๗. ปวารณาสูตร เล่ม ๑๕

๗. ปวารณาสูตร

ว่าด้วยพระพุทธเจ้าทรงทำปวารณา

{๗๔๔} [๒๑๕] สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ บุพพาราม ปราสาทของนางวิสาขามิคารมารดา ใกล้พระนครสาวัตถี พร้อมกับพระภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ประมาณ ๕๐๐ รูป ซึ่งล้วนเป็นพระอรหันต์ทั้งหมด ก็สมัยนั้นแล เป็นวันอุโบสถ ๑๕ คํ่า เป็นวันปวารณา พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงมีภิกษุสงฆ์แวดล้อมประทับนั่งอยู่ในที่แจ้ง

ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงสำรวจภิกษุสงฆ์ผู้นั่งสงบเงียบอยู่ จึงรับสั่งว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บัดนี้ เราขอปวารณาต่อเธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจะไม่ตำหนิการกระทำใด ๆ ที่เป็นไปทางกายหรือทางวาจาของเราบ้างหรือ”

{๗๔๕} เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสอย่างนี้แล้ว “ท่านพระสารีบุตรลุกจากอาสนะ ห่มผ้าเฉวียงบ่า ประนมมือไปทางพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วได้กราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ทั้งหลายจะตำหนิการกระทำใด ๆ อันเป็นไปทางพระกายหรือทางพระวาจาของพระผู้มีพระภาคเจ้าไม่ได้เลยพระพุทธเจ้าข้า เพราะว่าพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงยังทางที่ยังไม่เคยเกิดขึ้นให้เกิดขึ้น ทรงยังทางที่ยังไม่เคยเกิดให้เกิด ทรงบอกทางที่ยังไม่มีใครเคยบอก ทรงเป็นผู้รู้จักทาง ทรงรู้แจ้งทาง ทรงฉลาดในทาง ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ สาวกทั้งหลายในบัดนี้เป็นผู้เดินตามทาง เป็นผู้ตามหลังไป ก็แลข้าพระองค์ ขอปวารณาต่อพระผู้มีพระภาคเจ้า พระผู้มีพระภาคเจ้าจะไม่ทรงตำหนิการกระทำใด ๆ อันเป็นไปทางกายหรือทางวาจาของข้าพระองค์บ้างหรือ”พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนสารีบุตร เราจะตำหนิการกระทำใด ๆ อันเป็นไปทางกายหรือทางวาจาของเธอไม่ได้เลย สารีบุตร เพราะว่าเธอเป็นบัณทิต เป็นผู้มีปัญญามาก เป็นผู้มีปัญญาหนักแน่น เป็นผู้มีปัญญาชวนให้ร่าเริง เป็นผู้มีปัญญาว่องไว เป็นผู้มีปัญญาหลักแหลม เป็นผู้มี

ปัญญาเพิกถอนกิเลสได้ สารีบุตร พระโอรสองค์ใหญ่ของพระเจ้าจักรพรรดิ ย่อมยังจักรอันพระราชบิดาทรงเคยให้พัดผันมาแล้วให้พัดผันตามได้โดยชอบฉันใด เธอก็ย่อมยังธรรมจักรอันยอดเยี่ยมอันเราเคยให้เป็นไปมาแล้วให้เป็นไปตามโดยชอบได้ ฉันนั้นเหมือนกัน สารีบุตร”ท่านพระสารีบุตรจึงกราบทูลอีกว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ หากว่าพระผู้มีพระภาคเจ้าไม่ทรงตำหนิการกระทำใด ๆ อันเป็นไปทางกายหรือทางวาจาของข้าพระองค์ไซร้ พระผู้มีพระภาคเจ้าจะไม่ทรงตำหนิการกระทำใด ๆ อันเป็นไปทางกายหรือทางวาจาของภิกษุทั้ง ๕๐๐ รูปเหล่านี้บ้างหรือ”พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนสารีบุตร เราไม่ตำหนิการกระทำใด ๆ อันเป็นไปทางกายหรือทางวาจาของภิกษุ ๕๐๐ รูปแม้เหล่านี้ สารีบุตรเพราะว่าบรรดาภิกษุ ๕๐๐ รูปเหล่านี้ ภิกษุ ๖๐ รูปเป็นผู้ได้วิชชา ๓ อีก ๖๐ รูปเป็นผู้ได้อภิญญา ๖ อีก ๖๐ รูปเป็นผู้ได้อุภโตภาควิมุตติ ส่วนที่เหลือเป็นผู้ได้ปัญญาวิมุตติ ”

