พระอภิธรรมปิฎก · วรรคที่ ๙
นยถาจิตตัสสกายกัมมันติกถา เล่ม ๓๗
ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๑๓๖๓–๑๓๖๗ (ฉบับหลวง)ลำดับ ๑๑/๑๒ ในวรรคที่ ๙มี ๔ ฉบับคลังนี้ตอบแบบ “อ่านตัวบท · ไม่ตีความ” — ระบบแสดงตัวบทตามฉบับที่มี และไม่สรุป ไม่ตีความ ไม่ให้คะแนนความน่าเชื่อถือ
พระอภิธรรมปิฎก กถาวัตถุ วรรคที่ ๙ นยถาจิตตัสสกายกัมมันติกถา (ฉบับหลวง เล่ม ๓๗ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๓๗ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๘๑ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๓๗)
ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙) เล่ม ๓๗ หน้า ๖๗๑–๖๗๔
ส. หากว่าบุคคลปรารถนาจะกล่าว ก็กล่าวได้ ปรารถนาจะแถลง ก็แถลงได้ ปรารถนาจะร้องเรียก ก็ร้องเรียกได้ ปรารถนาจะพูด ก็พูดได้ ท่านก็ไม่ควรยอมรับว่า “บุคคลมีวาจาไม่เป็นอย่างที่คิดได้”{๑๓๖๒} [๕๖๕] ป. ท่านไม่ยอมรับว่า “บุคคลมีวาจาไม่เป็นอย่างที่คิดได้” หรือ ?
ส. ถูกแล้ว
ป บางคนคิดว่าจะกล่าวอย่างหนึ่ง ก็กล่าวเสียอีกอย่างหนึ่ง คิดว่าจะแถลงอย่างหนึ่ง ก็แถลงเสียอีกอย่างหนึ่ง คิดว่าจะร้องเรียกอย่างหนึ่ง ก็ร้องเรียกเสียอีกอย่างหนึ่ง คิดว่าจะพูดอย่างหนึ่ง ก็พูดเสียอีกอย่างหนึ่ง มีอยู่ มิใช่หรือ ?
ส. ถูกแล้ว
ป. หากว่าบางคนคิดว่าจะกล่าวอย่างหนึ่ง ก็กล่าวเสียอีกอย่างหนึ่ง ... คิดว่าจะพูดอย่างหนึ่ง ก็พูดเสียอีกอย่างหนึ่งมีอยู่ ด้วยเหตุนั้น ท่านก็ควรยอมรับว่า “บุคคลมีวาจาไม่เป็นอย่างที่คิดได้”
จบ นยถาจิตตัสสวาจาติกถา
(๙๓) ๑๐. นยถาจิตตัสสกายกัมมันติกถา
ว่าด้วยเรื่องกายกรรมไม่เป็นอย่างที่คิด
{๑๓๖๓} [๕๖๖] สกวาทีถามว่า บุคคลมีกายกรรมไม่เป็นอย่างที่คิดได้หรือ ?
- ๑ปรวาที ในกถานี้หมายถึงพวกภิกษุนิกายปุพพเสลิยะ ซึ่งมีความเห็นว่ากายกรรมหรือพฤติกรรมที่แสดงออกทางกายของคนเราไม่เกี่ยวข้องกับจิต ไม่อยู่ในการควบคุมของจิต ไม่เป็นไปตามที่จิตคิด โดยอ้างเหตุผลว่า บางคนคิดจะไปในที่หนึ่ง กลับไปอีกที่หนึ่ง (อภิ.ปญฺจ.อ. ๒๔๗)
ส. บุคคลผู้ไม่มีผัสสะ ... ผู้ไม่มีจิตก็มีกายกรรมได้หรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
ส. บุคคลมีผัสสะ ... มีจิตก็มีกายกรรมได้ มิใช่หรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. หากว่าบุคคลมีผัสสะ ... มีจิตก็มีกายกรรมได้ ท่านก็ไม่ควรยอมรับว่า “บุคคลมีกายกรรมไม่เป็นอย่างที่คิดได้”{๑๓๖๔} ส. บุคคลมีกายกรรมไม่เป็นอย่างที่คิดได้หรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. บุคคลผู้ไม่นึกอยู่ ... ไม่ตั้งใจอยู่ ก็มีกายกรรมได้หรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
ส. บุคคลผู้นึกอยู่ ... ตั้งใจอยู่ก็มีกายกรรมได้ มิใช่หรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. หากว่าบุคคลผู้นึกอยู่ ... ตั้งใจอยู่ ก็มีกายกรรมได้ ท่านก็ไม่ควรยอมรับว่า “บุคคลมีกายกรรมไม่เป็นอย่างที่คิดได้”{๑๓๖๕} ส. บุคคลมีกายกรรมไม่เป็นอย่างที่คิดได้หรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. กายกรรมมีจิตเป็นสมุฏฐาน เกิดร่วมกับจิต เกิดในขณะเดียวกับจิต มิใช่หรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. หากว่ากายกรรมมีจิตเป็นสมุฏฐาน เกิดร่วมกับจิต เกิดในขณะเดียวกับจิต ท่านก็ไม่ควรยอมรับว่า “บุคคลมีกายกรรมไม่เป็นอย่างที่คิดได้”{๑๓๖๖} ส. บุคคลมีกายกรรมไม่เป็นอย่างที่คิดได้หรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. บุคคลไม่ปรารถนาจะก้าวไป ก็ก้าวไปได้ ไม่ปรารถนาจะถอยกลับ ก็ถอยกลับได้ ไม่ปรารถนาจะแลดู ก็แลดูได้ ไม่ปรารถนาจะเหลียวดู ก็เหลียวดูได้ ไม่ปรารถนาจะคู้เข้า ก็คู้เข้าได้ ไม่ปรารถนาจะเหยียดออก ก็เหยียดออกได้หรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
ส. บุคคลปรารถจะก้าวไป ก็ก้าวไปได้ ปรารถนาจะถอยกลับ ก็ถอยกลับได้ ปรารถนาจะแลดู ก็แลดูได้ ปรารถนาจะเหลียวคู ก็เหลียวดูได้ ปรารถนาจะคู้เข้า ก็คู้เข้าได้ ปรารถนาจะเหยียดออก ก็เหยียดออกได้ มิใช่หรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. หากว่าบุคคลปรารถนาจะก้าวไป ก็ก้าวไปได้ ... ปรารถนาจะเหยียดออก ก็เหยียดออกได้ ท่านก็ไม่ควรยอมรับว่า “บุคคลมีกายกรรมไม่เป็นอย่างที่คิดได้”
{๑๓๖๗} [๕๖๗] ป. ท่านไม่ยอมรับว่า “บุคคลมีกายกรรมไม่เป็นอย่างที่คิดได้” หรือ ?
