พระอภิธรรมปิฎก · วรรคที่ ๗
ปริโภคมยปุญญกถา เล่ม ๓๗
ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๑๑๔๕–๑๑๕๒ (ฉบับหลวง)ลำดับ ๕/๑๐ ในวรรคที่ ๗มี ๔ ฉบับคลังนี้ตอบแบบ “อ่านตัวบท · ไม่ตีความ” — ระบบแสดงตัวบทตามฉบับที่มี และไม่สรุป ไม่ตีความ ไม่ให้คะแนนความน่าเชื่อถือ
พระอภิธรรมปิฎก กถาวัตถุ วรรคที่ ๗ ปริโภคมยปุญญกถา (ฉบับหลวง เล่ม ๓๗ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๓๗ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๘๑ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๓๗)
ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙) เล่ม ๓๗ หน้า ๕๕๕–๕๖๑
ป. พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสไว้ว่าทานมีผลน่าปรารถนา จีวรเป็นทานหรือ ?
ส. ถูกแล้ว
ป. จีวรมีผลน่าปรารถนา มีผลน่าใคร<*> มีผลเป็นที่ฟูใจ มีผลไม่ร้อนใจ มีสุขเป็นกำไร มีสุขเป็นวิบากหรือ ?
ส. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
ป. พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสไว้ว่าทานมีผลน่าปรารถนา บิณฑบาต เสนาสนะ คิลานปัจจัยเภสัชบริขารเป็นทานหรือ ?
ส. ถูกแล้ว
ป. คิลานปัจจัยเภสัชบริขารมีผลน่าปรารถนา มีผลน่าใคร<*> มีผลเป็นที่ฟูใจ มีผลไม่ร้อนใจ มีสุขเป็นกำไร มีสุขเป็นวิบากหรือ ?
ส. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
ป. ถ้าอย่างนั้น ท่านก็ไม่ควรยอมรับว่า “ไทยธรรมเป็นทาน”
จบ ทานกถา
(๖๗) ๕. ปริโภคมยปุญญกถา
ว่าด้วยเรื่องบุญที่สำเร็จแต่การบริโภค
{๑๑๔๕} [๔๘๓] สกวาทีถามว่า บุญที่สำเร็จแต่การบริโภคเจริญได้หรือ ?
- ๑ปรวาที ในกถานี้หมายถึงพวกภิกษุนิกายราชคิริกะและนิกายสิทธัตถิกะ ซึ่งมีความเห็นว่า บุญที่ชื่อว่าสำเร็จจากการบริโภคใช้สอยปัจจัยหรือวัตถุทานของภิกษุมีอยู่ เพราะศึกษาพระสูตรทั้งหลาย เป็นต้นว่า ‘บุญย่อมเจริญแก่ชนเหล่านั้นทั้งกลางวันและกลางคืนในกาลทุกเมื่อ’ (วนโรปสูตร ส๐.ส. (แปล) ๑๕/๔๗/๕๘) และว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุใช้สอยจีวรของทายกใด’ (ปฐมปุญญาภิสันทสูตร องฺ.จตุกฺก. (แปลฉ ๒๑/๕๑/๘๙) โดยไม่แยบคาย (อภิ.ปญฺจ.อ. ๒๒๓)
- ใคร่ - ผู้รวบรวม
ส. ผัสสะที่สำเร็จแต่การบริโภคเจริญได้หรือ เวทนา ... สัญญา ... เจตนา ... จิต ... สัทธา ... วิริยะ ... สติ ... สมาธิ ... ปัญญาที่สำเร็จแต่การบริโภคเจริญได้หรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
{๑๑๔๖} ส. บุญที่สำเร็จแต่การบริโภคเจริญได้หรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. เจริญได้ดุจเครือเถา ดุจเถาย่านทราย ดุจต้นไม้ ดุจหญ้า ดุจแพแห่งหญ้าปล้องหรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
{๑๑๔๗} [๔๘๔] ส. บุญที่สำเร็จแต่การบริโภคเจริญได้หรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. ทายกให้ทานแล้วไม่สนใจก็เป็นบุญได้หรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. บุญเป็นได้แก่ผู้ไม่นึก เป็นได้แก่ผู้ไม่กังวล เป็นได้แก่ผู้ไม่สนใจ เป็นได้แก่ผู้ไม่ทำไว้ในใจ เป็นได้แก่ผู้ไม่จงใจ เป็นได้แก่ผู้ไม่ปรารถนา เป็นได้แก่ผู้ไม่ตั้งใจหรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
