธ์ทั้งหลายจึงเกิดขึ้น (๓)

![๗๔] สภาวธรรมที่ไม่เป็นจิตเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่ไม่เป็นจิตโดย อธิปติปัจจัย มี ๒ อย่าง คือ อารัมมณาธิปติปัจจัย สหชาตาธิปติปัจจัยที่เป็น อารัมมณาธิปติปัจจัย ได้แก่ บุคคลให้ทาน สมาทานศีล รักษาอุโบสถแล้ว พิจารณากุศลนั้นทำให้เป็นอารมณ์อย่างหนักแน่น ยินดีเพลิดเพลิน เพราะทำความยินดีเพลิดเพลินนั้นให้เป็นอารมณ์อย่างหนักแน่น ราคะ ... ทิฏฐิ จึงเกิดขึ้น พิจารณากุศลที่เคยสั่งสมไว้แล้วในก่อน ... ออกจากฌาน ... พระอริยะทั้งหลายออกจากมรรคแล้วพิจารณามรรคทำให้เป็นอารมณ์อย่างหนักแน่น พิจารณาผลทำให้เป็นอารมณ์อย่างหนักแน่น พิจารณานิพพานทำให้เป็นอารมณ์อย่างหนักแน่น นิพพานเป็นปัจจัยแก่โคตรภู

โวทาน มรรคผลโดยอธิปติปัจจัย เห็นแจ้งจักษุ ... หทัยวัตถุ ขันธ์ที่ไม่เป็นจิต ทำให้เป็นอารมณ์อย่างหนักแน่น ยินดีเพลิดเพลิน เพราะทำความยินดีเพลิดเพลินนั้นให้เป็นอารมณ์อย่างหนักแน่น ราคะ ... ทิฏฐิจึงเกิดขึ้น ที่เป็นสหชาตาธิปติปัจจัย ได้แก่ อธิปติธรรมที่ไม่เป็นจิตเป็นปัจจัยแก่สัมปยุตตขันธ์ ทั้งหลายและจิตตสมุฏฐานรูปโดยอธิปติปัจจัย (๑)สภาวธรรมที่ไม่เป็นจิตเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นจิตโดยอธิปติปัจจัย คือ (บาลีทั้ง ๒ เหมือนกับบาลีในตอนต้น ไม่มีข้อแตกต่างกัน พึงทำอารัมมณาธิปติปัจจัย สหชาตาธิปติปัจจัย) (๒)

สภาวธรรมที่เป็นจิตและที่ไม่เป็นจิตเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นจิตโดย อธิปติปัจจัย มีอย่างเดียว คือ อารัมมณาธิปติปัจจัย (แม้อารมณ์ที่หนักแน่นก็พึงทำให้เป็น ๓ วาร มีเฉพาะอารัมมณาธิปติปัจจัยเท่านั้น)

อนันตรปัจจัย

{๖๔} [๗๕] สภาวธรรมที่เป็นจิตเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นจิตโดย อนันตรปัจจัย คือ จิตที่เกิดก่อน ๆ เป็นปัจจัยแก่จิตที่เกิดหลัง ๆ โดยอนันตรปัจจัย (๑)

สภาวธรรมที่เป็นจิตเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่ไม่เป็นจิตโดยอนันตรปัจจัย คือ จิตที่เกิดก่อน ๆ เป็นปัจจัยแก่ขันธ์ที่ไม่เป็นจิตที่เกิดหลัง ๆ โดยอนันตร ปัจจัย จิตเป็นปัจจัยแก่วุฏฐานะโดยอนันตรปัจจัย (๒)

สภาวธรรมที่เป็นจิตเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นจิตและที่ไม่เป็นจิต โดยอนันตรปัจจัย คือ จิตที่เกิดก่อน ๆ เป็นปัจจัยแก่จิตที่เกิดหลัง ๆ และ สัมปยุตตขันธ์ทั้งหลายโดยอนันตรปัจจัย (๓)

