๑. กสิสูตร เล่ม ๑๕

๒. อุปาสกวรรค

หมวดว่าด้วยพราหมณ์ผู้เป็นอุบาสก

๑. กสิภารทวาชสูตร

ว่าด้วยการทำนาในทางธรรม

{๖๗๑} [๑๙๗] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ หมู่บ้านพราหมณ์ชื่อเอกนาลา ในทักขิณาคีรีชนบท แคว้นมคธ ก็สมัยนั้นแลเป็นฤดูไถหว่าน กสิภารทวาชพราหมณ์ใช้ไถจำนวน ๕๐๐ เล่มไถนาอยู่

{๖๗๒} ครั้งนั้นแลเป็นเวลาเช้า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงครองอันตรวาสกแล้ว ทรงถือบาตรจีวรเสด็จเข้าไปจนถึงที่ที่ทำการงานของกสิภารทวาชพราหมณ์ ก็ขณะนั้นแล กสิภารทวาชพราหมณ์กำลังเลี้ยงอาหารเช้ากันอยู่พอดี จึงพระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จเข้าไปจนถึงที่เลี้ยงอาหารกันแล้วได้ประทับยืนอยู่ ณ ที่สมควรข้างหนึ่งกสิภารทวาชพราหมณ์ได้เห็นพระผู้มีพระภาคเจ้าประทับยืนอยู่เพื่อบิณฑบาต จึงได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระสมณะ ข้าพระองค์ยังต้องไถและหว่านเสียก่อนจึงจะได้บริโภค ข้าแต่พระสมณะ แม้พระองค์ก็จงไถหว่านเสียก่อนแล้วจึงบริโภคเถิด”พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนพราหมณ์ แม้เราเองก็ไถและหว่านเสียก่อนแล้วจึงได้บริโภคเหมือนกัน”

กสิภารทวาชพราหมณ์ทูลถามว่า “ก็ข้าพระองค์ไม่เห็นแอก ไถ ผาล ปฏัก หรือฝูงโคของท่านพระโคดมเลย เมื่อเป็นเช่นนี้ ท่านพระโคดมยังจะตรัสว่า ‘ดูก่อนพราหมณ์ แม้เราเองก็ไถและหว่านเสียก่อนแล้วจึงได้บริโภคเหมือนกัน’ อยู่อีกหรือ”

{๖๗๓} ลำดับนั้น กสิภารทวาชพราหมณ์ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคเจ้าด้วยคาถาว่า

พระองค์ทรงปฏิญาณตนว่าเป็นชาวนา แต่ข้าพระองค์ยังไม่เห็นเครื่องมือกสิกรรมของพระองค์เลย พระองค์ผู้เป็นชาวนา ข้าพระองค์ทูลถามแล้ว โปรดตรัสบอกด้วยเถิดว่า ข้าพระองค์จะทราบเครื่องมือกสิกรรมนั้นได้อย่างไร{๖๗๔} พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสตอบเป็นพระคาถาว่า

เรามีศรัทธาเป็นพันธุ์พืช มีความเพียร เป็นฝน มีปัญญาเป็นแอกและไถ มีหิริเป็นงอนไถ มีใจ เป็นเชือก มีสติเป็นผาลและปฏัก

เราควบคุมกาย ควบคุมวาจา สำรวมเรื่องอาหารในท้อง ทำการถางหญ้าด้วยสัจจะ เรามีโสรัจจะ เป็นเครื่องปลดเปลื้องกิเลส

เรามีความเพียรเป็นเครื่องทำธุระนำไปให้บรรลุถึงนิพพานที่บุคคลไปถึงแล้วไม่เศร้าโศก ไม่หวนกลับมาอีก

เราทำนาด้วยวิธีนี้ นาที่เราทำแล้วนั้นมีอมตธรรมเป็นผล ผู้ทำนาตามวิธีที่กล่าวมานี้ย่อมพ้นจากทุกข์ทั้งปวง

กสิภารทวาชพราหมณ์กราบทูลว่า “ขอพระโคดมผู้เจริญจงเสวยเถิด พระโคดมก็ทรงทำนาซึ่งมีอมตธรรมเป็นผล”