ส. บุญเป็นได้แก่ผู้นึกถึง เป็นได้แก่ผู้กังวล เป็นได้แก่ผู้สนใจ เป็นได้แก่ผู้ทำไว้ในใจ เป็นได้แก่ผู้จงใจ เป็นได้แก่ผู้ปรารถนา เป็นได้แก่ผู้ตั้งใจมิใช่หรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. หากว่าบุญเป็นได้แก่ผู้นึกถึง เป็นได้แก่ผู้กังวล เป็นได้แก่ผู้สนใจ เป็นได้แก่ผู้ทำไว้ในใจ เป็นได้แก่ผู้จงใจ เป็นได้แก่ผู้ปรารถนา เป็นได้แก่ผู้ตั้งใจ ท่านก็ไม่ควรยอมรับว่า “บุญสำเร็จแต่การบริโภคเจริญได้”
{๑๑๔๘} [๔๘๕] ส. บุญที่สำเร็จแต่การบริโภคเจริญได้หรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. ทายกถวายทาน ตรึกกามวิตกอยู่ ตรึกพยาปาทวิตกอยู่ ตรึกวิหิงสาวิตกอยู่ก็เป็นบุญได้หรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. มีการประชุมแห่งผัสสะ ๒ ... แห่งจิต ๒ หรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
ส. มีการประชุมแห่งผัสสะ ๒ ... แห่งจิต ๒ หรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. สภาวธรรมที่เป็นกุศลและอกุศล ที่มีโทษและไม่มีโทษ ที่เลวและประณีต ที่เป็นฝ่ายดำและฝ่ายขาว มารวมกันได้หรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น
ส. สภาวธรรมที่เป็นกุศลและอกุศล ที่มีโทษและไม่มีโทษ ที่เลวและประณีต ที่เป็นฝ่ายดำและฝ่ายขาว มารวมกันได้หรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสไว้ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สิ่งที่ไกลแสนไกลกันมี ๔ อย่างนี้ ๔ อย่างคืออะไรบ้าง คือ(๑) ฟ้ากับแผ่นดิน นี้เป็นสิ่งที่ไกลแสนไกลกันประการที่ ๑
(๒) ฝั่งนี้กับฝั่งโน้นแห่งสมุทร นี้เป็นสิ่งที่ไกลแสนไกลกันประการที่ ๒
(๓) ดวงอาทิตย์ยามขึ้นกับยามอัสดงคต นี้เป็นสิ่งที่ไกลแสนไกลกันประการที่ ๓
(๔) ธรรมของสัตบุรุษกับธรรมของอสัตบุรุษ นี้เป็นสิ่งที่ไกลแสนไกลกันประการที่ ๔
ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สิ่งที่ไกลแสนไกลกันมี ๔ ประการนี้แล
นักปราชญ์ทั้งหลายกล่าวว่า ฟ้ากับดินไกลกัน ฝั่งสมุทรก็ไกลกันดวงอาทิตย์ส่องแสงยามอุทัยกับยามอัศดงคต<*>ก็ไกลกัน บัณฑิตกล่าวว่าที่ไกลกันยิ่งกว่านั้นก็คือธรรมของสัตบุรุษกับธรรมของอสัตบุรุษการสมาคมของสัตบุรุษมั่นคงยืดยาว ย่อมเป็นอย่างนั้นตราบเท่าที่ยังคงอยู่ส่วนการสมาคมของอสัตบุรุษย่อมจืดจางเร็ว เพราะฉะนั้น ธรรมของสัตบุรุษจึงไกลจากธรรมของอสัตบุรุษ”
ดังนี้ มีพระสูตรอยู่จริง มิใช่หรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. ถ้าอย่างนั้น ท่านก็ไม่ควรยอมรับว่า “สภาวธรรมที่เป็นกุศลและอกุศล ที่มีโทษและไม่มีโทษ ที่เลวและประณีต ที่เป็นฝ่ายดำและฝ่ายขาวมารวมกันได้”{๑๑๔๙} [๔๘๖] ป. ท่านไม่ยอมรับว่า “บุญที่สำเร็จแต่การบริโภคเจริญได้”หรือ?