ส. ถูกแล้ว
ป. บางคนคิดว่าจะไปในที่แห่งหนึ่ง ก็ไปเสียในที่อีกแห่งหนึ่ง ... คิดว่าจะเหยียดออกข้างหนึ่ง ก็เหยียดออกเสียอีกข้างหนึ่ง มีอยู่ มิใช่หรือ?
ส. ถูกแล้ว
ป. หากว่าบางคนคิดว่าจะไปในที่แห่งหนึ่ง ก็ไปเสียในที่อีกแห่งหนึ่ง ... คิดว่าจะเหยียดออกข้างหนึ่ง ก็เหยียดออกเสียอีกข้างหนึ่ง มีอยู่ ด้วยเหตุนั้น ท่านก็ควรยอมรับว่า “บุคคลมีกายกรรมไม่เป็นอย่างที่คิดได้”
จบ นยถาจิตตัสสกายกัมมันติกถา
(๙๔) ๑๑. อตีตานาคตปัจจุปปันนกถา
ว่าด้วยเรื่องบุคคลผู้ประกอบด้วยอดีต อนาคต และปัจจุบัน
{๑๓๖๘} [๕๖๘] สกวาทีถามว่า บุคคลเป็นผู้ประกอบด้วยอดีตหรือ ?
ส. อดีตดับไปแล้ว ปราศไปแล้ว แปรไปแล้ว สิ้นไปแล้ว สาบสูญไปแล้ว มิใช่หรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. หากว่าอดีตดับไปแล้ว ปราศไปแล้ว แปรไปแล้ว สิ้นไปแล้ว สาบสูญไปแล้ว ท่านก็ไม่ควรยอมรับว่า “บุคคลเป็นผู้ประกอบด้วยอดีต”{๑๓๖๙} ส. บุคคลเป็นผู้ประกอบด้วยอนาคตหรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. อนาคตยังไม่เกิด ยังไม่มี ยังไม่เกิดพร้อม ยังไม่บังเกิด ยังไม่บังเกิดเฉพาะ ยังไม่ปรากฏ มิใช่หรือ ?
ป. ถูกแล้ว
- ๑ปรวาที ในกถานี้หมายถึงพวกภิกษุนิกายอันธกะ ซึ่งมีความเห็นโดยไม่แยกแยะว่าบุคคลผู้ได้สมาบัติ ๘ เป็นผู้ประกอบด้วยฌานทั้งที่เป็นอดีตและที่เป็นอนาคต ซึ่งต่างจากความเห็นของฝ่ายสกวาทีที่เห็นโดยแยกแยะว่า ในเรื่องการประกอบหรือการบรรลุคุณวิเศษที่เป็นอดีตและอนาคตนี้ พึงทราบได้โดยอาศัยบัญญัติ ๒ ประการ คือ (๑) สมันนาคตบัญญัติ บัญญัติเกี่ยวกับลักษณะของผู้ประกอบด้วยสภาวธรรม (๒) ปฏิลาภบัญญัติ บัญญัติเกี่ยวกับลักษณะการได้บรรลุสภาวธรรมเป็นข้อวินิจฉัย ในบัญญัติ ๒ ประการนั้น บุคคลผู้พรั่งพร้อมด้วยสภาวธรรมที่เป็นปัจจุบัน เรียกว่า สมันนาคตบุคคลหรือสมันนาคตบัญญัติ ส่วนสมาบัติทั้งหลายของบุคคคลผู้ได้สมาบัติ ๘ ย่อมไม่เป็นไปในขณะเดียวกัน คือ สมาบัติอย่างหนึ่งเป็นอดีต อย่างหนึ่งเป็นอนาคต อย่างหนึ่งเป็นปัจจุบัน ก็จริง ถึงกระนั้น บุคคลนั้นก็เรียกว่าปฏิลาภีบุคคล คือเป็นผู้ได้สมาบัติ ๘ อยู่นั้นเอง เพราะสมาบัติ ๘ นั้นเป็นสภาวะที่บุคคลนั้นรู้แจ้งแล้วโดยไม่เสื่อม (อภิ.ปญฺจ.อ. ๒๔๘)
จบ นยถาจิตตัสสกายกัมมันติกถา