๑๐. พหุธิติสูตร เล่ม ๑๕

๑๐. พหุธิติสูตร

ว่าด้วยต้นตอแห่งความสุข

{๖๖๗} [๑๙๖] สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ใน ณ ชัฏป่าแห่งหนึ่งในโกศลชนบท ก็สมัยนั้นแล โคงาน ๑๔ ตัวของพราหมณ์ภารทวาชโคตรคนหนึ่งได้หายไป

{๖๖๘} ครั้งนั้นแล พราหมณ์ภารทวาชโคตรเที่ยวแสวงหาโคงานเหล่านั้นอยู่ จนเข้าไปถึงชัฏป่านั้น ครั้นแล้วได้เห็นพระผู้มีพระภาคเจ้าประทับนั่งขัดสมาธิตั้งพระกายตรง ทรงดำรงพระสติมั่นอยู่ในชัฏป่านั้น จึงเข้าไปเฝ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วได้กล่าวคาถาเหล่านี้ในสำนักของพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า

โคงาน ๑๔ ตัวซึ่งไม่ปรากฏตัวมา ๖๐ วันเข้าวันนี้ของสมณะนี้คงไม่มีแน่ เพราะเหตุนั้น สมณะนี้จึงมีความสุข

ต้นงาทั้งหลายที่ไม่งามซึ่งมีใบเพียงใบสองใบในไร่ ของสมณะนี้คงไม่มีเป็นแน่ เพราะเหตุนั้น สมณะนี้จึงมีความสุข

หนูทั้งหลายในฉางเปล่าซึ่งยกหูยกหางกระโดดโลดเต้นอยู่ของสมณะนี้คงไม่มีเป็นแน่ เพราะเหตุนั้น สมณะนี้จึงมีความสุข

เครื่องลาดที่ใช้มาตั้งเจ็ดเดือน ดาดาษไปด้วยตัวแมลงของสมณะนี้คงไม่มีเป็นแน่ เพราะเหตุนั้น สมณะนี้จึงมีความสุข

บุตรสาวที่เป็นม่ายซึ่งมีลูกติดมาคนหนึ่งหรือสองคน ของสมณะนี้คงไม่มีเป็นแน่ เพราะเหตุนั้น สมณะนี้จึงมีความสุข

หญิงรับใช้ซึ่งแต่งแต้มตามตัว มีผิวดำแดง ซึ่งชอบใช้เท้าเขี่ยคนนอนหลับของสมณะนี้คงไม่มีเป็นแน่ เพราะเหตุนั้น สมณะนี้จึงมีความสุขเจ้าหนี้ที่ชอบทวงหนี้ตั้งแต่เช้าตรู่ว่า ‘เอามา ๆ’ ดังนี้ ของสมณะนี้คงไม่มีเป็นแน่ เพราะเหตุนั้น สมณะนี้จึงมีความสุข{๖๖๙} พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า

ดูก่อนพราหมณ์ โคงาน ๑๔ ตัว ซึ่งไม่ปรากฏตัวมา ๖๐ วันเข้าวันนี้ของเราไม่มี เพราะเหตุนั้น เราจึงมีความสุขดูก่อนพราหมณ์ ต้นงาทั้งหลายที่ไม่งาม มีเพียงใบสองใบในไร่ของเราไม่มี เพราะเหตุนั้น เราจึงมีความสุขดูก่อนพราหมณ์ หนูทั้งหลายในฉางเปล่าซึ่งยกหูยกหางกระโดดโลดเต้นอยู่ของเราไม่มี เพราะเหตุนั้น เราจึงมีความสุขดูก่อนพราหมณ์ เครื่องลาดที่ใช้มาตั้งเจ็ดเดือน ดาดาษไปด้วยตัวแมลงของเราไม่มี เพราะเหตุนั้น เราจึงมีความสุขดูก่อนพราหมณ์ บุตรสาวที่เป็นม่ายซึ่งมีลูกติดมาคนหนี่ง หรือสองคนของเราไม่มี เพราะเหตุนั้น เราจึงมีความสุขดูก่อนพราหมณ์ หญิงรับใช้ผู้แต่งแต้มตามตัว มีผิวดำแดง ซึ่งชอบใช้เท้าเขี่ยคนนอนหลับของเราไม่มี เพราะเหตุนั้น เราจึงมีความสุขดูก่อนพราหมณ์ เจ้าหนี้ที่ชอบทวงหนี้ตั้งแต่เช้าตรู่ว่า ‘เอามา ๆ’ ดังนี้ ของเราไม่มี เพราะเหตุนั้น เราจึงมีความสุข

