พระอภิธรรมปิฎก · วรรคที่ ๖
ปฐวีธาตุ สนิทัสสนาตยาทิกถา เล่ม ๓๗
ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๑๑๑๗–๑๑๒๐ (ฉบับหลวง)ลำดับ ๘/๑๐ ในวรรคที่ ๖มี ๔ ฉบับคลังนี้ตอบแบบ “อ่านตัวบท · ไม่ตีความ” — ระบบแสดงตัวบทตามฉบับที่มี และไม่สรุป ไม่ตีความ ไม่ให้คะแนนความน่าเชื่อถือ
พระอภิธรรมปิฎก กถาวัตถุ วรรคที่ ๖ ปฐวีธาตุ สนิทัสสนาตยาทิกถา (ฉบับหลวง เล่ม ๓๗ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๓๗ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๘๑ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๓๗)
ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙) เล่ม ๓๗ หน้า ๕๓๗–๕๓๙
ป. ท่านเห็นช่องในระหว่างต้นไม้ทั้งสอง ช่องในระหว่างเสาทั้งสอง ช่องดาล ช่องหน้าต่าง มิใช่หรือ ?
ส. ถูกแล้ว
ป. หากว่าท่านเห็นช่องในระหว่างต้นไม้ทั้งสอง ช่องในระหว่างเสาทั้งสอง ช่องดาล ช่องหน้าต่าง ด้วยเหตุนั้น ท่านก็ควรยอมรับว่า “อากาศเป็นสภาวธรรมที่เห็นได้”
จบ อากาโสสนิทัสสโนติกถา
(๖๐) ๘. ปฐวีธาตุสนิทัสสนาตยาทิกถา
ว่าด้วยปฐวีธาตุเป็นสภาวธรรมที่เห็นได้เป็นต้น
{๑๑๑๗} [๔๖๕] สกวาทีถามว่า ปฐวีธาตุเป็นสภาวธรรมที่เห็นได้หรือ ?
ส. ปฐวีธาตุเป็นรูป เป็นรูปายตนะ เป็นรูปธาตุ เป็นสีเขียว เป็นสีเหลือง เป็นสีแดง เป็นสีขาว เป็นวิสัยแห่งจักขุวิญญาณกระทบที่จักขุ มาสู่คลองแห่งจักขุหรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
{๑๑๑๘} ส. ปฐวีธาตุเป็นสภาวธรรมที่เห็นได้หรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. เพราะอาศัยจักขุและปฐวีธาตุ จึงเกิดจักขุวิญญาณขึ้นหรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
- ๑ปรวาที ในกถานี้หมายถึงพวกภิกษุนิกายอันธกะ ซึ่งมีความเห็นว่าธาตุทั้ง ๔ (คือ ปฐวี อาโป เตโช วาโย หรือมหาภูตรูป ๔) เป็นสภาวธรรมที่สามารถเห็นได้ด้วยตาเปล่าทั้งหมด (อภิ.ปญฺจ.อ. ๒๒๐)
{๑๑๑๙} ส. เพราะอาศัยจักขุและปฐวีธาตุ จึงเกิดจักขุวิญญาณขึ้นหรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. คำว่า “เพราะอาศัยจักขุและปฐวีธาตุ จึงเกิดจักขุวิญญาณขึ้น” ดังนี้ มีพระสูตรอยู่จริงหรือ ?
ป. ไม่มี
ส. คำว่า “เพราะอาศัยจักขุและรูป จึงเกิดจักขุวิญญาณขึ้น” ดังนี้ มีพระสูตรอยู่จริงหรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. หากคำว่า “เพราะอาศัยจักขุและรูป จึงเกิดจักขุวิญญาณขึ้น” ดังนี้ มีพระสูตรอยู่จริง ท่านก็ไม่ควรยอมรับว่า “เพราะอาศัยจักขุและปฐวีธาตุ จึงเกิดจักขุวิญญาณขึ้น”{๑๑๒๐} [๔๖๖] ป. ท่านไม่ยอมรับว่า “ปฐวีธาตุเป็นสภาวธรรมที่เห็นได้” หรือ ?
ส. ถูกแล้ว
ป. ท่านเห็นแผ่นดิน แผ่นหิน ภูเขามิใช่หรือ ?
ส. ถูกแล้ว
ป. หากว่าท่านเห็นแผ่นดิน แผ่นหิน ภูเขา ด้วยเหตุนั้น ท่านก็ควรยอมรับว่า “ปฐวีธาตุเป็นสภาวธรรมที่เห็นได้” ...
ป. ท่านไม่ยอมรับว่า “อาโปธาตุเป็นสภาวธรรมที่เห็นได้” หรือ ?
ส. ถูกแล้ว
ป. ท่านเห็นนํ้ามิใช่หรือ ?
ส. ถูกแล้ว
ป. หากว่าท่านเห็นนํ้า ด้วยเหตุนั้น ท่านก็ควรยอมรับว่า “อาโปธาตุเป็นสภาวธรรมที่เห็นได้” ...
ป. ท่านไม่ยอมรับว่า “เตโชธาตุเป็นสภาวธรรมที่เห็นได้” หรือ ?
ส. ถูกแล้ว
ป. ท่านเห็นไฟที่โพลงอยู่มิใช่หรือ ?
ส. ถูกแล้ว
ป. หากว่าท่านเห็นไฟที่โพลงอยู่ ด้วยเหตุนั้น ท่านก็ควรยอมรับว่า “เตโชธาตุเป็นสภาวธรรมที่เห็นได้” ...
ป. ท่านไม่ยอมรับว่า “วาโยธาตุเป็นสภาวธรรมที่เห็นได้” หรือ ?
ส. ถูกแล้ว
ป. ท่านเห็นต้นไม้ที่ถูกลมโยกอยู่มิใช่หรือ ?
ส. ถูกแล้ว
ป. หากว่าท่านเห็นต้นไม้ที่ถูกลมโยกอยู่ ด้วยเหตุนั้น ท่านก็ควรยอมรับว่า “วาโยธาตุเป็นสภาวธรรมที่เห็นได้” ...
จบ ปฐวีธาตุสนิทัสสนาตยาทิกถา
(๖๑) ๙. จักขุนทริยสนิทัสสนันติอาทิกถา
ว่าด้วยจักขุนทรีย์เป็นสภาวธรรมที่เห็นได้เป็นต้น
{๑๑๒๑} [๔๖๗] สกวาทีถามว่า จักขุนทรีย์เป็นสภาวธรรมที่เห็นได้หรือ ?
- ๑ปรวาที ในกถานี้หมายถึงพวกภิกษุนิกายอันธกะ (อรรถกถามิได้ชี้ชัดไว้ อาศัยนัยกถาที่ ๘)
จบ ปฐวีธาตุ สนิทัสสนาตยาทิกถา