นิคหะ ที่ ๒ เล่ม ๓๗

*ปุคฺคโล นุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมฎฺเฐนาติ? อามนฺตา. โย สจฺจิกฏฺโฐ ปรมฏฺโฐ, ตโต โส ปุคฺคโล นุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมฎฺเฐนาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ.

อาชานาหิ นิคฺคหํ: หญฺจิ ปุคฺคโล นุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมฎฺเฐน, เตน วต เร วตฺตพฺเพ “โย สจฺจิกฏฺโฐ ปรมฏฺโฐ, ตโต โส ปุคฺคโล นุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมฎฺเฐนา”ติ. ยํ ตตฺถ วเทสิ “วตฺตพฺเพ โข ‘ปุคฺคโล นุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมฎฺเฐน’, โน จ วตฺตพฺเพ ‘โย สจฺจิกฏฺโฐ ปรมฏฺโฐ, ตโต โส ปุคฺคโล นุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมฎฺเฐนา’ติ”, มิจฺฉา.

โน เจ ปน วตฺตพฺเพ “โย สจฺจิกฏฺโฐ ปรมฏฺโฐ, ตโต โส ปุคฺคโล นุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐ-ปรมฎฺเฐนา”ติ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ “ปุคฺคโล นุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมฎฺเฐนา”ติ. ยํ ตตฺถ วเทสิ “วตฺตพฺเพ โข ‘ปุคฺคโล นุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมฎฺเฐน’, โน จ วตฺตพฺเพ ‘โย สจฺจิกฏฺโฐ ปรมฏฺโฐ, ตโต โส ปุคฺคโล นุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมฎฺเฐนา’ติ”, มิจฺฉา. ปจฺจนีกปญฺจกํ.

ปร. ท่านหยั่งรู้บุคคลไม่ได้โดยสัจฉิกัฏฐปรมัตถ์ใช่ไหม

สก. ใช่

ปร. สภาวธรรมใดเป็นสัจฉิกัฏฐะเป็นปรมัตถะ ท่านหยั่งรู้บุคคลนั้นไม่ได้โดย สัจฉิกัฏฐปรมัตถ์นั้นใช่ไหม

สก. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น

ปร. ท่านจงรับนิคคหะ ดังต่อไปนี้

หากท่านหยั่งรู้บุคคลไม่ได้โดยสัจฉิกัฏฐปรมัตถ์ ดังนั้น ท่านจึงควรยอมรับว่า “สภาวธรรมใดเป็นสัจฉิกัฏฐะ เป็นปรมัตถะ ข้าพเจ้าหยั่งรู้บุคคลนั้นไม่ได้โดยสัจฉิกัฏฐปรมัตถ์นั้น” ท่านกล่าวคำขัดแย้งใดในตอนต้นนั้นว่า “ข้าพเจ้ายอมรับว่า ข้าพเจ้า หยั่งรู้บุคคลไม่ได้โดยสัจฉิกัฏฐปรมัตถ์ แต่ไม่ยอมรับว่า สภาวธรรมใดเป็นสัจฉิกัฏฐะ เป็นปรมัตถะ ข้าพเจ้าหยั่งรู้บุคคลนั้นไม่ได้โดยสัจฉิกัฏฐปรมัตถ์นั้น” คำนั้นของ ท่านผิดอนึ่ง หากท่านไม่ยอมรับว่า “สภาวธรรมใดเป็นสัจฉิกัฏฐะ เป็นปรมัตถะ ข้าพเจ้าหยั่งรู้บุคคลนั้นไม่ได้โดยสัจฉิกัฏฐปรมัตถ์นั้น” ท่านก็ไม่ควรยอมรับว่า “ข้าพเจ้า หยั่งรู้บุคคลไม่ได้โดยสัจฉิกัฏฐปรมัตถ์” ท่านกล่าวคำขัดแย้งใดในตอนต้นนั้นว่า “ข้าพเจ้า ยอมรับว่า ข้าพเจ้าหยั่งรู้บุคคลไม่ได้โดยสัจฉิกัฏฐปรมัตถ์ แต่ไม่ยอมรับว่า สภาว ธรรมใดเป็นสัจฉิกัฏฐะ เป็นปรมัตถะ ข้าพเจ้าหยั่งรู้บุคคลนั้นไม่ได้โดยสัจฉิกัฏฐปรมัตถ์นั้น” คำนั้นของท่านผิด

