ปธานสูตร เล่ม ๒๑

ภิกษุผู้ศึกษาปฏิปทาอันสมควรแก่ความสงบใจ มีสติ

ทุกเมื่อเช่นนั้น นักปราชญ์ทั้งหลายเรียกว่า ‘ผู้มีจิตมุ่ง

พระนิพพาน’

๓. ปธานสูตร

ว่าด้วยสัมมัปปธาน ๔ ประการ

{๑๓}[๑๓] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สัมมัปปธานมี ๔ ประการนี้ ๔ ประการคืออะไรบ้าง คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้

(๑) ย่อมทำฉันทะให้เกิด พยายาม ปรารภความเพียร ประคับประคอง

จิตไว้ เริ่มตั้งความเพียรเพื่อยังอกุศลธรรมอันเลวทรามซึ่งยังไม่

เกิดมิให้เกิดขึ้น

(๒) ย่อมทำฉันทะให้เกิด พยายาม ปรารภความเพียร ประคับประคอง

จิตไว้ เริ่มตั้งความเพียรเพื่อละอกุศลธรรมอันเลวทรามซึ่งเกิด

ขึ้นแล้ว

(๓) ย่อมทำฉันทะให้เกิด พยายาม ปรารภความเพียร ประคับประคอง

จิตไว้ เริ่มตั้งความเพียรเพื่อยังกุศลธรรมซึ่งยังไม่เกิดให้เกิดขึ้น

(๔) ย่อมทำฉันทะให้เกิด พยายาม ปรารภความเพียร ประคับประคอง

จิตไว้ เริ่มตั้งความเพียรเพื่อความตั้งมั่น เพื่อความไม่เลือนหาย

เพื่อความมียิ่งขึ้น เพื่อความไพบูลย์ เพื่อความเจริญ เพื่อความ

บริบูรณ์แห่งกุศลธรรมซึ่งเกิดขึ้นแล้ว

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สัมมัปปธานมี ๔ ประการนี้แล,,

พระขีณาสพเหล่านั้นมีความเพียรอันชอบ ครอบงำ

เตภูมิกวัฏอันเป็นบ่วงแห่งมารได้แล้ว เป็นผู้อันกิเลสไม่

อาศัยแล้ว ถึงฝังแห่งภัยคือชาติและมรณะ ท่านเหล่านั้น

ชนะมารพร้อมทั้งเสนามาร ยินดีแล้ว เป็นผู้ไม่หวั่นไหว

ก้าวล่วงกำลังพญามาร(ได้ทั้งหมด) ถึงความสุขแล้ว

๔. สังวรสูตร

ว่าด้วยความเพียร ๔ ประการ

{๑๔}[๑๔] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ปธานคือความเพียรมี ๔ ประการนี้ ๔ ประการคืออะไรบ้าง คือ

(๑) สังวรปธาน (เพียรระวัง) (๒) ปหานปธาน (เพียรละ )

(๓) ภาวนาปธาน (เพียรเจริญ) (๔) อนุรักขนาปธาน(เพียรรักษา)

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็สังวรปธานเป็นไฉน คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้เห็น

รูปด้วยจักษุแล้วไม่รวบถือรวม ๆ ไม่แยกถือเป็นส่วน ๆ เธอย่อมปฏิบัติเพื่อสำรวมจักขุนทรีย์ ที่เมื่อไม่สำรวมแล้วจะเป็นเหตุให้อกุศลธรรมอันเลวทรามคืออภิชฌาและโทมนัสครอบงำได้ ชื่อว่ารักษาจักขุนทรีย์ ถึงความสำรวมในจักขุนทรีย์ ฟังเสียงด้วยโสตะแล้ว... สูดดมกลิ่นด้วยฆานะแล้ว... ลิ้มรสด้วยชิวหาแล้ว... ถูกต้องโผฏฐัพพะด้วยกายแล้ว... รู้ธรรมารมณ์ด้วยมโนแล้ว ไม่รวบถือรวม ๆ ไม่แยกถือเป็นส่วน ๆ เธอย่อมปฏิบัติเพื่อสำรวมมนินทรีย์ ที่เมื่อไม่สำรวมแล้วจะเป็นเหตุให้อกุศลธรรมอันเลวทรามคืออภิชฌาและโทมนัสครอบงำได้ ชื่อว่ารักษามนินทรีย์ ถึงความสำรวมในมนินทรีย์ นี้เราเรียกว่าสังวรปธาน