นิคหะ ที่ ๑ เล่ม ๓๗

พระไตรปิฎกภาษาไทย

พระบาลีอภิธรรมปิำฎก

กถาวัตถุ

ฉบับเฉลิมพระเกียรติ

พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว

เนื่องในการจัดงานฉลองสิริราชสมบัติครบ ๖๐ ปี

พุทธศักราช ๒๕๔๙

มหาเถรสมาคม จัดพิมพ์

๓๗

พระบาลีอภิธรรมปิฎก

กถาวัตถุ

ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น

๑. มหาวรรค

๑. ปุคคลกถา

ว่าด้วยลัทธิที่ถือว่าบุคคลมีอยู่จริง

๑. สุทธสัจฉิกัฏฐะ

ว่าด้วยบุคคลโดยสัจฉิกัฏฐะล้วน ๆ

๑. อนุโลมปัจจนีกะ

นิคคหะที่ ๑ อนุโลมปัญจกะ

{๑} [๑] สกวาทีถามว่า ท่านค้นหาบุคคลได้โดยสัจฉิกัฏฐปรมัตถ์หรือ ?

ปรวาทีตอบว่า ถูกแล้ว

ส. สภาวธรรมใดเป็นสัจฉิกัฏฐะ เป็นปรมัตถะ ท่านค้นหาบุคคลนั้น ได้ตามสภาวธรรมนั้นโดยสัจฉิกัฏฐปรมัตถ์หรือ ?

ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น

ส. ท่านจงรับรู้นิคคหะ หากว่าท่านค้นหาบุคคลได้โดยสัจฉิกัฏฐปรมัตถ์ ด้วยเหตุนั้น ท่านก็ควรกล่าวว่า “สภาวธรรมใดเป็นสัจฉิกัฏฐะ เป็นปรมัตถะ ข้าพเจ้าค้นหาบุคคลนั้นได้ตามสภาวธรรมนั้นโดยสัจฉิกัฏฐปรมัตถ์” คำที่ท่านกล่าวในปัญหานั้นว่า “ข้าพเจ้ายอมรับว่าข้าพเจ้าค้นหาบุคคลได้โดยสัจฉิกัฏฐปรมัตถ์ แต่ไม่ยอมรับว่าสภาวธรรมใดเป็นสัจฉิกัฏฐะ เป็นปรมัตถะ ข้าพเจ้าค้นหาบุคคลนั้นได้ตามสภาวธรรมนั้นโดยสัจฉิกัฏฐปรมัตถ์” ดังนี้จึงผิด แต่ถ้าท่านไม่ยอมรับว่า “สภาวธรรมใดเป็นสัจฉิกัฏฐะ เป็นปรมัตถะ ข้าพเจ้าค้นหาบุคคลนั้นได้ตามสภาวธรรมนั้นโดยสัจฉิกัฏฐปรมัตถ์” ก็ไม่ควรกล่าวว่า “ข้าพเจ้าค้นหาบุคคลได้โดยสัจฉิกัฏฐปรมัตถ์” คำที่ท่านกล่าวในปัญหานั้นว่า “ข้าพเจ้ายอมรับว่าข้าพเจ้าค้นหาบุคคลได้โดยสัจฉิกัฏฐปรมัตถ์ แต่ไม่ยอมรับว่าสภาวธรรมใดเป็นสัจฉิกัฏฐะ เป็นปรมัตถะ ข้าพเจ้าค้นหา บุคคลนั้นได้ตามสภาวธรรมนั้นโดยสัจฉิกัฏฐปรมัตถ์” ดังนี้จึงผิด

จบ อนุโลมปัญจกะ

ปฏิกัมมจตุกกะ

{๒} [๒] ป. ท่านค้นหาบุคคลไม่ได้โดยสัจฉิกัฏฐปรมัตถ์หรือ ?

ส. ถูกแล้ว

ป. สภาวธรรมใดเป็นสัจฉิกัฏฐะ เป็นปรมัตถะ ท่านค้นหาบุคคลนั้น ไม่ได้ตามสภาวธรรมนั้นโดยสัจฉิกัฏฐปรมัตถ์หรือ ?

