สมันนาคตกถา เล่ม ๓๗

สมันนาคตกถา

[๙๐๓] สกวาที พระอรหันต์ประกอบด้วยผล ๔ หรือ ?

ปรวาที ถูกแล้ว.

ส. พระอรหันต์ประกอบด้วยผัสสะ ๔ ด้วยเวทนา ๔ด้วยปัญญา ๔ ด้วยเจตนา ๔ ด้วยจิต ๔ ด้วยศรัทธา ๔ ด้วยวิริยะ ๔ด้วยสติ ๔ ด้วยสมาธิ ๔ ด้วยปัญญา ๔ หรือ ?

ป. ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น ฯ ล ฯ

[๙๐๔] ส. พระอนาคามีประกอบด้วยผล ๓ หรือ ?

ป. ถูกแล้ว.

ส. พระอนาคามีประกอบด้วยผัสสะ ๓ ฯ ล ฯ ด้วย

ปัญญา ๓ หรือ ?

ป. ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น ฯ ล ฯ

[๙๐๕] ส. พระสกทาคามีประกอบด้วยผล ๒ หรือ ?

ป. ถูกแล้ว.

ส. พระสกทาคามีประกอบด้วยผัสสะ ๒ ฯลฯ ด้วย

ปัญญา ๒ หรือ ?

ป. ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น ฯลฯ

[๙๐๖] ส. พระอรหันต์ประกอบด้วยโสดาปัตติผล หรือ ?

ป. ถูกแล้ว.

ส. พระอรหันต์เป็นพระโสดาบันผู้สัตตขัตตุปรมะ

ผู้โกลังโกละ ผู้เอกพีชี หรือ ?

ป. ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น ฯ ล ฯ

ส. พระอรหันต์ประกอบด้วยสกทาคามิผล หรือ ?

ป. ถูกแล้ว.

ส. พระอรหันต์เป็นพระสกทาคามี หรือ ?

ป. ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น ฯ ล ฯ

ส. พระอรหันต์ประกอบด้วยอนาคามิผล หรือ ?

ป. ถูกแล้ว.

ส. พระอรหันต์เป็นพระอนาคามีผู้อันดราปรินิพ

พายี ผู้อุปหัจจปรินิพพายี ผู้อสังขารปรินิพพายี ผู้สสังขารปรินิพพายีผู้อุทธังโสโตอกนิฏฐคามี หรือ ?

ป. ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น ฯลฯ

[๙๐๗] ส. พระอนาคามีประกอบด้วยโสดาปัตติผล หรือ ?

ป. ถูกแล้ว.

ส. พระอนาคามีเป็นพระโสดาบันผู้สัต ขัตตุปรมะ

ผู้โกลังโกละ ผู้เอกพีชี หรือ ?

ป. ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น ฯล ฯ

ส. พระอนาคามีประกอบด้วยสกทาคามิผล หรือ ?

ป. ถูกแล้ว.

ส. พระอนาคามีเป็นพระสกทาคามี หรือ ?

ป. ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น ฯ ล ฯ

[๙๐๘] ส. พระสกทาคามีประกอบด้วยโสดาปัตติผล หรือ ?

ป. ถูกแล้ว.

ส. พระสกทาคามีเป็นพระโสดาบันผู้สัตตขัตตุปรมะ

ผู้โกลังโกละ ผู้เอกพีชี หรือ ?

ป. ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น ฯลฯ

[๙๐๙ ] ส. ผู้ประกอบด้วยโสดาปัตติผล พึงกล่าวว่า โสดาบัน

หรือ ?

ป. ถูกแล้ว.

ส. พระอรหันต์ประกอบด้วยโสดาปัตติผล หรือ ?

ป. ถูกแล้ว.

ส. พระอรหันต์องค์นั้น พระโสดาบันก็องค์นั้น

แหละ หรือ ?