ปัจจนีกปัญจกะ จบ

*ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมฎฺเฐนาติ? อามนฺตา. โย สจฺจิกฏฺโฐ ปรมฏฺโฐ, ตโต โส ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมฎฺเฐนาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ.

อาชานาหิ ปฏิกมฺมํ: หญฺจิ ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมฎฺเฐน, เตน วต เร วตฺตพฺเพ “โย สจฺจิกฏฺโฐ ปรมฏฺโฐ, ตโต โส ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมฎฺเฐนา”ติ. ยํ ตตฺถ วเทสิ “วตฺตพฺเพ โข ‘ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมฎฺเฐน’, โน จ วตฺตพฺเพ ‘โย สจฺจิกฏฺโฐ ปรมฏฺโฐ, ตโต โส ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมฎฺเฐนา’ติ”, มิจฺฉา.

โน เจ ปน วตฺตพฺเพ “โย สจฺจิกฏฺโฐ ปรมฏฺโฐ, ตโต โส ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐ-ปรมฎฺเฐนา”ติ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ “ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมฎฺเฐนา”ติ. ยํ ตตฺถ วเทสิ “วตฺตพฺเพ โข ‘ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมฎฺเฐน’, โน จ วตฺตพฺเพ ‘โย สจฺจิกฏฺโฐ ปรมฏฺโฐ, ตโต โส ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมฎฺเฐนา’ติ”, มิจฺฉา. ปฏิกมฺมจตุกฺกํ.

ปฏิกัมมจตุกกะ

สก. ท่านหยั่งรู้บุคคลได้โดยสัจฉิกัฏฐปรมัตถ์ใช่ไหม

ปร. ใช่

สก. สภาวธรรมใดเป็นสัจฉิกัฏฐะ เป็นปรมัตถะ ท่านหยั่งรู้บุคคลนั้นได้โดย สัจฉิกัฏฐปรมัตถ์นั้นใช่ไหม

ปร. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น

สก. ท่านจงรับปฏิกรรม ดังต่อไปนี้

หากท่านหยั่งรู้บุคคลได้โดยสัจฉิกัฏฐปรมัตถ์ ดังนั้น ท่านจึงควรยอมรับว่า “สภาวธรรมใดเป็นสัจฉิกัฏฐะ เป็นปรมัตถะ ข้าพเจ้าหยั่งรู้บุคคลนั้นได้โดยสัจฉิกัฏฐปรมัตถ์นั้น” ท่านกล่าวคำขัดแย้งใดในตอนต้นนั้นว่า “ข้าพเจ้ายอมรับว่า ข้าพเจ้า หยั่งรู้บุคคลได้โดยสัจฉิกัฏฐปรมัตถ์ แต่ไม่ยอมรับว่า สภาวธรรมใดเป็นสัจฉิกัฏฐะ เป็นปรมัตถะ ข้าพเจ้าหยั่งรู้บุคคลนั้นได้โดยสัจฉิกัฏฐปรมัตถ์นั้น” คำนั้นของท่านผิด อนึ่ง หากท่านไม่ยอมรับว่า “สภาวธรรมใดเป็นสัจฉิกัฏฐะ เป็นปรมัตถะ ข้าพเจ้าหยั่งรู้บุคคลนั้นได้โดยสัจฉิกัฏฐปรมัตถ์นั้น” ท่านก็ไม่ควรยอมรับว่า “ข้าพเจ้า หยั่งรู้บุคคลได้โดยสัจฉิกัฏฐปรมัตถ์” ท่านกล่าวคำขัดแย้งใดในตอนต้นนั้นว่า “ข้าพเจ้า ยอมรับว่า ข้าพเจ้าหยั่งรู้บุคคลได้โดยสัจฉิกัฏฐปรมัตถ์ แต่ไม่ยอมรับว่า สภาว ธรรมใดเป็นสัจฉิกัฏฐะ เป็นปรมัตถะ ข้าพเจ้าหยั่งรู้บุคคลนั้นได้โดยสัจฉิกัฏฐปรมัตถ์นั้น” คำนั้นของท่านผิด

