๑. ตโปกรรมสูตร เล่ม ๑๕

๔. มารสังยุต

๑. ปฐมวรรค

๑. ตโปกัมมสูตร

ว่าด้วยตบะอย่างอื่นไม่อำนวยประโยชน์ให้ได้

{๔๑๖} [๑๓๗] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสรู้ใหม่ ๆ ประทับอยู่ ณ ต้นอชปาลนิโครธ ใกล้ฝั่งแม่นํ้าเนรัญชรา ตำบลอุรุเวลา ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับหลีกเร้นอยู่ในที่รโหฐาน ได้เกิดความปริวิตกแห่งพระทัยขึ้นอย่างนี้ว่า “เราพ้นจากทุกกรกิริยา นั้นมาได้แล้วหนอ สาธุ ที่เราพ้นจากทุกกรกิริยาอันไม่ประกอบด้วยประโยชน์นั้นมาได้ สาธุ ที่เราบรรลุโพธิญาณได้แล้ว”{๔๑๗} ขณะนั้นแล มารผู้มีใจบาป ได้ทราบความปริวิตกแห่งพระทัยของพระผู้มีพระภาคเจ้าด้วยจิต จึงเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าด้วยคาถาว่า

มาณพทั้งหลายย่อมบริสุทธิ์ได้ด้วยการบำเพ็ญตบะ ใด ท่านถอยกลับจากการบำเพ็ญตบะนั้นเสียแล้ว เป็นผู้ไม่มีทางบริสุทธิ์ได้ แต่มาสำคัญตนว่าเป็นผู้บริสุทธิ์ ท่านพลาดจากมรรคาแห่งความบริสุทธิ์เสียแล้ว{๔๑๘} ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงทราบว่า “นี่คือมารผู้มีใจบาป” จึงได้ตรัสกะมารผู้มีใจบาปด้วยพระคาถาว่า

เรารู้แล้วว่า ตบะอื่น ๆ อย่างใดอย่างหนึ่งไม่ประกอบด้วยประโยชน์ ตบะจะนำประโยชน์มาให้ทุกอย่างก็หาไม่ ดุจแจวหรือถ่อไม่อำนวยประโยชน์บนบกได้ฉะนั้น

เราจึงเจริญมรรค คือ ศีล สมาธิ และปัญญาเพื่อความตรัสรู้ จึงบรรลุความบริสุทธ์อย่างยอดเยี่ยม แล้ว ดูก่อนมารผู้มีใจบาป ท่านถูกเรากำจัดเสียแล้ว

ครั้งนั้นแล มารผู้มีใจบาปรู้ว่า “พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงรู้จักเรา พระสุคตทรงรู้จักเรา” จึงเป็นทุกข์ เสียใจ ได้อันตรธานไปในที่นั้นนั่นเอง

๒. หัตถิราชวัณณสูตร

ว่าด้วยมารจำแลงเพศเป็นพญาช้าง

{๔๑๙} [๑๓๘] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสรู้ใหม่ ๆ ประทับอยู่ ณ ต้นอชปาลนิโครธ ใกล้ฝั่งแม่นํ้าเนรัญชรา ตำบลอุรุเวลา ก็โดยสมัยนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับนั่งอยู่ในที่กลางแจ้งในราตรีอันมืดสนิท และฝนกำลังตกประปรายอยู่