ป. ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น ฯลฯ

[๙๑๐] ส. ผู้ประกอบด้วยสกทาคามิผล พึงกล่าวว่า สก-

ทาคามิ หรือ ?

ป. ถูกแล้ว.

ส. พระอรหันต์ประกอบด้วยสกทาคามิผล หรือ ?

ป. ถูกแล้ว.

ส. พระอรหันต์องค์นั้น พระสกทาคามีก็องค์นั้น

แหละ หรือ ?

ป. ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น ฯลฯ

[๙๑๑] ส. ผู้ประกอบด้วยอนาคามิผล พึงกล่าวว่า อนาคามี

หรือ ?

ป. ถูกแล้ว.

ส. พระอรหันต์ประกอบด้วยอนาคามิผล หรือ ?

ป. ถูกแล้ว.

ส. พระอรหันต์องค์นั้น พระอนาคามีองค์นั้น

แหละ หรือ ?

ป. ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น ฯลฯ

[๙๑๒] ส. ผู้ประกอบด้วยโสดาปัตติผล พึงกล่าวว่าโสดาบัน

หรือ ?

ป. ถูกแล้ว.

ส. พระอนาคามีประกอบด้วยโสดาปัตติผล หรือ ?

ป. ถูกแล้ว.

ส. พระอนาคามีองค์นั้น พระโสดาบันก็องค์นั้น

แหละ หรือ ?

ป. ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น ฯ ล ฯ

[๙๑๓] ส. ผู้ประกอบด้วยสกทาคามิผล พึงกล่าวว่า สก-

ทาคามี หรือ ?

ป. ถูกแล้ว.

ส. พระอนาคามีประกอบด้วยสกทาคามิผล หรือ ?

ป. ถูกแล้ว.

ส. พระอนาคามีองค์นั้น พระสกทาคามีก็องค์นั้น

แหละ หรือ ?

ป. ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น ฯลฯ

[๙๑๔] ส. ผู้ประกอบด้วยโสดาปัตติผลพึงกล่าวว่า โสดาบัน

หรือ ?

ป. ถูกแล้ว.

ส. พระสกทาคามีประกอบด้วยโสดาปัตติผล หรือ ?

ป. ถูกแล้ว.

ส. พระสกทาคามีองค์นั้น พระโสดาบันก็องค์นั้น

แหละ หรือ ?

ป. ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น ฯลฯ

[๙๑๕] ส. พระอรหันต์ประกอบด้วยโสดาปัตติผล หรือ ?

ป. ถูกแล้ว.

ส. พระอรหันต์เลยโสดาปัตติผลไปแล้ว มิใช่หรือ ?

ป. ถูกแล้ว.

ส. หากว่า พระอรหันต์เลยโสดาปัตติต่อไปแล้ว ก็

ต้องไม่กล่าวว่า พระอรหันต์ประกอบด้วยโสดาปัตติผล.

[๙๑๖] ส. พระอรหันต์เลยโสดาปัตติผลเลย ยังชื่อว่าประ-

กอบด้วยโสดาปัตติผลนั้น หรือ ?

ป. ถูกแล้ว.

ส. พระอรหันต์เลยโสดาปัตติมรรคไปแล้ว เลย

สักกายทิฏฐิ วิจิกิจฉา สีลัพพตปรามาส ราคะที่เป็นอปายคามี โทสะที่เป็นอปายคามี โมหะที่เป็นอปายคามี ไปแล้ว ยังชื่อว่าประกอบด้วยโมหะที่เป็นอปายคามีนั้น หรือ ?

ป. ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น ฯ ล ฯ

[๙๑๗] ส. พระอรหันต์ประกอบด้วยสกทาคามิผล หรือ ?

ป. ถูกแล้ว.

ส. พระอรหันต์เลยสกทาคามิผลไปแล้ว มิใช่หรือ ?

ป. ถูกแล้ว.

ส. หากว่า พระอรหันต์เลยสกทาคามิผลไปแล้ว

ก็ต้องไม่กล่าวว่า พระอรหันต์ประกอบด้วยสกทาคามิผล.