ส. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น

ป. ท่านจงรับรู้ปฏิกรรมดังต่อไปนี้ หากว่าท่านค้นหาบุคคลไม่ได้โดย สัจฉิกัฏฐปรมัตถ์ ด้วยเหตุนั้น ท่านก็ควรยอมรับว่า “สภาวธรรมใดเป็น สัจฉิกัฏฐะ เป็นปรมัตถะ ข้าพเจ้าค้นหาบุคคลนั้นไม่ได้ตามสภาวธรรมนั้น โดยสัจฉิกัฏฐปรมัตถ์” คำที่ท่านกล่าวขัดแย้งไว้ในตอนต้นนั้นว่า “ข้าพเจ้ายอมรับว่าข้าพเจ้าค้นหาบุคคลไม่ได้โดยสัจฉิกัฏฐปรมัตถ์ แต่ไม่ยอมรับว่า สภาวธรรมใดเป็นสัจฉิกัฏฐะ เป็นปรมัตถะ ข้าพเจ้าค้นหาบุคคลนั้นไม่ได้ตามสภาวธรรมนั้นโดยสัจฉิกัฏฐปรมัตถ์” ดังนี้จึงผิดอนึ่ง หากท่านไม่ยอมรับว่า “สภาวธรรมใดเป็นสัจฉิกัฏฐะ เป็นปรมัตถะ ข้าพเจ้าค้นหาบุคคลนั้นไม่ได้ตามสภาวธรรมนั้นโดยสัจฉิกัฏฐปรมัตถ์” ท่านก็ไม่ควรยอมรับว่า “ข้าพเจ้าค้นหาบุคคลไม่ได้โดยสัจฉิกัฏฐปรมัตถ์” คำที่ท่านกล่าวขัดแย้งไว้ในตอนต้นนั้นว่า “ข้าพเจ้ายอมรับว่าข้าพเจ้าค้นหาบุคคลไม่ได้โดยสัจฉิกัฏฐปรมัตถ์ แต่ไม่ยอมรับว่าสภาวธรรมใดเป็นสัจฉิกัฏฐะ เป็นปรมัตถะ ข้าพเจ้าค้นหาบุคคลนั้นไม่ได้ตามสภาวธรรมนั้นโดยสัจฉิกัิฏฐปรมัตถ์” ดังนี้จึงผิด

จบ ปฏิกัมมจตุกกะ

นิคคหจตุกกะ

{๓} [๓] ป. หากท่านยังจะยืนยันอยู่ว่า “ข้าพเจ้ายอมรับว่าข้าพเจ้าค้นหาบุคคลไม่ได้โดยสัจฉิกัฏฐปรมัตถ์ แต่ไม่ยอมรับว่าสภาวธรรมใดเป็นสัจฉิกัฏฐะ เป็นปรมัตถะ ข้าพเจ้าค้นหาบุคคลนั้นไม่ได้ตามสภาวธรรมนั้นโดยสัจฉิกัฏฐปรมัตถ์’ ดังนี้ไซร้ ด้วยเหตุนั้น ท่านเมื่อยังปฏิญาณอยู่ในฝ่ายที่ค้นหาบุคคลไม่ได้อย่างนี้ ด้วยปฏิญญานั้น ก็ต้องถูกลงนิคคหะอย่างนี้ ดังนั้น ข้าพเจ้าจึงลงนิคคหะท่าน ท่านถูกลงนิคคหะโดยชอบธรรมแล้วเทียว หาก

ท่านค้นหาบุคคลไม่ได้โดยสัจฉิกัฏฐปรมัตถ์ ด้วยเหตุนั้น ท่านก็ควรยอมรับว่า “สภาวธรรมใดเป็นสัจฉิกัฏฐะ เป็นปรมัตถะ ข้าพเจ้าค้นหาบุคคลนั้น ไม่ได้ตามสภาวธรรมนั้นโดยสัจฉิกัฏฐปรมัตถ์” คำที่ท่านกล่าวขัดแย้งไว้ ในตอนต้นนั้นว่า “ข้าพเจ้ายอมรับว่าข้าพเจ้าค้นหาบุคคลนั้นไม่ได้ตามสภาวธรรมนั้นโดยสัจฉิกัฏฐปรมัตถ์ แต่ไม่ยอมรับว่าสภาวธรรมใดเป็นสัจฉิกัฏฐะ เป็นปรมัตถะ ข้าพเจ้าค้นหาบุคคลนั้นไม่ได้ตามสภาวธรรมนั้นโดยสัจฉิกัฏฐปรมัตถ์” ดังนี้จึงผิดอนึ่ง หากท่านไม่ยอมรับว่า “สภาวธรรมใดเป็นสัจฉิกัฏฐะ เป็นปรมัตถะข้าพเจ้าค้นหาบุคคลนั้นไม่ได้ตามสภาวธรรมนั้นโดยสัจฉิกัฏฐปรมัตถ์” ท่านก็ไม่ควรยอมรับว่า “ข้าพเจ้าค้นหาบุคคลไม่ได้โดยสัจฉิกัฏฐปรมัตถ์” คำที่ท่านกล่าวขัดแย้งไว้ในตอนต้นนั้นว่า “ข้าพเจ้ายอมรับว่าข้าพเจ้า