![๗๖] สภาวธรรมที่ไม่เป็นจิตเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่ไม่เป็นจิตโดย อนันตรปัจจัย คือ ขันธ์ที่ไม่เป็นจิตที่เกิดก่อน ๆ ...เป็นปัจจัยแก่ผลสมาบัติ โดยอนันตรปัจจัย (ผู้ประสงค์จะทำ ๒ วารนี้ให้บริบูรณ์ก็พึงจัดได้ เหมือน กับบาลีในตอนต้น)

สภาวธรรมที่เป็นจิตและที่ไม่เป็นจิตเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นจิตโดย อนันตรปัจจัย คือ จิตที่เกิดก่อน ๆ และสัมปยุตตขันธ์ทั้งหลายเป็นปัจจัยแก่ จิตที่เกิดหลัง ๆ โดยอนันตรปัจจัย (พึงถามถึงมูลบท) จิตที่เกิดก่อน ๆ และ สัมปยุตตขันธ์ทั้งหลายเป็นปัจจัยแก่ขันธ์ที่ไม่เป็นจิตที่เกิดหลัง ๆ โดยอนันตร ปัจจัย จิตและสัมปยุตตขันธ์ทั้งหลายเป็นปัจจัยแก่วุฏฐานะโดยอนันตรปัจจัย (พึงถามถึงมูลบท) จิตที่เกิดก่อน ๆ และสัมปยุตตขันธ์ทั้งหลายเป็นปัจจัย แก่จิตที่เกิดหลัง ๆ และสัมปยุตตขันธ์ทั้งหลายโดยอนันตรปัจจัย (๓)เป็นปัจจัยโดยสมนันตรปัจจัย เป็นปัจจัยโดยสหชาตปัจจัย มี ๕ วาร (เหมือนกับปฏิจจวาร)เป็นปัจจัยโดยอัญญมัญญปัจจัย มี ๕ วาร (เหมือน กับปฏิจจวาร) เป็นปัจจัยโดยนิสสยปัจจัย มี ๕ วาร (เหมือนกับปัจจยวาร)

อุปนิสสยปัจจัย

{๖๕} [๗๗] สภาวธรรมที่เป็นจิตเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นจิตโดยอุปนิสสย ปัจจัยมี ๓ อย่าง คือ อารัมมณูปนิสสยปัจจัย อนันตรูปนิสสยปัจจัย ปกตูปนิสสยปัจจัย ... ที่เป็นปกตูปนิสสยปัจจัย ได้แก่ จิตเป็นปัจจัยแก่ จิตโดยอุปนิสสยปัจจัย มี ๓ วาร

สภาวธรรมที่ไม่เป็นจิตเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่โม่เป็นจิตโดยอุปนิสสย ปัจจัย มี ๓ อย่าง คือ อารัมมณูปนิสสยปัจจัย อนันตรูปนิสสยปัจจัย ปกตูปนิสสยปัจจัย ... ที่เป็นปกตูปนิสสยปัจัย <*> ได้แก่ บุคคลอาศัยศรัทธา แล้วให้ทาน ... ก่อมานะ ถือทิฏฐิ ... อาศัยศีล ... เสนาสนะแล้วให้ทาน ... ทำลายสงฆ์ ศรัทธา ... เสนาสนะเป็นปัจจัยแก่ศรัทธา ... มรรค ผล สมาบัติโดยอุปนิสสยปัจจัย (๑)สภาวธรรมที่ไม่เป็นจิตเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นจิตโดยอุปนิสสย ปัจจัย (ผู้มีความประสงค์จะทำ ๒ วารนี้โห้บริบูรณ์ พึงจัดให้ครบทุก ๆ ปัจจัย เหมือนกับบาลีในตอนต้น ไม่มีข้อแตกต่างกัน)

สภาวธรรมที่เป็นจิตและที่ไม่เป็นจิตเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นจิต โดยอุปนิสสยปัจจัย มี ๓ อย่าง คือ อารัมมณูปนิสสยปัจจัย อนันตรูปนิสสยปัจจัย ปกตูปนิสสยปัจจัย ... ที่เป็นปกตูปนิสสยปัจจัย ได้แก่ จิต และสัมปยุตตขันธ์ทั้งหลายเป็นปัจจัยแก่จิตโดยอุปนิสสยปัจจัย มี ๓ วาร