[๙๑๘] ส. พระอรหันต์เลยสกทาคามิผลไปแล้ว ยังชื่อว่า

ประกอบด้วยสกทาคามิผลนั้น หรือ ?

ป. ถูกแล้ว.

ส. พระอรหันต์เลยสกทาคามิมรรคไปแล้ว เลย

กามราคะอย่างหยาบ พยาบาทอย่างหยาบไปแล้ว ยังชื่อว่า ประกอบด้วยพยาบาทอย่างหยาบนั้น หรือ ?

ป. ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น ฯ ล ฯ

[๙๑๙ ] ส. พระอรหันต์ประกอบด้วยอนาคามิผล หรือ ?

ป. ถูกแล้ว.

ส. พระอรหันต์เลยอนาคามิผลไปแล้ว มิใช่หรือ ?

ป. ถูกแล้ว.

ส. หากว่า พระอรหันต์เลยอนาคามิผลไปแล้ว ก็

ต้องไม่กล่าวว่า พระอรหันต์ประกอบด้วยอนาคามิผล.

[๙๒๐] ส. พระอรหันต์เลยอนาคามิผลไปแล้ว ยังชื่อว่า

ประกอบด้วยอนาคามิผลนั้น หรือ ?

ป. ถูกแล้ว.

ส. พรอรหันต์เลยอนาคามิมรรคไปแล้ว เลยกาม-

ราคะอย่างละเอียด พยาบาทอย่างละเอียดไปแล้ว ยังชื่อว่า ประกอบด้วยพยาบาทอย่างละเอียดนั้น หรือ ?

ป. ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น ฯ ล ฯ

[๙๒๑] ส. พระอนาคามีประกอบด้วยโสดาปัตติผล หรือ ?

ป. ถูกแล้ว.

ส. พระอนาคามีเลยโสดาปัตติผลไปแล้วมิใช่หรือ ?

ป. ถูกแล้ว.

ส. หากว่า พระอนาคามีเลยโสดาปัตติผลแล้ว ก็

ต้องไม่กล่าวว่า พระอนาคามีประกอบด้วยโสดาปัตติผล.

[๙๒๒] ส. พระอนาคามีเลยโสดาปัตติผลไปแล้ว ยังชื่อว่า

ประกอบด้วยโสดาปัตติผลนั้น หรือ ?

ป. ถูกแล้ว.

ส. พระอนาคามีเลยโสดาปัตติมรรคไปแล้ว เลย

สักกายทิฏฐิ ฯ ล ฯ โมหะที่เป็นอปายคามีไปแล้ว ยังชื่อว่า ประกอบด้วยโมหะที่เป็นอปายคามีนั้น หรือ ?

ป. ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น ฯลฯ

[๙๒๓] ส. พระอนาคามีประกอบด้วยสกทาคามิผล หรือ ?

ป. ถูกแล้ว.

ส. พระอนาคามีเลยสกทาคามิผลไปแล้ว มิใช่หรือ ?

ป. ถูกแล้ว.

ส. หากว่า พระอนาคามีเลยสกทาคามิผลไปแล้ว

ก็ต้องไม่กล่าวว่า พระอนาคามีประกอบด้วยสกทาคามิผล.

[๙๒๔] ส. พระอนาคามีเลยสกทาคามิผลไปแล้ว ยังชื่อว่า

ประกอบด้วยสกทาคามิผลนั้น หรือ ?

ป. ถูกแล้ว.

ส. พระอนาคามีเลยสกทาคามิมรรคไปแล้ว เลย

กามราคะอย่างหยาบ พยาบาทอย่างหยาบไปแล้ว ยังชื่อว่าประกอบด้วยพยาบาทอย่างหยาบนั้น หรือ ?

ป. ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น ฯ ล ฯ

[๙๒๕] ส. พระสกทาคามีประกอบด้วยโสดาปัตติผล หรือ ?