ค้นหาบุคคลไม่ได้โดยสัจฉิกัฏฐปรมัตถ์ แต่ไม่ยอมรับว่าสภาวธรรมใดเป็นสัจฉิกัฏฐะ เป็นปรมัตถะ ข้าพเจ้าค้นหาบุคคลนั้นไม่ได้ตามสภาวธรรมนั้นโดยสัจฉิกัฏฐปรมัตถ์” ดังนี้จึงผิด

จบ นิคหจตุกกะ

อุปนยนจตุกกะ

{๔} [๔] ป. หากนิคคหะที่ข้าพเจ้าทําแก่ท่านนี้เป็นนิคคหะที่ไม่ชอบธรรมไซร้ ท่านจงเห็นอย่างเดียวกันนั่นแหละในนิคคหะที่ท่านได้ทำแก่ข้าพเจ้า ข้าพเจ้ายอมรับว่า “ข้าพเจ้าค้นหาบุคคลได้โดยสัจฉิกัฏฐปรมัตถ์” แต่ไม่ยอมรับว่า “สภาวธรรมใดเป็นสัจฉิกัฏฐะ เป็นปรมัตถะ ข้าพเจ้าค้นหาบุคคล นั้นได้ตามสภาวธรรมนั้นโดยสัจฉิกัฏฐปรมัตถ์” และข้าพเจ้าเมื่อยอมรับด้วย ปฏิญญานี้ในอนุโลมปัญจกะนั้น ก็ไม่ควรถูกท่านลงนิคคหะอย่างนี้ แต่ท่านก็ยังลงนิคคหะข้าพเจ้า ข้าพเจ้าจึงถูกท่านลงนิคคหะโดยไม่ชอบธรรมทีเดียว คือ นิคคหะว่า“หากว่าท่านค้นหาบุคคลได้โดยสัจฉิกัฏฐปรมัตถ์ ด้วยเหตุนั้น ท่านก็ควรยอมรับว่า

‘สภาวธรรมใดเป็นสัจฉิกัฏฐะ เป็นปรมัตถะ ข้าพเจ้าค้นหาบุคคลนั้นได้ตามสภาวธรรมนั้นโดยสัจฉิกัฏฐปรมัตถ์’ คำที่ท่านกล่าวขัดแย้งไว้ในตอนต้นนั้นว่า ‘ข้าพเจ้ายอมรับว่าข้าพเจ้าค้นหาบุคคลได้ โดยสัจฉิกัฏฐปรมัตถ์ แต่ไม่ยอมรับว่าสภาวธรรมใดเป็นสัจฉิกัฏฐะ เป็นปรมัตถะ ข้าพเจ้าค้นหาบุคคลนั้นได้ตามสภาวธรรมนั้นโดยสัจฉิกัฏฐปรมัตถ์’ ดังนี้จึงผิดอนึ่ง หากท่านไม่ยอมรับว่า ‘สภาวธรรมใดเป็นสัจฉิกัฏฐะ เป็นปรมัตถะ ข้าพเจ้าค้นหาบุคคลนั้นได้ตามสภาวธรรมนั้นโดยสัจฉิกัฏฐปรมัตถ์’ ท่านก็ไม่ควรยอมรับว่า ‘ข้าพเจ้าค้นหาบุคคลได้โดยสัจฉิกัฏฐปรมัตถ์’ คำที่

ท่านกล่าวขัดแย้งไว้ในตอนต้นนั้นว่า ‘ข้าพเจ้ายอมรับว่าข้าพเจ้าค้นหาบุคคลได้โดยสัจฉิกัฏฐปรมัตถ์ แต่ไม่ยอมรับว่าสภาวธรรมใดเป็นสัจฉิกัฏฐะ เป็นปรมัตถะ ข้าพเจ้าค้นหาบุคคลนั้นได้ตามสภาวธรรมนั้นโดยสัจฉิกัฏฐปรมัตถ์’ ดังนี้จึงผิด”

จบ อุปนยนจตุกกะ

นิคมจตุกกะ

{๕} [๕] ป. ข้าพเจ้าไม่ควรถูกลงนิคคหะอย่างนี้ แต่กระนั้น ท่านก็ยังลง นิคคหะข้าพเจ้าว่า