ปุเรชาตปัจจัย

{๖๖} [๗๘] สภาวธรรมที่ไม่เป็นจิตเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่ไม่เป็นจิตโดย ปุเรชาตปัจจัย มี ๒ อย่าง คือ อารัมมณปุเรชาตปัจจัย วัตถุปุเรชาต ปัจจัยที่เป็นอารัมมณปุเรชาตปจจัย ได้แก่ บุคคลเห็นแจ้งจักษุ ... หทัยวัตถุ โดยความเป็นสภาวะไม่เที่ยง ... โทมนัสจึงเกิดขึ้น เห็นรูปด้วยทิพยจักษุ

ฟังเสียงด้วยทิพยโสตธาตุ รูปายตนะเป็นปัจจัยแก่ขันธ์ที่สหรคตด้วยจักขุวิญญาณ ... โผฏฐัพพายตนะเป็นปัจจัยแก่ขันธ์ที่สหรคตด้วยกายวิญญาณ โดยปุเรชาตปัจจัย ที่เป็นวัตถุปุเรชาตปัจจัย ได้แก่ จักขายตนะเป็นปัจจัยแก่ ขันธ์ที่สหรคตด้วยจักขุวิญญาณ ... กายายตนะ ... หทัยวัตถุเป็นปัจจัยแก่ ขันธ์ (๑)

สภาวธรรมที่ไม่เป็นจิตเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นจิตโดยปุเรชาต ปัจจัย มี ๒ อย่าง คือ อารัมมณปุเรชาตปัจจัย วัตถุปุเรชาตปัจจัย ที่เป็น อารัมมณปุเรชาตปัจจัย ได้แก่ บุคคลเห็นแจ้งจักษุ ... หทัยวัตถุโดยความ เป็นสภาวะไม่เที่ยง ... โทมนัสจึงเกิดขึ้น เห็นรูปด้วยทิพยจักษุ ฟังเสียง ด้วยทิพยโสตธาตุ รูปายตนะเป็นปัจจัยแก่จักขุวิญญาณ ... โผฏฐัพพายตนะ เป็นปัจจัยแก่กายวิญญาณ ... ที่เป็นวัตถุปุเรชาตปัจจัย ได้แก่ จักขายตนะ เป็นปัจจัยแก่จักขุวิญญาณ ... กายายตนะเป็นปัจจัยแก่กายวิญญาณ ... หทัยวัตถุเป็นปัจจัยแก่จิตโดยปุเรชาตปัจจัย (๒)สภาวธรรมที่ไม่เป็นจิตเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นจิตและที่ไม่

เป็นจิตโดยปุเรชาตปัจจัย มี ๒ อย่าง คือ อารัมมณปุเรชาตปัจจัย วัตถุ ปุเรชาตปัจจัย ที่เป็นอารัมมณปุเรชาตปัจจัย ได้แก่ บุคคลเห็นแจ้งจักษุ ... หทัยวัตถุโดยความเป็นสภาวะไม่เที่ยง ... โทมนัสจึงเกิดขึ้น เห็นรูปด้วย ทิพยจักษุ ฟังเสียงด้วยทิพยโสตธาตุ รูปายตนะเป็นปัจจัยแก่จักขุวิญญาณ และสัมปยุตต ขันธ์ทั้งหลาย ... โผฏฐัพพายตนะ ... ที่เป็นวัตถุปุเรชาตปัจจัย ได้แก่จักขายตนะเป็นปัจจัยแก่จักขุวิญญาณและสัมปยุตตขันธ์ทั้งหลาย โดย ปุเรชาตปัจจัย ... กายายตนะเป็นปัจจัยแก่กายวิญญาณและสัมปยุตตขันธ์ ทั้งหลาย ... หทัยวัตถุเป็นปัจจัยแก่จิตและสัมปยุตตขันธ์ทั้งหลาย โดยปุเรชาตปัจจัย (๓)