ส. ถูกแล้ว
ป. พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสไว้ว่า
“ชนเหล่าใดปลูกสวนไม้ดอกไม้ผล ปลูกต้นไม้ให้ร่มเงา สร้างสะพาน สระนํ้า บ่อนํ้า และที่พักอาศัยให้เป็นทาน บุญย่อมเจริญแก่ชนเหล่านั้นทั้งกลางวันและกลางคืนในกาลทุกเมื่อ ชนเหล่านั้นชื่อว่าตั้งอยู่ในธรรม สมบูรณ์ด้วยศีล ย่อมไปสู่สวรรค์”
ดังนี้ มีพระสูตรอยู่จริง มิใช่หรือ ?
- ๑พึงดูเทียบใน องฺ.จตุกฺก. (แปล) ๒๑/๔๗/๘๓
- ๒พึงดูเทียบใน สํ.ส. (แปล) ๑๕/๔๗/๕๘
- อัสดงคต - ผู้รวบรวม
ส. ถูกแล้ว
ป. ถ้าอย่างนั้น บุญที่สำเร็จแต่การบริโภคก็เจริญได้ ?
{๑๑๕๐} ป. ท่านไม่ยอมรับว่า “บุญที่สำเร็จแต่การบริโภคเจริญได้” หรือ ?
ส. ถูกแล้ว
ป. พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสไว้ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ห้วงบุญห้วงกุศล ๔ ประการนี้อันเป็นปัจจัยนำมาซึ่งความสุข ให้อารมณ์อันเลิศ มีสุขเป็นผล เป็นไปเพื่อเกิดในสวรรค์ ย่อมเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขอันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ ห้วงบุญห้วงกุศล ๔ ประการคืออะไรบ้าง คือ(๑) ภิกษุใช้สอยจีวรของทายกใดเข้าเจโตสมาธิอันหาประมาณมิได้อยู่ ห้วงบุญห้วงกุศลของทายกนั้นหาประมาณมิได้ เป็นปัจจัยนำมาซึ่งความสุข ให้อารมณ์อันเลิศ มีสุขเป็นผล เป็นไปเพื่อเกิดในสวรรค์ ย่อมเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุข อันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ(๒) ภิกษุบริโภคบิณฑบาตของทายกใด ...
(๓) ภิกษุใช้สอยเสนาสนะของทายกใด ...
(๔) ภิกษุบริโภคเภสัชบริขารอันเป็นปัจจัยแห่งคนไข้ของทายกใด เข้าเจโตสมาธิอันหาประมาณมิได้อยู่ ห้วงบุญห้วงกุศลของทายกนั้นหาประมาณมิได้ เป็นปัจจัยนำมาซึ่งความสุข ให้อารมณ์อันเลิศ มีสุขเป็นผล เป็นไปเพื่อเกิดในสวรรค์ ย่อมเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขอันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ห้วงบุญห้วงกุศล ๔ ประการนี้แลอันเป็นปัจจัยนำมาซึ่งความสุข ให้อารมณ์อันเลิศ มีสุขเป็นผล เป็นไปเพื่อเกิดในสวรรค์
ย่อมเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขอันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ” ดังนี้ มีพระสูตรอยู่จริง มิใช่หรือ ?
