๑. ปุคคลสูตร เล่ม ๑๕

๓. ตติยวรรค

๑. ปุคคลสูตร

ว่าด้วยบุคคล ๔ ประเภท

{๓๙๓} [๑๓๒] เรื่องเกิดขึ้นที่พระนครสาวัตถี

ครั้งนั้นแล พระเจ้าปเสนทิโกศลเสด็จเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วได้ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วประทับนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่งพระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสกะท้าวเธอผู้ประทับนั่งแล้วว่า“ดูก่อนมหาบพิตร บุคคล ๔ ประเภทนี้มีปรากฏอยู่ในโลก บุคคล ๔ ประเภทคืออะไรบ้าง คือ

๑. บุคคลผู้มืดมา มืดไป ๒. บุคคลผู้มืดมา สว่างไป

๓. บุคคลผู้สว่างมา มืดไป ๔. บุคคผู้สว่างมา สว่างไป

{๓๙๔} ดูก่อนมหาบพิตร ก็บุคคลผู้มืดมา มืดไปเป็นอย่างไร

ดูก่อนมหาบพิตร บุคคลบางคนในโลกนี้เกิดมาครั้งหลังสุดในตระกูลที่ต่ำ คือในตระกูลจัณฑาล ในตระกูลช่างจักสาน ในตระกูลพราน ในตระกูลช่างรถ หรือในตระกูลคนกวาดถนน ซึ่งเป็นตระกูลที่ขัดสน มีข้าวนํ้าโภชนาหารน้อย มีความเป็นอยู่ฝืดเคือง เป็นตระกูลที่หาอาหารและผ้านุ่งห่มได้โดยยาก ทั้งเขาเองก็เป็นคนที่มีผิวพรรณทราม ไม่น่าดูไม่น่าชม เตี้ยแคระ มีโรคมาก แถมยังตาบอด เป็นง่อย ขาพิการ หรือเป็นคนเปลี้ย ไม่ได้ข้าว นํ้า ผ้านุ่งห่ม ยานพาหนะ ดอกไม้ ของหอม เครื่องลูบไล้ ที่นอน ที่อยู่อาศัย และเครื่องประทีปเป็นประจำ แต่เขาก็ยังประพฤติทุจริตด้วยกาย วาจา ใจอยู่อีก ครั้นแล้วหลังจากตายไป เขาย่อมเข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรกดูก่อนมหาบพิตร เปรียบเหมือนคนออกจากความมืดมิดไปสู่ความมืดมิด ออกจากความมืดมัวไปสู่ความมืดมัว หรือออกจากโลหิตมลทินไปสู่โลหิตมลทิน

เป็นฉันใด ดูก่อนมหาบพิตร ตถาคตก็กล่าวบุคคลนี้ว่ามีอุปไมยฉันนั้น ดูก่อนมหาบพิตร บุคคลผู้มืดมา มืดไปเป็นอย่างนี้แล

{๓๙๕} ดูก่อนมหาบพิตร ก็บุคคลผู้มืดมา สว่างไปเป็นอย่างไร

ดูก่อนมหาบพิตร บุคคลบางคนในโลกนี้เกิดมาครั้งหลังสุดในตระกูลที่ต่ำ คือในตระกูลจัณฑาล ในตระกูลช่างจักสาน ในตระกูลพราน ในตระกูลช่างรถ หรือในตระกูลคนกวาดถนน ซึ่งเป็นตระกูลที่ขัดสน มีข้าวน้ำโภชนาหารน้อย มีความเป็นอยู่ฝืดเคือง เป็นตระกูลที่หาอาหารและผ้านุ่งห่มได้โดยยาก ทั้งเขาเองก็เป็นคนที่มีผิวพรรณทราม ไม่น่าดูไม่น่าชม เตี้ยแคระ มีโรคมาก แถมยังตาบอด เป็นง่อย ขาพิการ หรือเป็นคนเปลี้ย ไม่ได้ข้าว น้ำ ผ้านุ่งห่ม ยานพาหนะ ดอกไม้ ของหอม เครื่องลูบไล้ ที่นอน ที่อยู่อาศัย และเครื่องประทีปเป็นประจำ แต่เขาประพฤติสุจริตด้วยกาย วาจา ใจ ครั้นแล้วหลังจากตายไป เขาย่อมเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ดูก่อนมหาบพิตร เปรียบเหมือนคนจากแผ่นดินขึ้นสู่แท่น จากแท่นขึ้นสู่หลังม้า จากหลังม้าขึ้นสู่คอช้าง หรือจากคอช้างขึ้นสู่ปราสาท เป็นฉันใด ดูก่อนมหาบพิตร ตถาคตก็กล่าวบุคคลนี้ว่ามีอุปไมยฉันนั้น ดูก่อนมหาบพิตร บุคคลผู้มืดมา สว่างไปเป็นอย่างนี้แล