ปัจฉาชาตปัจจัยและอาเสวนปัจจัย

{๖๗} [๗๙] สภาวธรรมที่เป็นจิตเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่ไม่เป็นจิตโดย ปัจฉาชาตปัจจัย (ย่อ) (๑) สภาวธรรมที่ไม่เป็นจิตเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่ไม่เป็นจิตโดยปัจฉา ชาตปัจจัย (ย่อ) (๑)

สภาวธรรมที่เป็นจิตและที่ไม่เป็นจิตเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่ไม่เป็นจิต โดยปัจฉาชาตปัจจัย (ย่อ) (๑)

{๖๘} สภาวธรรมที่เป็นจิตเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นจิตโดยอาเสวนปัจจัย มี ๙ วาร

กัมมปัจจัย

{๖๙} [๘๐] สภาวธรรมที่ไม่เป็นจิตเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่ไม่เป็นจิตโดยกัมม ปัจจัย มี ๒ อย่าง คือ สหชาตกัมมปัจจัย นานาขฌิกกัมมปัจจัย ที่เป็นสหชาตกัมมปัจจัย ได้แก่ เจตนาที่ไม่เป็นจิตเป็นปัจจัยแก่สัมปยุตตขันธ์ ทั้งหลายและจิตตสมุฏฐานรูปโดยกัมมปัจจัย ในปฏิสนธิขณะ ... ที่เป็น นานาขณิกกัมมปัจจัย ได้แก่ เจตนาที่ไม่เป็นจิตเป็นปัจจัยแก่วิบากขันธ์และ กฏัตตารูปทั้งหลายโดยกัมมปัจจัย (๑)สภาวธรรมที่ไม่เป็นจิตเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นจิตโดยกัมมปัจจัย มี ๒ อย่าง คือ สหชาตกัมมปัจจัย นานาขณิกกัมมปัจจัย ที่เป็นสหชาตกัมมปัจจัย ได้แก่ เจตนาที่ไม่เป็นจิตเป็นปัจจัยแก่จิตโดยกัมมปัจจัยในปฏิสนธิ ขณะ ... ที่เป็นนานาขณิกกัมมปัจจัย ได้แก่ เจตนาที่ไม่เป็นจิตเป็นปัจจัยแก่ จิตที่เป็นวิบากโดยกัมมปัจจัย (๒)สภาวธรรมที่ไม่เป็นจิตเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นจิตและที่ไม่เป็น จิตโดยกัมมปัจจัย มี ๒ อย่าง คือ สหชาตกัมมปัจจัย นานาขณิกกัมมปัจจัย

ที่เป็นสหชาตกัมมปัจจัย ได้แก่ เจตนาที่ไม่เป็นจิตเป็นปัจจัยแก่สัมปยุตต ขันธ์ทั้งหลายจิตและจิตตสมุฏฐานรูปโดยกัมมปัจจัย ในปฏิสนธิขณะ ... ที่ เป็นนานาขณิกกัมมปัจจัย ได้แก่ เจตนาที่ไม่เป็นจิตเป็นปัจจัยแก่วิบากขันธ์ จิตและกฏัตตารูปทั้งหลายโดยกัมมปัจจัย (๓)

วิปากาทิปัจจัย

{๗๐} [๘๑] สภาวธรรมที่เป็นจิตเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่ไม่เป็นจิตโดย วิปากปัจจัย มี ๕ วาร เป็นปัจจัยโดยอาหารปัจจัย มี ๕ วาร เป็นปัจจัยโดย อินทริยปัจจัย มี ๕ วาร

{๗๑} สภาวธรรมที่ไม่เป็นจิตเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่ไม่เป็นจิตโดยฌานปัจจัย มี ๓ วาร เป็นปัจจัยโดยมัคคปัจจัย มี ๓ วาร เป็นปัจจัยโดยสัมปยุตตปัจจัย มี ๕ วาร

วิปปยุตตปัจจัย

{๗๒} [๘๒] สภาวธรรมที่เป็นจิตเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่ไม่เป็นจิตโดย วิปปยุตตปัจจัย มี ๒ อย่าง คือ สหชาตวิปปยุตตปัจจัย ปัจฉาชาตวิปปยุตตปัจจัย (ย่อ) (๑)