ป. ถูกแล้ว.

ส. พระสกทาคามีเลยโสดาปัตติผลไปแล้ว มิใช่

หรือ ?

ป. ถูกแล้ว.

ส. หากว่า พระสกทาคามีเลยโสดาปัตติผลไปแล้ว

ก็ต้องไม่กล่าวว่า พระสกทาคามีประกอบด้วยโสดาปัตติผล.

[๙๒๖] ส. พระสกทาคามีเลยโสดาปัตติผลไปแล้ว ยังชื่อว่า

ประกอบด้วยโสดาปัตติผลนั้น หรือ ?

ป. ถูกแล้ว.

ส. พระสกทาคามีเลยโสดาปัตติมรรคไปแล้ว เลย

สักกายทิฏฐิ ฯ ล ฯ โมหะที่เป็นอปายคามีไปแล้ว ยังชื่อว่าประกอบด้วยโมหะที่เป็นอปายคามีนั้น หรือ ?

ป. ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น ฯลฯ

[๙๒๗] ป. ไม่พึงกล่าวว่า พระอรหันต์ประกอบด้วยผล ๔

หรือ ?

ส. ถูกแล้ว.

ป. พระอรหันต์ได้ผล ๔ แล้ว และไม่เสื่อมจากผล ๔

นั้น มิใช่หรือ ?

ส. ถูกแล้ว.

ป. หากว่า พระอรหันต์ได้ผล ๔ และไม่เสื่อมจาก

ผล ๔ นั้นด้วยเหตุนั้นนะท่านจึงต้องกล่าวว่า พระอรหันต์ประกอบด้วยผล ๔

[๙๒๘] ป. ไม่พึงกล่าวว่า พระอนาคามีประกอบด้วยผล ๓

หรือ ?

ส. ถูกแล้ว.

ป. พระอนาคามีได้ผล ๓ แล้ว และไม่เสื่อมจาก

ผล ๓ นั้น มิใช่หรือ ?

ส. ถูกแล้ว.

ป. หากว่า พระอนาคามีได้ผล ๓ และไม่เสื่อมจาก

ผล ๓ นั้น ด้วยเหตุนั้นนะท่านจึงต้องกล่าวว่า พระอนาคามีประกอบด้วยผล ๓

[๙๒๙] ป. ไม่พึงกล่าวว่า พระสกทาคามีประกอบด้วยผล ๒

หรือ ?

ส. ถูกแล้ว.

ป. พระสกทาคามี ได้ผล ๒ แล้ว และไม่เสื่อมจาก

ผล ๒ นั้น มิใช่หรือ ?

ส. ถูกแล้ว.

ป. หากว่า พระสกทาคามี ได้ผล ๒ แล้ว และ

ไม่เสื่อมจากผล ๒ นั้น ด้วยเหตุนั้นนะท่านจึงต้องกล่าวว่า พระสกทาคามีประกอบด้วยผล ๒.

[๙๓๐] ส. พระอรหันต์ ได้ผล ๔ แล้ว และไม่เสื่อมจากผล ๔ นั้น เพราะเหตุนั้น พระอรหันต์จึงชื่อว่า ประกอบด้วยผล ๔หรือ ?

ป. ถูกแล้ว.

ส. พระอรหันต์ได้มรรค ๔ แล้วไม่เสื่อมจากมรรค

๔ นั้น เพราะเหตุนั้น พระอรหันต์จึงชื่อว่า ประกอบด้วยมรรค ๔หรือ ?

ป. ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น ฯลฯ

[๙๓๑] ส. พระอนาคามี ได้ผล ๓ แล้ว และไม่เสื่อมจากผล ๓ นั้น เพราะเหตุนั้น พระอนาคามีจึงชื่อว่า ประกอบด้วยผล ๓หรือ ?

ป. ถูกแล้ว.