ปฏิกัมมจตุกกะ จบ

ตฺวญฺเจ ปน มญฺญสิ “วตฺตพฺเพ โข ‘ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมฎฺเฐน’, โน จ วตฺตพฺเพ ‘โย สจฺจิกฏฺโฐ ปรมฏฺโฐ, ตโต โส ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมฎฺเฐนา”ติ, เตน ตว ตตฺถ เหตาย ปฏิญฺญาย เหวํ ปฏิชานนฺตํ เหวํ นิคฺคเหตพฺเพ. อถ ตํ นิคฺคณฺหาม. สุนิคฺคหิโตว โหสิ.

หญฺจิ ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมฎฺเฐน, เตน วต เร วตฺตพฺเพ “โย สจฺจิกฏฺโฐ ปรมฏฺโฐ, ตโต โส ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมฎฺเฐนา”ติ. ยํ ตตฺถ วเทสิ “วตฺตพฺเพ โข ‘ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมฎฺเฐน’, โน จ วตฺตพฺเพ ‘โย สจฺจิกฏฺโฐ ปรมฏฺโฐ, ตโต โส ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมฎฺเฐนา’ติ”, มิจฺฉา. โน เจ ปน วตฺตพฺเพ “โย สจฺจิกฏฺโฐ ปรมฏฺโฐ, ตโต โส ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐ-ปรมฎฺเฐนา”ติ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ “ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมฎฺเฐนา”ติ. ยํ ตตฺถ วเทสิ “วตฺตพฺเพ โข ‘ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺฉิกฏฺฐปรมฎฺเฐน’, โน จ วตฺตพฺเพ ‘โย สจฺจิกฏฺโฐ ปรมฏฺโฐ, ตโต โส ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมฎฺเฐนา’ติ”, อิทํ เต มิจฺฉา.

นิคคหจตุกกะ

สก. อนึ่ง หากท่านระลึกได้ว่า “ข้าพเจ้ายอมรับว่า ข้าพเจ้าหยั่งรู้ บุคคลได้โดยสัจฉิกัฏฐปรมัตถ์ แต่ไม่ยอมรับว่า สภาวธรรมใดเป็นสัจฉิกัฏฐะ เป็นปรมัตถะ ข้าพเจ้าหยั่งรู้บุคคลนั้นได้โดยสัจฉิกัฏฐปรมัตถ์นั้น” ดังนั้น ท่านเมื่อ ยอมรับด้วยปฏิญญานี้ในปัจจนีกปัญจกะ นั้น ก็ควรถูกลงนิคคหะอย่างนี้ ฉะนั้น ข้าพเจ้าจึงลงนิคคหะท่าน ท่านจึงเป็นอันข้าพเจ้าลงนิคคหะชอบแล้ว ดังต่อไปนี้