สภาวธรรมที่ไม่เป็นจิตเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่ไม่เป็นจิตโดย วิปปยุตตปัจจัย มี ๓ อย่าง คือ สหชาตวิปปยุตตปัจจัย ปุเรชาตวิปปยุตตปัจจัย ปัจฉาชาตวิปปยุตตปัจจัย ที่เป็นสหชาตวิปปยุตตปัจจัย ได้แก่ ขันธ์ ที่ไม่เป็นจิตเป็นปัจจัยแก่จิตตสมุฏฐานรูปโดยวิปปยุตตปัจจัย ในปฏิสนธิขณะ ขันธ์ที่ไม่เป็นจิตเป็นปัจจัยแก่กฏัตตารูป ... ขันธ์ที่ไม่เป็นจิตเป็นปัจจัยแก่หทัยวัตถุโดยวิปปยุตตปัจจัย หทัยวัตถุเป็นปัจจัยแก่ขันธ์โดยวิปปยุตตปัจจัย ที่เป็นปุเรชาตวิปปยุตตปัจจัย ได้แก่ จักขายตนะเป็นปัจจัยแก่ขันธ์ที่สหรคต

ด้วยจักขุวิญญาณ ... กายายตนะเป็นปัจจัยแก่ขันธ์ที่สหรคตด้วยกายวิญญาณ ... หทัยวัตถุเป็นปัจจัยแก่ขันธ์ที่ไม่เป็นจิตโดยวิปปยุตตปัจจัย ที่เป็น ปัจฉาชาตวิปปยุตตปัจจัย ได้แก่ ขันธ์ที่ไม่เป็นจิต เป็นปัจจัยแก่กายนี้ที่ เกิดก่อนโดยวิปปยุตตปัจจัย (๑)

สภาวธรรมที่ไม่เป็นจิตเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นจิตโดยวิปปยุตต ปัจจัย มี ๒ อย่าง คือ สหชาตวิปปยุตตปัจจัย ปุเรชาตวิปปยุตตปัจจัย ที่เป็นสหชาตวิปปยุตตปัจจัย ได้แก่ ในปฏิสนธิขณะ หทัยวัตถุเป็นปัจจัย แก่จิตโดยวิปปยุตตปัจจัย ที่เป็นปุเรชาตวิปปยุตตปัจจัย ได้แก่ จักขายตนะ เป็นปัจจัยแก่จักขุวิญญาณ ... กายายตนะเป็นปัจจัยแก่กายวิญญาณ ... หทัยวัตถุเป็นปัจจัยแก่จิตโดยวิปปยุตตปัจจัย (๒)

สภาวธรรมที่ไม่เป็นจิตเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นจิตและที่ไม่เป็น จิตโดยวิปปยุตตปัจจัย มี ๒ อย่าง คือ สหชาตวิปปยุตตปัจจัย ปุเรชาต วิปปยุตตปัจจัย ที่เป็นสหชาตวิปปยุตตปัจจัย ได้แก่ ในปฏิสนธิขณะ หทัยวัตถุเป็นปัจจัยแก่จิตและสัมปยุตตขันธ์ทั้งหลายโดยวิปปยุตตปัจจัย ที่ เป็นปุเรชาตวิปปยุตตปัจจัย ได้แก่ จักขายตนะเป็นปัจจัยแก่จักขุวิญญาณ และสัมปยุตตขันธ์ทั้งหลายโดยวิปปยุตตปัจจัย ... กายายตนะเป็นปัจจัยแก่ กายวิญญาณและสัมปยุตตขันธ์ทั้งหลาย ... หทัยวัตถุเป็นปัจจัยแก่จิตและสัมปยุตตขันธ์ทั้งหลายโดยวิปปยุตตปัจจัย (๓)สภาวธรรมที่เป็นจิตและที่ไม่เป็นจิตเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่ไม่เป็น จิตโดยวิปปยุตตปัจจัย มี ๒ อย่าง คือ สหชาตวิปปยุตตปัจจัย ปัจฉา ชาตวิปปยุตตปัจจัย (ย่อ) (๑)