ส. ถูกแล้ว
ป. ถ้าอย่างนั้น บุญที่สำเร็จแต่การบริโภคก็เจริญได้
{๑๑๕๑} [๔๘๗] ส. บุญที่สำเร็จแต่การบริโภคเจริญได้หรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. ทายกให้ทาน ปฏิคาหกรับแล้วไม่บริโภค แต่ทิ้งเสีย สละเสีย เป็นบุญได้หรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. หากว่าทายกให้ทาน ปฏิคาหกรับแล้วไม่บริโภค แต่ทิ้งเสีย สละเสีย เป็นบุญได้ ท่านก็ไม่ควรยอมรับว่า “บุญที่สำเร็จแต่การบริโภคเจริญได้”{๑๑๕๒} ส. บุญที่สำร็จแต่การบริโภคเจริญได้หรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. ทายกให้ทาน ครั้นเมื่อปฏิคาหกรับแล้ว พระราชาริบไป โจรลักไป ไฟไหม้หรือนํ้าพัดไป หรือทายาทผู้ไม่เป็นที่รักนำไป เป็นบุญได้หรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. หากว่าทายกให้ทาน ครั้นเมื่อปฏิคาหกรับแล้ว พระราชาริบไป โจรลักไป ไฟไหม้หรือนํ้าพัดไป หรือทายาทผู้ไม่เป็นที่รักนำไป เป็นบุญได้ ท่านก็ไม่ควรยอมรับว่า “บุญที่สำเร็จแต่การบริโภคเจริญได้”
จบ บริโภคมยปุญญกถา
- ๑พึงดูเทียบใน องฺ.จตุกฺก. ๒๑/๕๑/๘๙
(๖๘) ๖. อิโตทินนกถา
ว่าด้วยเรื่องทานที่บุคคลอุทิศให้จากโลกนี้
{๑๑๕๓} [๔๘๘] สกวาทีถามว่า บุคคลผู้ไปสู่ปรโลกยังอัตภาพให้เป็นไปได้ในปรโลกนั้นด้วยทานอันบุคคลให้แล้วจากโลกนี้หรือ ?
ส. เมื่อให้จีวรจากโลกนี้ ก็ใช้สอยจีวรนั้นในปรโลกนั้นหรือ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
ส. เมื่อให้บิณฑบาตจากโลกนี้ ... เมื่อให้เสนาสนะจากโลกนี้ ... เมื่อให้คิลานปัจจัยเภสัชบริขารจากโลกนี้ ... เมื่อให้ของขบเคี้ยวจากโลกนี้ ... เมื่อให้ของกินจากโลกนี้ ... เมื่อให้นํ้าดื่มจากโลกนี้ ก็บริโภคนํ้าดื่มนั้นในปรโลกนั้นหรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
{๑๑๕๔} ส. บุคคลผู้ไปสู่ปรโลกยังอัตภาพให้เป็นไปได้ในปรโลกนั้นด้วยทานอันบุคคลให้แล้วจากโลกนี้หรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. ผู้อื่นเป็นผู้ทำแก่ผู้อื่น สุขและทุกข์ผู้อื่นทำให้ ผู้อื่นทำ ผู้อื่นเสวยผลหรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
- ๑ปรวาที ในกถานี้หมายถึงพวกภิกษุนิกายราชคิริกะและนิกายสิทธัตถิกะ ซึ่งมีความเห็นว่าบุคคลที่ล่วงลับไปแล้วย่อมดำรงชีพอยู่ในปรโลกได้ด้วยทานวัตถุที่บุคคลอุทิศให้จากโลกนี้ เพราะอาศัยพระพุทธพจน์ในเปตวัตถุว่า ‘ผู้ที่ตายไปเป็นเปรตย่อมดำรงชีพอยู่ในเปตติวิสัยนั้นด้วยผลทานที่พวกญาติมิตรอุทิศให้จากมนุษยโลกนี้’ (ขุ.เปต. (แปล) ๒๖/๑๙/๑๙๔) เป็นข้ออ้าง (อภิ.ปญฺจ.อ. ๒๒๖)
จบ ปริโภคมยปุญญกถา