หากท่านหยั่งรู้บุคคลได้โดยสัจฉิกัฏฐปรมัตถ์ ดังนั้น ท่านจึงควรยอมรับว่า “สภาวธรรมใดเป็นสัจฉิกัฏฐะ เป็นปรมัตถะ ข้าพเจ้าหยั่งรู้บุคคลนั้นได้โดยสัจฉิกัฏฐปรมัตถ์นั้น” ท่านกล่าวคำขัดแย้งใดในตอนต้นนั้นว่า “ข้าพเจ้ายอมรับว่า ข้าพเจ้า หยั่งรู้บุคคลได้โดยสัจฉิกัฏฐปรมัตถ์ แต่ไม่ยอมรับว่า สภาวธรรมใดเป็นสัจฉิกัฏฐะ เป็นปรมัตถะ ข้าพเจ้าหยั่งรู้บุคคลนั้นได้โดยสัจฉิกัฏฐปรมัตถ์นั้น” คำนั้นของท่านผิดอนึ่ง หากท่านไม่ยอมรับว่า “สภาวธรรมใดเป็นสัจฉิกัฏฐะเป็นปรมัตถะ ข้าพเจ้าหยั่งรู้บุคคลนั้นได้โดยสัจฉิกัฏฐปรมัตถ์นั้น” ท่านก็ไม่ควรยอมรับว่า “ข้าพเจ้า หยั่งรู้บุคคลได้โดยสัจฉิกัฏฐปรมัตถ์” ท่านกล่าวคำขัดแย้งใดในตอนต้นนั้นว่า “ข้าพเจ้า ยอมรับว่า ข้าพเจ้าหยั่งรู้บุคคลได้โดยสัจฉิกัฏฐปรมัตถ์ แต่ไม่ยอมรับว่า สภาวธรรม ใดเป็นสัจฉิกัฏฐะ เป็นปรมัตถะ ข้าพเจ้าหยั่งรู้บุคคลนั้นได้โดยสัจฉิกัฏฐปรมัตถ์นั้น” คำนั้นของท่านผิด

นิคคหจตุกกะ จบ

นิคฺคหจตุกฺกํ เอเส เจ ทุนฺนิคฺคหิเต เหวเมวํ ตตฺถ ทกฺข. วตฺตพฺเพ โข “ปุคฺคโล นุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐ-ปรมฎฺเฐน”, โน จ วตฺตพฺเพ “โย สจฺจิกฏฺโฐ ปรมฏฺโฐ, ตโต โส ปุคฺคโล นุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐ-ปรมฎฺเฐนา”ติ. โน จ มยํ ตยา ตตฺถ เหตาย ปฏิญฺญาย เหวํ ปฏิชานนฺตา เหวํ นิคฺคเหตพฺพา. อถ มํ นิคฺคณฺหาสิ. ทุนฺนิคฺคหิตาว โหม.

หญฺจิ ปุคฺคโล นุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมฎฺเฐน, เตน วต เร วตฺตพฺเพ “โย สจฺจิกฏฺโฐ ปรมฏฺโฐ, ตโต โส ปุคฺคโล นุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมฎฺเฐนา”ติ. ยํ ตตฺถ วเทสิ “วตฺตพฺเพ โข ‘ปุคฺคโล นุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมฎฺเฐน’, โน จ วตฺตพฺเพ ‘โย สจฺจิกฏฺโฐ ปรมฏฺโฐ, ตโต โส ปุคฺคโล นุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมฎฺเฐนา’ติ”, มิจฺฉา.

โน เจ ปน วตฺตพฺเพ “โย สจฺจิกฏฺโฐ ปรมฏฺโฐ, ตโต โส ปุคฺคโล นุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐ-ปรมฎฺเฐนา”ติ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ “ปุคฺคโล นุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมฎฺเฐนา”ติ. ยํ ตตฺถ วเทสิ “วตฺตพฺเพ โข ‘ปุคฺคโล นุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมฎฺเฐน’, โน จ วตฺตพฺเพ ‘โย สจฺจิกฏฺโฐ ปรมฏฺโฐ, ตโต โส ปุคฺคโล นุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมฎฺเฐนา’ติ”, อิทํ เต มิจฺฉา. อุปนยนจตุกฺกํ.