อัตถิปัจจัย

{๗๓} [๘๓] สภาวธรรมที่เป็นจิตเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่ไม่เป็นจิตโดย อัตถิปัจจัย มี ๒ อย่าง คือ สหชาตอัตถิปัจจัย ปัจฉาชาตอัตถิปัจจัย (ย่อ) (๑)

สภาวธรรมที่ไม่เป็นจิตเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่ไม่เป็นจิตโดยอัตถิปัจจัย มี ๕ อย่าง คือ สหชาตอัตถิปัจจัย ปุเรชาตอัตถิปัจจัย ปัจฉาชาตอัตถิปัจจัย อาหารอัตถิปัจจัย อินทริยอัตถิปัจจัย (๑)

สภาวธรรมที่ไม่เป็นจิตเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นจิตโดยอัตถิปัจจัย มี ๒ อย่าง คือ สหชาตอัตถิปัจจัย ปุเรชาตอัตถิปัจจัย ที่เป็นสหชาต อัตถิปัจจัย ได้แก่ ขันธ์ที่ไม่เป็นจิตเป็นปัจจัยแก่จิตโดยอัตถิปัจจัย ในปฏิสนธิขณะ ขันธ์ที่ไม่เป็นจิต ... ในปฏิสนธิขณะ หทัยวัตถุเป็นปัจจัยแก่จิตโดย อัตถิปัจจัย ที่เป็นปุเรชาตอัตถิปัจจัย ได้แก่ บุคคลเห็นแจ้งจักษุ ... หทัยวัตถุ โดยความเป็นสภาวะไม่เที่ยง ... (เหมือนกับปุเรชาตปัจจัย ย่อ) (๒)

สภาวธรรมที่ไม่เป็นจิตเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นจิตและที่ไม่เป็น จิตโดยอัตถิปัจจัย มี ๒ อย่าง คือ สหชาตอัตถิปัจจัย ปุเรชาตอัตถิปัจจัยที่เป็น สหชาตอัตถิปัจจัย ได้แก่ ขันธ์ ๑ ที่ไม่เป็นจิตเป็นปัจจัยแก่ขันธ์ ๒ จิตและ จิตตสมุฏฐานรูปโดยอัตถิปัจจัย ในปฏิสนธิขณะ ขันธ์ ๑ ที่ไม่เป็นจิต ... ใน ปฏิสนธิขณะ หทัยวัตถุเป็นปัจจัยแก่จิตและสัมปยุตตขันธ์ทั้งหลายโดยอัตถิปัจจัย ที่เป็นปุเรชาตอัตถิปัจจัย ได้แก่ บุคคลเห็นแจ้งจักษุ ... หทัยวัตถุ ... (เหมือนกับปุเรชาตวิปปยุตตปัจจัย ย่อ) (๓)

![๘๔] สภาวธรรมที่เป็นจิตและที่ไม่เป็นจิตเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่ไม่ เป็นจิตโดยอัตถิปัจจัย มี ๕ อย่าง คือ สหชาตอัตถิปัจจัย ปุเรชาตอัตถิปัจจัย ปัจฉาชาตอัตถิปัจจัย อาหารอัตถิปัจจัย อินทริยอัตถิปัจจัย ที่เป็น สหชาตอัตถิปัจจัย ได้แก่ ขันธ์ ๑ ที่ไม่เป็นจิตและจิตเป็นปัจจัยแก่ขันธ์ ๒ และจิตตสมุฏฐานรูปโดยอัตถิปัจจัยขันธ์ ๒ ... ที่เป็นสหชาตอัตถิปัจจัย ได้แก่ จิต และหทัยวัตถุเป็นปัจจัยแก่ขันธ์ที่ไม่เป็นจิตโดยอัตถิปัจจัย (แม้ในปฏิสนธิขณะก็มี ๒ วาร) ที่เป็นสหชาตอัตถิปัจจัย ได้แก่ จิตและสัมปยุตตขันธ์ทั้งหลาย เป็นปัจจัยแก่จิตตสมุฏฐานรูปโดยอัตถิปัจจัย ที่เป็นสหชาตอัตถิปัจจัย ได้แก่ จิตและมหาภูตรูปเป็นปัจจัยแก่จิตตสมุฏฐานรูปโดยอัตถิปัจจัย (แม้ใน