ส. พระอนาคามีได้มรรค ๓ แล้ว และไม่เสื่อมจาก

มรรค ๓ นั้น เพราะเหตุนั้น พระอนาคามีจึงชื่อว่า ประกอบด้วยมรรค ๓ หรือ ?

ป. ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น ฯ ล ฯ

[๙๓๒] ส. พระสกทาคามี ได้ผล ๒ แล้ว และไม่เสื่อมจากผล ๒ นั้น เพราะเหตุนั้น พระสกทาคามีจึงชื่อว่า ประกอบด้วยผล ๒ หรือ ?

ป. ถูกแล้ว.

ส. พระสกทาคามีได้มรรค ๒ แล้ว และไม่เสื่อม

จากมรรค ๒ นั้น เพราะเหตุนั้น พระสกทาคามีจึงชื่อว่า ประกอบด้วยมรรค ๒ หรือ ?

ป. ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น ฯลฯ

สมันนาคตกถา จบ

อรรถกถาสมันนาคตกถา๑

ว่าด้วยผู้ประกอบ

บัดนี้ ชื่อว่า เรื่องผู้ประกอบ. ในเรื่องนั้น การประกอบมี

๒ อย่าง. คือ.- การประกอบในความเป็นผู้พร้อมเพรียงกันในขณะแห่งปัจจุบัน ๑. การประกอบคือการได้เฉพาะโดยบรรลุภูมิใดภูมิหนึ่งมีรูปาวจรเป็นต้น ๑. การประกอบคือการบรรลุภูมิใดภูมิหนึ่งนั้นยังไม่เสื่อมจากคุณวิเศษที่ตนบรรลุแล้วเพียงใด ก็ชื่อว่า เป็นผู้ได้คุณวิเศษอยู่เพียงนั้นนั่นแหละ.

อนึ่ง ชนเหล่าใดมีความเห็นผิด ดุจลัทธิของนิกายอุตตราปถกะ

ทั้งหลายในขณะนี้ว่า ยกเว้นการประกอบ ๒ อย่างนี้แล้ว ชื่อว่าการประกอบอย่างอื่นอันหนึ่งมีอยู่ด้วยสามารถแห่งปัตติธรรม คือ ธรรมที่บรรลุ ดังนี้ เพื่อให้ชนเหล่านั้นเข้าใจตามว่า ชื่อว่าปัตติธรรมคือธรรมเป็นเครื่องบรรลุของพระอรหันต์ อะไร ๆ มีอยู่ ปัตติธรรมอะไร ๆ ไม่มีอยู่ จึงถามว่า พระอรหันต์ประกอบด้วยผล ๔ หรือคำตอบรับรองหมายเอาการบรรลุผลเป็นของปรวาที. ลำดับนั้น สกวาทีจึงเริ่มคำเป็นต้นว่า พระอรหันต์ประกอบด้วยผัสสะ ๔๒ หรือเพื่อท้วงว่า ถ้าพระอรหันต์ประกอบด้วยผลทั้ง ๔ ดุจถึงพร้อมด้วยนามขันธ์ ๔ ไซร้ ครั้นเมื่อความเป็นอย่างนั้นมีอยู่ ธรรมทั้งหลายเหล่าใด๑. คำว่า "สมนฺนาคตกถา" แปลว่า เรื่องผู้ประกอบ หรือ เรื่องผู้ถึงพร้อมแล้ว๒. คำว่า ผัสสะ ๔ คือ ผัสสะเจตสิกที่เกิดกับโสดาปัตติผลจิต สกทาคามิผลจิต

อนาคามิผลจิต และ อรหัตตผลจิต.

อย่างละ ๔ ในผลทั้ง ๔ เป็นต้น ธรรมเหล่านั้นก็ย่อมถึงพร้อมแก่พระอรหันต์เพราะการประกอบแล้วด้วยธรรมอย่างละ ๔ นั้น ดังนี้.