อุปนยนจตุกกะ

สก. หากนิคคหะนี้เป็นการนิคคหะโดยมิชอบ ในนิคคหะที่ท่านลงแก่ ข้าพเจ้านั้น ท่านก็จงเห็นว่าเป็นอย่างนั้นเหมือนกัน

ข้าพเจ้ายอมรับว่า “ข้าพเจ้าหยั่งรู้บุคคลไม่ได้โดยสัจฉิกัฏฐปรมัตถ์” แต่ไม่ ยอมรับว่า “สภาวธรรมใดเป็นสัจฉิกัฏฐะเป็นปรมัตถะ ข้าพเจ้าหยั่งรู้บุคคลนั้นไม่ได้โดยสัจฉิกัฏฐปรมัตถ์นั้น” และข้าพเจ้าเมื่อยอมรับด้วยปฏิญญานี้ในปัจจนีกปัญจกะ นั้น ท่านไม่ควรลงนิคคหะอย่างนี้ แต่ท่านก็ยังลงนิคคหะข้าพเจ้า ข้าพเจ้าจึงถูกท่าน ลงนิคคหะโดยมิชอบ ดังที่กล่าวมาว่า

“หากท่านหยั่งรู้บุคคลไม่ได้โดยสัจฉิกัฏฐปรมัตถ์ ดังนั้น ท่านจึงควรยอมรับว่า ‘สภาวธรรมใดเป็นสัจฉิกัฏฐะ เป็นปรมัตถะ ข้าพเจ้าหยั่งรู้บุคคลนั้นไม่ได้โดยสัจฉิกัฏฐปรมัตถ์นั้น’ ท่านกล่าวคำขัดแย้งใดในตอนต้นนั้นว่า ‘ข้าพเจ้ายอมรับว่า ข้าพเจ้า หยั่งรู้บุคคลไม่ได้โดยสัจฉิกัฏฐปรมัตถ์ แต่ไม่ยอมรับว่า สภาวธรรมใดเป็น สัจฉิกัฏฐะ เป็นปรมัตถะ ข้าพเจ้าหยั่งรู้บุคคลนั้นไม่ได้โดยสัจฉิกัฏฐปรมัตถ์นั้น’ คำ นั้นของท่านผิดอนึ่ง หากท่านไม่ยอมรับว่า ‘สภาวธรรมใดเป็นสัจฉิกัฏฐะ เป็นปรมัตถะ ข้าพเจ้าหยั่งรู้บุคคลนั้นไม่ได้โดยสัจฉิกัฏฐปรมัตถ์นั้น’ ท่านก็ไม่ควรยอมรับว่า ‘ข้าพเจ้าหยั่งรู้บุคคลไม่ได้โดยสัจฉิกัฏฐปรมัตถ์’ ท่านกล่าวคำขัดแย้งใดในตอนต้นนั้นว่า ‘ข้าพเจ้ายอมรับว่า ข้าพเจ้าหยั่งรู้บุคคลไม่ได้โดยสัจฉิกัฏฐปรมัตถ์ แต่ไม่ยอมรับว่า สภาวธรรมใดเป็นสัจฉิกัฏฐะ เป็นปรมัตถะ ข้าพเจ้าหยั่งรู้บุคคลนั้นไม่ได้โดยสัจฉิกัฏฐปรมัตถ์นั้น’ คำนั้นของท่านผิด”

อุปนยนจตุกกะ จบ

น เหวํ นิคฺคเหตพฺเพ. เตน หิ ยํ นิคฺคณฺหาสิ. หญฺจิ ปุคฺคโล นุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐ-ปรมฎฺเฐน, เตน วต เร วตฺตพฺเพ “โย สจฺจิกฏฺโฐ ปรมฏฺโฐ, ตโต โส ปุคฺคโล นุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐ-ปรมฎฺเฐนา”ติ. ยํ ตตฺถ วเทสิ “วตฺตพฺเพ โข ปุคฺคโล นุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมฎฺเฐน”, โน จ วตฺตพฺเพ ‘โย สจฺจิกฏฺโฐ ปรมฏฺโฐ, ตโต โส ปุคฺคโล นุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมฎฺเฐนา’ติ”, มิจฺฉา.