ปฏิสนธิขณะก็มี ๒ วาร) ที่เป็นปัจฉาชาตอัตถิปัจจัย ได้แก่ จิตและสัมปยุตตขันธ์ทั้งหลายเป็นปัจจัยแก่กายนี้ที่เกิดก่อนโดยอัตถิปัจจัย ที่เป็นปัจฉาชาตอัตถิปัจจัย ได้แก่ จิตสัมปยุตตขันธ์ทั้งหลายและกพฬิงการาหาร เป็นปัจจัยแก่กายนี้โดยอัตถิปัจจัย ที่เป็นปัจฉาชาตอัตถิปัจจัย ได้แก่ จิต สัมปยุตตขันธ์ทั้งหลายและรูปชีวิตินทรีย์เป็นปัจจัยแก่กฏัตตารูปทั้งหลายโดย อัตถิปัจจัย (๑)

๑. ปัจจยานุโลม ๒. สังขยาวาร

สุทธนัย

{๗๔} [๘๕] ในเหตุปัจจัย มี ๓ วาร

ในอารัมมณปัจจัย " ๙ "

ในอธิปติปัจจัย " ๙ "

ในอนันตรปัจจัย " ๙ "

ในสมนันตรปัจจัย " ๙ "

ในสหชาตปัจจัย " ๕ "

ในอัญญมัญญปัจจัย " ๕ "

ในนิสสยปัจจัย " ๕ "

ในอุปนิสสยปัจจัย " ๙ "

ในปุเรชาตปัจจัย " ๓ "

ในปัจฉาชาตปัจจัย " ๓ "

ในอาเสวนปัจจัย " ๙ "

ในกัมมปัจจัย " ๓ "

ในวิปากปัจจัย " ๕ "

ในอาหารปัจจัย " ๕ "

ในอินทริยปัจจัย มี ๕ วาร

ในฌานปัจจัย " ๓ "

ในมัคคปัจจัย " ๓ "

ในสัมปยุตตปัจจัย " ๕ "

ในวิปปยุตตปัจจัย " ๕ "

ในอัตถิปัจจัย " ๕ "

ในนัตถิปัจจัย " ๙ "

ในวิคตปัจจัย " ๙ "

ในอวิคตปัจจัย " ๕ "

๒. ปัจจนียุทธาร

{๗๕} [๘๖] สภาวธรรมที่เป็นจิตเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นจิตโดยอารัมมณปัจจัย เป็นปัจจัยโดยอุปนิสสยปัจจัย (๑)

สภาวธรรมที่เป็นจิตเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่ไม่เป็นจิตโดยอารัมมณปัจจัยเป็นปัจจัยโดยสหชาตปัจจัย เป็นปัจจัยโดยอุปนิสสยปัจจัย เป็นปัจจัยโดยปัจฉาชาตปัจจัย (๒)สภาวธรรมที่เป็นจิตเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นจิตและที่ไม่เป็นจิตโดยอารัมมณปัจจัย เป็นปัจจัยโดยอุปนิสสยปัจจัย (๓)

![๘๗] สภาวธรรมที่ไม่เป็นจิตเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่ไม่เป็นจิตโดยอารัมมณปัจจัย เป็นปัจจัยโดยสหชาตปัจจัย เป็นปัจจัยโดยอุปนิสสยปัจจัย เป็นปัจจัยโดยปุเรชาตปัจจัย เป็นปัจจัยโดยปัจฉาชาตปัจจัย เป็นปัจจัยโดยกัมมปัจจัย เป็นปัจจัยโดยอาหารปัจจัย เป็นปัจจัยโดยอินทริยปัจจัย (๑)สภาวธรรมที่ไม่เป็นจิตเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นจิตโดยอารัมมณปัจจัยเป็นปัจจัยโดยสหชาตปัจจัย เป็นปัจจัยโดยอุปนิสสยปัจจัย เป็นปัจจัยโดยปุเรชาตปัจจัย เป็นปัจจัยโดยกัมมปัจจัย (๒)