“หากว่าท่านค้นหาบุคคลได้โดยสัจฉิกัฏฐปรมัตถ์ ด้วยเหตุนั้น ท่านก็ควรยอมรับว่า ‘สภาวธรรมใดเป็นสัจฉิกัฏฐะ เป็นปรมัตถะ ข้าพเจ้าค้นหาบุคคลนั้นได้ตามสภาวธรรมนั้นโดยสัจฉิกัฏฐปรมัตถ์’ คำที่ท่านกล่าวขัดแย้งไวัในตอนต้นนั้นว่า “ข้าพเจ้ายอมรับว่าข้าพเจ้าค้นหาบุคคลได้โดยสัจฉิกัฏฐปรมัตถ์ แต่ไม่ยอมรับว่าสภาวธรรมใดเป็นสัจฉิกัฏฐะเป็น ปรมัตถะ ข้าพเจ้าค้นหาบุคคลนั้นได้ตามสภาวธรรมนั้นโดยสัจฉิกัฏฐปรมัตถ์’ ดังนี้จึงผิดอนึ่ง หากท่านไม่ยอมรับว่า ‘สภาวธรรมใดเป็นสัจฉิกัฏฐะ เป็นปรมัตถะ ข้าพเจ้าค้นหาบุคคลนั้นได้ตามสภาวธรรมนั้นโดยสัจฉิกัฏฐปรมัตถ์’ ท่านก็ไม่ควรยอมรับว่า ‘ข้าพเจ้าค้นหาบุคคลได้โดยสัจฉิกัฏฐปรมัตถ์’ คำที่ท่านกล่าวขัดแย้งไว้ในตอนต้นนั้นว่า. ‘ข้าพเจ้ายอมรับว่า ข้าพเจ้าค้นบุคคลได้โดยสัจฉิกัฏฐปรมัตถ์ แต่ไม่ยอมรับว่าสภาวธรรมใดเป็นสัจฉิกัฏฐะ เป็นปรมัตถะ ข้าพเจ้าค้นหาบุคคลนั้นได้ตามสภาวธรรมนั้นโดยสัจฉิกัฏฐปรมัตถ์’ ดังนี้จึงผิด”

ด้วยเหตุนั้นแหละ นิคคหะที่ท่านทำแล้ว จึงเป็นการทำไม่ชอบธรรม ส่วนปฏิกรรมข้าพเจ้าได้ทำชอบธรรมแล้ว การดำเนินความข้าพเจ้าได้ทำ ชอบธรรมแล้วแล

จบ นิคมจตุกกะ จบ นิคคหะที่ ๑

๑. สุทธสัจฉิกัฏฐะ

๒. ปัจจนีกานุโลมะ

ปัจจนีกปัญจกะ

{๖} [๖] ป. ท่านค้นหาบุคคลไม่ได้โดยสัจฉิกัฏฐปรมัตถ์หรือ ?

ส. ถูกแล้ว

ป. สภาวธรรมใดเป็นสัจฉิกัฏฐะ เป็นปรมัตถะ ท่านค้นหาบุคคลนั้น ไม่ได้ตามสภาวธรรมนั้นโดยสัจฉิกัฏฐปรมัตถ์หรือ ?

ส. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น

ป. ท่านจงรับรู้นิคคหะดังต่อไปนี้ หากท่านค้นหาบุคคลไม่ได้โดยสัจฉิกัฏฐปรมัตถ์ ด้วยเหตุนั้น ท่านก็ควรยอมรับว่า “สภาวธรรมใดเป็นสัจฉิกัฏฐะ เป็นปรมัตถะ ข้าพเจ้าค้นหาบุคคลนั้นไม่ได้ตามสภาวธรรมนั้นโดยสัจฉิกัฏฐปรมัตถ์” คำที่ท่านกล่าวขัดแย้งไว้ในตอนต้นว่า “ข้าพเจ้ายอมรับว่าข้าพเจ้าค้นหาบุคคลไม่ได้โดยสัจฉิกัฏฐปรมัตถ์ แต่ไม่ยอมรับว่า สภาวธรรมใดเป็นสัจฉิกัฏฐะ เป็นปรมัตถะ ข้าพเจ้าค้นหาบุคคลนั้นไม่ได้ตามสภาวธรรมนั้นโดยสัจฉิกัฏฐปรมัตถ์” ดังนี้จึงผิด