โน เจ ปน วตฺตพฺเพ “โย สจฺจิกฏฺโฐ ปรมฏฺโฐ, ตโต โส ปุคฺคโล นุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐ-ปรมฎฺเฐนา”ติ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ “ปุคฺคโล นุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมฎฺเฐนา”ติ. ยํ ตตฺถ วเทสิ “วตฺตพฺเพ โข ‘ปุคฺคโล นุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมฎฺเฐน’, โน จ วตฺตพฺเพ ‘โย สจฺจิกฏฺโฐ ปรมฏฺโฐ, ตโต โส ปุคฺคโล นุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมฎฺเฐนา’ติ”, อิทํ เต มิจฺฉา. เตน หิ เย กเต นิคฺคเห เส นิคฺคเห ทุกฺกเฏ. สุกเต ปฏิกมฺเม. สุกตา ปฏิปาทนาติ. นิคฺคมจตุกฺกํ. ทุติโย นิคฺคโห.

นิคคมจตุกกะ

สก. ท่านไม่ควรลงนิคคหะข้าพเจ้าอย่างนี้ แต่ท่านก็ยังลงนิคคหะ ข้าพเจ้าด้วยนิคคหะว่า

“หากท่านหยั่งรู้บุคคลไม่ได้โดยสัจฉิกัฏฐปรมัตถ์ ดังนั้น ท่านจึงควรยอมรับว่า ‘สภาวธรรมใดเป็นสัจฉิกัฏฐะ เป็นปรมัตถะ ข้าพเจ้าหยั่งรู้บุคคลนั้นไม่ได้โดยสัจฉิกัฏฐปรมัตถ์นั้น’ ท่านกล่าวคำขัดแย้งใดในตอนต้นนั้นว่า ‘ข้าพเจ้ายอมรับว่า ข้าพเจ้า หยั่งรู้บุคคลไม่ได้โดยสัจฉิกัฏฐปรมัตถ์ แต่ไม่ยอมรับว่า สภาวธรรมใดเป็นสัจฉิกัฏฐะ เป็นปรมัตถะ ข้าพเจ้าหยั่งรู้บุคคลนั้นไม่ได้โดยสัจฉิกัฏฐปรมัตถ์นั้น’ คำนั้นของ ท่านผิดอนึ่ง หากท่านไม่ยอมรับว่า ‘สภาวธรรมใดเป็นสัจฉิกัฏฐะ เป็นปรมัตถะ ข้าพเจ้า หยั่งรู้บุคคลนั้นไม่ได้โดยสัจฉิกัฏฐปรมัตถ์นั้น’ ท่านก็ไม่ควรยอมรับว่า ‘ข้าพเจ้าหยั่งรู้บุคคลไม่ได้โดยสัจฉิกัฏฐปรมัตถ์’ ท่านกล่าวคำขัดแย้งใดในตอนต้นนั้นว่า ‘ข้าพเจ้า ยอมรับว่า ข้าพเจ้าหยั่งรู้บุคคลไม่ได้โดยสัจฉิกัฏฐปรมัตถ์ แต่ไม่ยอมรับว่า สภาว ธรรมใดเป็นสัจฉิกัฏฐะ เป็นปรมัตถะ ข้าพเจ้าหยั่งรู้บุคคลนั้นไม่ได้โดยสัจฉิกัฏฐปรมัตถ์นั้น’ คำนั้นของท่านผิด”ฉะนั้น นิคคหะที่ท่านกระทำแล้วเป็นการกระทำโดยมิชอบ ปฏิกรรมเป็นการ กระทำโดยชอบแล้ว การดำเนินกระบวนความเป็นการกระทำโดยชอบแล้ว

นิคคมจตุกกะ จบ นิคคหะที่ ๒ จบ