สภาวธรรมที่ไม่เป็นจิตเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นจิตและที่ไม่เป็น จิตโดยอารัมมณปัจจัย เป็นปัจจัยโดยสหชาตปัจจัย เป็นปัจจัยโดย อุปนิสสยปัจจัย เป็นปัจจัยโดยปุเรชาตปัจจัย เป็นปัจจัยโดยกัมมปัจจัย (๓)![๘๘] สภาวธรรมที่เป็นจิตและที่ไม่เป็นจิตเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นจิต โดยอารัมมณปัจจัย เป็นปัจจัยโดยอุปนิสสยปัจจัย (๑)

สภาวธรรมที่เป็นจิตและที่ไม่เป็นจิตเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่ไม่เป็น จิตโดยอารัมมณปัจจัย เป็นปัจจัยโดยสหชาตปัจจัย เป็นปัจจัยโดยอุปนิสสยปัจจัย เป็นปัจจัยโดยปัจฉาชาตปัจจัย (๒)สภาวธรรมที่เป็นจิตและที่ไม่เป็นจิตเป็นปัจจัยแก่สภาวธรรมที่เป็นจิตและ ที่ไม่เป็นจิตโดยอารัมมณปัจจัย เป็นปัจจัยโดยอุปนิสสยปัจจัย (๓)

๒. ปัจจยปัจจนียะ ๒. สังขยาวาร

{๗๖} [๘๙] ในนเหตุปัจจัย มี ๙ วาร

ในนอารัมมณปัจจัย " ๙ "

(ในทุก ๆ ปัจจัยมีปัจจัยละ ๙ วาร)

ในโนอวิคตปัจจัย มี ๙ วาร

๓. ปัจจยานุโลมปัจจนียะ

{๗๗} [๙๐] ในนอารัมมณปัจจัย กับเหตุปัจจัย มี ๓ วาร

ในนสมนันตรปัจจัย " " ๓ "

ในนอัญญมัญญปัจจัย " " ๑ "

ในนอุปนิสสยปัจจัย " " ๓ "

(ในทุก ๆ ปัจจัย มีปัจจัยละ ๓ วาร)

ในนมัคคปัจจัย กับเหตุปัจจัย มี ๓ วาร

ในนสัมปยุตตปัจจัย " " ๑ "

ในนวิปปยุตตปัจจัย " " ๓ "

ในโนนัตถิปัจจัย " " ๓ "

ในโนวิคตปัจจัย " " ๓ "

๔. ปัจจยปัจจนียานุโลม

{๗๗} [๙๑] ในอารัมมณปัจจัย กับนเหตุปัจจัย มี ๙ วาร

ในอธิปติปัจจัย " " ๙ "

(พึงทำมาติกาไปตามลำดับ)

จบ จิตตทุกะ

๕๗. เจตสิกทุกะ ๑. ปฏิจจวาร

๑. ปัจจยานุโลม ๑. วิภังควาร

เหตุปัจจัย

{๗๙} [๙๒] สภาวธรรมที่เป็นเจตสิกอาศัยสภาวธรรมที่เป็นเจตสิกเกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย คือ ขันธ์ ๒ อาศัยขันธ์ ๑ ที่เป็นเจตสิกเกิดขึ้น ... ขันธ์ ๑ อาศัยขันธ์ ๒ เกิดขึ้น ... ในปฏิสนธิขณะ ... (๑)สภาวธรรมที่ไม่เป็นเจตสิกอาศัยสภาวธรรมที่เป็นเจตสิกเกิดขึ้นเพราะ เหตุปัจจัย คือ จิตและจิตตสมุฏฐานรูปอาศัยขันธ์ที่เป็นเจตสิกเกิดขึ้น ... ในปฏิสนธิขณะ จิตและกฏัตตารูปอาศัยขันธ์ที่เป็นเจตสิกเกิดขึ้น ... (๒)