คำทั้งปวงนั้น ปรวาทีตอบปฏิเสธแล้วเพราะความไม่มีผัสสะ เป็นต้นอย่างละ ๔ ในขณะเดียวกัน. แม้ในปัญหาว่าด้วย พระอนาคามี ก็นัยนี้เหมือนกัน. คำว่า พระอรหันต์เลยโสดาปัตติผลไปแล้วมิใช่หรือ อธิบายว่า ก็สกวาทีย่อมถามว่า พระอรหันต์เลย เพราะการไม่เกิดขึ้นอีกไม่เหมือนทุติยฌานลาภีบุคคลผู้ผ่านเลยปฐมฌานไปแล้ว. คำว่า โสดาปัตติมรรค เป็นต้นที่สกวาทีปรารภแล้ว ก็เพื่อแสดงถึงความไม่เกิดขึ้นอีกของมรรคนั้น เพราะปฏิบัติผ่านเลยไปแล้ว.

ในปัญหาว่า ไม่เสื่อมจากผล ๔ นั้น ความว่า ธรรม

คือโลกียฌานทั้งหลายย่อมเสื่อมด้วยธรรมอันเป็นข้าศึก ฉันใด โลกุตตร-ธรรมจะเป็นฉันนั้นก็หาไม่. จริงอยู่กิเลสเหล่าใดที่มรรคละอยู่ กิเลสเหล่านั้นย่อมสงบระงับไปด้วยผล ทั้งกิเลสเหล่านั้นท่านก็ละแล้ว เป็นธรรมชาติสงบระงับไปแล้ว เหตุใดเพราะเหตุนั้น สกวาทีจึงตอบรับรองว่า ใช่. เนื้อความนี้นั้นแหละ ท่านอธิบายไว้แล้วในคำทั้งหลายข้างหน้าซึ่งมีคำว่า พระอรหันต์ได้มรรค ๔ แล้ว และไม่เสื่อมจากมรรค ๔นั้น เป็นต้น. คำที่เหลือมีเนื้อความง่ายทั้งนั้น แล.

อรรถกถาสมันนาคตกถา จบ

อุเบกขาสมันนาคตกถา

[๙๓๓] สกวาที พระอรหันต์ประกอบด้วยอุเบกขา ๖ หรือ ?

ปรวาที ถูกแล้ว.

ส. พระอรหันต์ประกอบด้วยผัสสะ ๖ ด้วยเวทนา ๖

ด้วยสัญญา ๖ ฯ ล ฯ ด้วยปัญญา ๖ หรือ ?

ป. ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น ฯลฯ

[๙๓๔] ส. พระอรหันต์ประกอบด้วยอุเบกขา ๖ หรือ ?

ป. ถูกแล้ว.

ส. พระอรหันต์เห็นรูปด้วยจักษุอยู่ ยังฟังเสียง

ด้วยโสตได้ ยังสูดกลิ่นด้วยฆานะได้ ยังลิ้มรสด้วยชิวหาได้ ยังถูกต้องโผฏฐัพพะด้วยกายได้ยังรู้ธรรมารมณ์ด้วยใจได้ ฯ ล ฯ รู้ธรรมารมณ์ด้วยใจอยู่ ยังเห็นรูปด้วยจักษุได้ ยังฟังเสียงด้วยโสตได้ ยังสูดกลิ่นด้วยฆานะได้ ยังลิ้มรสด้วยชิวหาได้ ยังถูกต้องโผฏฐัพพะด้วยกายได้ หรือ ?

ป. ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น ฯ ล ฯ

[๙๓๕] ส. พระอรหันต์ประกอบด้วยอุเบกขา ๖ หรือ ?

ป. ถูกแล้ว.

ส. ประกอบ ตั้งมั่นด้วยอุเบกขา ๖ อุเบกขา ๖

ปรากฏเนือง ๆ สม่ำเสมอ ไม่ระคนกัน หรือ ?

ป. ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น ฯลฯ