{๓๙๖} ดูก่อนมหาบพิตร ก็บุคคลผู้สว่างมา มืดไปเป็นอย่างไร

ดูก่อนมหาบพิตร บุคคลบางคนในโลกนี้เกิดมาครั้งหลังสุดในตระกูลสูง คือ ในตระกูลขัตติยมหาศาล ในตระกูลพราหมณ์มหาศาล หรือในตระกูลคฤหบดีมหาศาล ซึ่งเป็นตระกูลที่มั่งคั่ง มีทรัพย์มาก มีโภคสมบัติมาก มีทองและเงินล้นเหลือ มีของใช้น่าปลื้มใจล้นเหลือ มีทรัพย์คือข้าวเปลือกล้นเหลือ ทั้งเขาเองก็เป็นคนรูปงาม น่าดูน่าชม มีผิวพรรณงามเป็นเยี่ยม ได้ข้าว น้ำ ผ้า ยานพาหนะ ของหอม เครื่องลูบไล้ ที่นอน ที่อยู่อาศัย และเครื่องประทีปเป็นประจำ แต่เขากลับประพฤติทุจริตด้วย กาย วาจา ใจ ครั้นแล้วหลังจากตายไป เขาย่อมเข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรก

ดูก่อนมหาบพิตร เปรียบเหมือนคนลงจากปราสาทมาสู่คอช้าง ลงจากคอช้างมาสู่หลังม้า ลงจากหลังม้ามาสู่แท่น ลงจากแท่นมาสู่พื้นดิน หรือจากพื้นดินเข้าไปสู่ที่มืดมิด เป็นฉันใด ดูก่อนมหาบพิตร ตถาคตก็กล่าวบุคคลนี้ว่ามีอุปไมยฉันนั้น ดูก่อนมหาบพิตร บุคคลผู้สว่างมา มืดไปเป็นอย่างนี้แล

{๓๙๗} ดูก่อนมหาบพิตร ก็บุคคลผู้สว่างมา สว่างไปเป็นอย่างไร

ดูก่อนมหาบพิตร บุคคลบางคนในโลกนี้เกิดมาครั้งหลังสุดในตระกูลสูง คือในตระกูลขัตติยมหาศาล ในตระกูลพราหมณมหาศาล หรือในตระกูลคฤหบดีมหาศาล ซึ่งเป็นตระกูลที่มั่งคั่ง มีทรัพย์มาก มีโภคสมบัติมาก มีทองและเงินล้นเหลือ มีของใช้น่าปลื้มใจล้นเหลือ มีทรัพย์คือข้าวเปลือกล้นเหลือ ทั้งเขาเองก็เป็นคนรูปงาม น่าดูน่าชม มีผิวพรรณงามเป็นเยี่ยม ได้ข้าว น้ำ ผ้า ยานพาหนะ ของหอม เครื่องลูบไล้ ที่นอน ที่อยู่อาศัยและเครื่องประทีปเป็นประจำ และเขายังประพฤติสุจริตด้วยกาย วาจา ใจ ครั้นแล้วหลังจากตายไป เขาย่อมเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ดูก่อนมหาบพิตร เปรียบเหมือนคนก้าวจากแท่นไปสู่แท่น ก้าวจากหลังม้าไปสู่หลังม้า ก้าวจากคอช้างไปสู่คอช้าง ก้าวจากปราสาทไปสู่ปราสาทเป็น ฉันใด ดูก่อนมหาบพิตร ตถาคตก็กล่าวบุคคลนี้ว่ามีอุปไมยฉันนั้น ดูก่อนมหาบพิตร บุคคลผู้สว่างมา สว่างไปเป็นอย่างนี้แล