ครั้งนั้นแล ท่านพระวังคีสะลุกจากอาสนะห่มผ้าเฉวียงบ่าประนมมือไป ทางพระผู้มีพระภาคเจ้า แล้วได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าดังนี้ว่า “ข้าแต่พระผู้มีพระภาคเจ้า เนื้อความนี้แจ่มแจ้งแก่ข้าพระองค์ ข้าแต่พระสุคตเจ้าเนื้อความนี้แจ่มแจ้งแก่ข้าพระองค์”พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า “ดูก่อนวังคีสะ เนื้อความนั้นจงแจ่มแจ้งเฉพาะเธอเถิด”

{๗๔๖} ครั้งนั้นแล ท่านพระวังคีสะได้สรรเสริญพระผู้มีพระภาคเจ้าด้วยคาถาอันไพเราะในที่เฉพาะพระพักตร์ว่า

ในวันปวารณา ๑๕ คํ่าวันนี้ ภิกษุ ๕๐๐ รูปมาประชุมพร้อมกันแล้วเพื่อความบริสุทธิ์ ล้วนเป็นผู้ตัดกิเลสซึ่งเป็นเครื่องประกอบและเครื่องผูกได้แล้ว เป็นผู้ไม่มีความทุกข์ เป็นผู้สิ้นภพใหม่แล้ว เป็นผู้แสวงหาคุณอันประเสริฐพระเจ้าจักรพรรดิมีหมู่อำมาตย์ห้อมล้อม เสด็จเลียบพระมหาอาณาจักรนี้ ซึ่งมีสมุทรสาครเป็นขอบเขตไปโดยรอบ ฉันใด

พระสาวกทั้งหลายผู้บรรลุวิชชา ๓ ละมฤตยุราชได้แล้ว ก็นั่งห้อมล้อมพระผู้มีพระภาคเจ้า ผู้ชนะสงครามแล้ว เป็นผู้นำหมู่คณะที่ไม่มีผู้อื่นยิ่งกว่า ฉันนั้น

พระสาวกทั้งหมดล้วนเป็นพระพุทธชิโนรส ในสมาคมนี้ไม่มีผู้ที่ข้างในว่างเปล่าเลย ข้าพระองค์ขอถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้า ผู้ทรงเป็นเผ่าพันธ์พระอาทิตย์ ผู้ทรงหักลูกศรคือตัณหาได้แล้ว

๘. ปโรสหัสสสูตร

ว่าด้วยพระวังคีสะสรรเสริญพระพุทธเจ้า

{๗๔๗} [๒๑๖] สมัยหนี่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวันอารามของอนาถบิณฑิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี พร้อมกับพระภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ ๑,๒๕๐ รูป ก็สมัยนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงชี้แจงภิกษุทั้งหลายให้เห็นแจ้ง ให้สมาทาน ให้อาจหาญ ให้ร่าเริงด้วยธรรมีกถาอันเกี่ยวเนื่องด้วยพระนิพพานอยู่ ภิกษุเหล่านั้นต่างก็ใส่ใจทำให้เป็นประโยชน์ กำหนดไว้ด้วยจิตทั้งปวง เงี่ยโสตลงฟังธรรมอยู่{๗๔๘} ครั้งนั้นแล ท่านพระวังคีสะมีความคิดดังนี้ว่า “พระผู้มีพระภาคเจ้านี้ทรงชี้แจงภิกษุทั้งหลายให้เห็นแจ้ง ให้สมาทาน ให้อาจหาญ ให้ร่าเริงด้วยธรรมีกถาอันเกี่ยวเนื่องด้วยนิพพานอยู่ ฝ่ายภิกษุเหล่านั้นต่างก็ใส่ใจทำให้เป็นประโยชน์ กำหนดไว้ด้วยจิตทั้งปวง เงี่ยโสตลงฟังธรรมอยู่ อย่ากระนั้นเลย เราควรสรรเสริญพระผู้มีพระภาคเจ้าด้วยคาถาที่ไพเราะในที่เฉพาะพระพักตร์ดีกว่า”ลำดับนั้นแล ท่านพระวังคีสะลุกจากอาสนะ ห่มผ้าเฉวียงบ่าแล้วประนมมือไปทางพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าดังนี้ว่า “ข้าแต่พระผู้มีพระภาคเจ้า เนื้อความนี้ย่อมแจ่มแจ้งแก่ข้าพระองค์ ข้าแต่พระสุคตเจ้า เนื้อความนี้ย่อมแจ่มแจ้งแก่ข้าพระองค์”

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนวังคีสะ เนื้อความนี้จงแจ่มแจ้งเฉพาะเธอเถิด”

{๗๔๙} ลำดับนั้นแล ท่านพระวังคีสะได้ทูลสรรเสริญพระผู้มีพระภาคเจ้าด้วยคาถาอันไพเราะในที่เฉพาะพระพักตร์ว่า