{๖๗๕} พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า

ดูก่อนพราหมณ์ โภชนะที่ได้มาด้วยการกล่าวคาถาประพันธ์ เป็นสิ่งไม่ควรบริโภคสำหรับเรา นี้มิใช่ธรรมเนียมของพระพุทธเจ้าทั้งหลายผู้ทรงเห็นแจ้งอยู่ พระพุทธเจ้าทั้งหลายล้วนทรงปฏิเสธโภชนะที่ได้มาด้วยการกล่าวคาถาประพันธ์ ดูก่อนพราหมณ์ เมื่อมีธรรมเนียมอยู่อย่างนี้ การแสวงหาจึงเป็นพฤติกรรมประจำชีวิตของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย

ขอเชิญท่านบำรุงพระขีณาสพผู้บริบูรณ์ด้วยคุณทั้งปวง ผู้แสวงหาคุณอันยิ่งใหญ่ ผู้มีความคะนองอันสงบแล้ว ด้วยข้าวน้ำอื่นเถิด เพราะว่าเขตนั้นเป็นเขตบุญของท่านผู้ต้องการบุญ

{๖๗๖} เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสอย่างนี้แล้ว กสิภารทวาชพราหมณ์ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ พระดำรัสของพระองค์แจ่มแจ้งนัก พระดำรัสของพระองค์ไพเราะนัก พระพุทธเจ้าข้า พระองค์ทรงประกาศธรรมโดยอเนกปริยายอย่างนี้ เปรียบเหมือนบุคคลหงายของที่คว่ำ เปิดของที่ปิด บอกทางแก่คนหลงทาง หรือส่องประทีปในที่มืดด้วยตั้งใจว่า ‘คนมีตาดีจักเห็นรูปได้’ ดังนี้ ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ข้าพระองค์นี้ขอถึงพระผู้มีพระภาคเจ้า พร้อมทั้งพระธรรม และพระภิกษุสงฆ์ว่าเป็นสรณะ ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าได้โปรดจำข้าพระองค์ว่าเป็นอุบาสกผู้มอบชีวิตถึงสรณะ จำเดิมแต่วันนี้เป็นต้นไป”

๒. อุทัยสูตร

ว่าด้วยการติดในรส

{๖๗๗} [๑๙๘] เรื่องเกิดขึ้นที่พระนครสาวัตถี

ครั้งนั้นแลเป็นเวลาเช้า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงครองอันตรวาสกแล้ว ทรงถือบาตรจีวรเสด็จเข้าไปยังนิเวศน์ของอุทัยพราหมณ์ ลำดับนั้น อุทัยพราหมณ์เอาข้าวใส่บาตรถวายพระผู้มีพระภาคเจ้าจนเต็มบาตร{๖๗๘} แม้ครั้งที่ ๒ เวลาเช้า พระผู้มีพระภาคเจ้าก็ทรงครองอันตรวาสกแล้ว ทรงถือบาตรจีวรเสด็จเข้าไปยังที่อยู่ของอุทัยพราหมณ์ แม้ในครั้งที่ ๒ อุทัยพราหมณ์ก็เอาข้าวใส่บาตรถวายพระผู้มีพระภาคเจ้าจนเต็มบาตร{๖๗๙} แม้ครั้งที่ ๓ เวลาเช้า พระผู้มีพระภาคเจ้าก็ทรงครองอันตรวาสกแล้ว ทรงถือบาตรจีวรเสด็จเข้าไปยังที่อยู่ของอุทัยพราหมณ์ แม้ในครั้งที่ ๓ อุทัยพราหมณ์ ก็เอาข้าวใส่บาตรถวายพระผู้มีพระภาคเจ้าจนเต็มบาตร แล้วได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “พระสมณโคดมยังติดในรสจึงเสด็จมาบ่อย ๆ”{๖๘๐} พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า

กสิกรย่อมหว่านพืชบ่อย ๆ

ฝนย่อมตกบ่อย ๆ

ชาวนาย่อมไถนาบ่อย ๆ

แว่นแคว้นย่อมบริบูรณ์ด้วยธัญญาหารบ่อย ๆ

ยาจกย่อมขอบ่อย ๆ

ทานบดีย่อมให้ทานบ่อย ๆ

ครั้นให้บ่อย ๆ แล้ว

ทานบดีย่อมเข้าถึงสวรรค์บ่อย ๆ