{๖๗๐} เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสอย่างนี้แล้ว พราหมณ์ภารทวาชโคตรได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ พระดำรัสของพระองค์แจ่มแจ้งนัก พระดำรัสของพระองค์ไพเราะนัก พระพุทธเจ้าข้า พระโคดมผู้เจริญทรงประกาศธรรมโดยอเนกปริยายอย่างนี้ เปรียบเหมือนบุคคลหงายของที่คว่ำ เปิดของที่ปิด บอกทางแก่คนหลงทาง หรือส่องประทีปในที่มืดด้วยตั้งใจว่า ‘คนมีตาดีจักเห็นรูปได้’ ดังนี้ ข้าพระองค์นี้ขอถึงพระสมณโคดมผู้เจริญ พร้อมทั้งพระธรรม และพระภิกษุสงฆ์ว่าเป็นสรณะ ขอข้าพระองค์พึงได้บรรพชาพึงได้อุปสมบทในสำนักของพระโคดมผู้เจริญด้วยเถิด”พราหมณ์ภารทวาชโคตรได้บรรพชาได้อุปสมบทในสำนักของพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว

ก็พระภารทวาชะได้อุปสมบทแล้วไม่นาน หลีกไปอยู่แต่ผู้เดียว ไม่ประมาท มีความเพียร มีจิตมุ่งพระนิพพาน ไม่นานนักก็ทำให้แจ้งซึ่งคุณวิเศษอันยอดเยี่ยมอันเป็นที่สุดแห่งพรหมจรรย์ ที่กุลบุตรทั้งหลายผู้ออกจากเรือนมาบวชเป็นบรรพชิตโดยชอบต้องการกัน เพราะรู้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่งด้วยตนเองในปัจจุบันเข้าถึงอยู่ รู้ชัดว่า “ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก”ก็แล ท่านพระภารทวาชะ ได้เป็นพระอรหันต์รูปหนึ่งในบรรดาพระอรหันต์ทั้งหลาย ดังนี้แล

จบ อรหันตวรรคที่ ๑

รวมพระสูตรที่มีในวรรคนี้ คือ

๑. ธนัญชานีสูตร ๒. อักโกสกสูตร

๓. อสุรินทกสูตร ๔. พิลังคิกสูตร

๕. อหิงสกสูตร ๖. ชฏาสูตร

๗. สุทธิกสูตร ๘. อัคคิกสูตร

๙. สุนทริกสูตร ๑๐. พหุธิติสูตร

๒. อุปาสกวรรค

หมวดว่าด้วยพราหมณ์ผู้เป็นอุบาสก

๑. กสิภารทวาชสูตร

ว่าด้วยการทำนาในทางธรรม

{๖๗๑} [๑๙๗] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ หมู่บ้านพราหมณ์ชื่อเอกนาลา ในทักขิณาคีรีชนบท แคว้นมคธ ก็สมัยนั้นแลเป็นฤดูไถหว่าน กสิภารทวาชพราหมณ์ใช้ไถจำนวน ๕๐๐ เล่มไถนาอยู่

{๖๗๒} ครั้งนั้นแลเป็นเวลาเช้า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงครองอันตรวาสกแล้ว ทรงถือบาตรจีวรเสด็จเข้าไปจนถึงที่ที่ทำการงานของกสิภารทวาชพราหมณ์ ก็ขณะนั้นแล กสิภารทวาชพราหมณ์กำลังเลี้ยงอาหารเช้ากันอยู่พอดี จึงพระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จเข้าไปจนถึงที่เลี้ยงอาหารกันแล้วได้ประทับยืนอยู่ ณ ที่สมควรข้างหนึ่งกสิภารทวาชพราหมณ์ได้เห็นพระผู้มีพระภาคเจ้าประทับยืนอยู่เพื่อบิณฑบาต จึงได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระสมณะ ข้าพระองค์ยังต้องไถและหว่านเสียก่อนจึงจะได้บริโภค ข้าแต่พระสมณะ แม้พระองค์ก็จงไถหว่านเสียก่อนแล้วจึงบริโภคเถิด”พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนพราหมณ์ แม้เราเองก็ไถและหว่านเสียก่อนแล้วจึงได้บริโภคเหมือนกัน”

กสิภารทวาชพราหมณ์ทูลถามว่า “ก็ข้าพระองค์ไม่เห็นแอก ไถ ผาล ปฏัก หรือฝูงโคของท่านพระโคดมเลย เมื่อเป็นเช่นนี้ ท่านพระโคดมยังจะตรัสว่า ‘ดูก่อนพราหมณ์ แม้เราเองก็ไถและหว่านเสียก่อนแล้วจึงได้บริโภคเหมือนกัน’ อยู่อีกหรือ”