ดูก่อนมหาบพิตร บุคคล ๔ ประเภทนี้แลมีปรากฏอยู่ในโลก”

{๓๙๘} พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้สุคตศาสดา ครั้นตรัสไวยากรณภาษิตนี้จบแล้ว จึงได้ตรัสพระคาถาประพันธ์ต่อไปอีกว่า

ดูก่อนมหาบพิตร คนที่เข็ญใจ ไม่มีศรัทธา ตระหนี่เหนียวแน่น มีความคิดต่ำทราม มีความเห็นผิด ไม่มีความเอื้อเฟื้อ ชอบบริภาษด่าว่าสมณพราหมณ์หรือวณิพกอื่น ๆ เป็นคนไม่มีประโยชน์ ชอบเกรี้ยวกราด ชอบห้ามปรามคนที่กำลังจะให้อาหารแก่คนที่ขอ ดูก่อนมหาบพิตร

ผู้ปกครองนรชน คนเช่นนั้นเมื่อตายไป ย่อมเข้าถึงนรกที่ร้ายแรง นี้ชื่อว่าผู้มืดมา มืดไป

ดูก่อนมหาบพิตร คนที่เข็ญใจ แต่เป็นคนมีศรัทธา ไม่มีความตระหนี่ มีความคิดที่ประเสริฐ มีจิตใจแน่วแน่ ชอบให้ทาน ลุกขึ้นกราบไหว้ต้อนรับสมณพราหมณ์ หรือแม้วณิพกอื่น ๆ สำเหนียกอยู่ในจรรยาอันเรียบร้อย ไม่ห้ามคนที่กำลังจะให้อาหารแก่คนที่ขอ ดูก่อนมหาบพิตรผู้ปกครองนรชน คนเช่นนั้นเมื่อตายไป ย่อมเข้าถึงไตรทิพยสถาน นี้ชื่อว่าผู้มืดมา สว่างไปดูก่อนมหาบพิตร คนที่ถึงจะมั่งมี แต่เป็นคนไม่มีศรัทธา ตระหนี่ เหนียวแน่น มีความคิดต่ำทราม มีความเห็นผิด ไม่มีความเอื้อเฟื้อ ชอบบริภาษด่าว่าสมณพราหมณ์หรือวณิพกอื่น ๆ เป็นคนไม่มีประโยชน์ ชอบเกรี้ยวกราด ชอบห้ามปรามคนที่กำลังจะให้อาหารแก่คนที่ขอ ดูก่อนมหาบพิตรผู้ปกครองนรชน คนเช่นนั้นเมื่อตายไป ย่อมเข้าถึงนรกที่ร้ายแรง นี้ชื่อว่าผู้สว่างมา มืดไปดูก่อนมหาบพิตร คนที่มั่งมี ทั้งมีศรัทธา ไม่มีความตระหนี่ มีความคิดที่ประเสริฐ มีจิตใจแน่วแน่ ชอบให้ทาน ลุกขึ้น กราบไหว้ ต้อนรับสมณพราหมณ์หรือแม้วณิพกอื่น ๆ สำเหนียกอยู่ในจรรยาอันเรียบร้อย ไม่ห้ามคนที่กำลังจะให้อาหารแก่คนที่ขอ ดูก่อนมหาบพิตรผู้ปกครองนรชน คนเช่นนั้นเมื่อตายไป ย่อมเข้าถึงไตรทิพยสถาน นี้ชื่อว่าผู้สว่างมา สว่างไป

๒. อัยยิกาสูตร

ว่าด้วยสัตว์ย่อมเป็นไปตามยถากรรม

{๓๙๙} [๑๓๓] เรื่องเกิดขึ้นที่พระนครสาวัตถี

ครั้งนั้นแล พระเจ้าปเสนทิโกศลเสด็จเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับแต่วัน ครั้นแล้วได้ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วประทับนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง

พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสกะท้าวเธอผู้ประทับนั่งแล้วว่า “เชิญเถอะ มหาบพิตร มหาบพิตรเสด็จมาจากไหนหนอแต่ยังวัน”

พระเจ้าปเสนทิโกศลกราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระอัยยิกาของหม่อมฉันผู้ทรงพระชรา เป็นผู้เฒ่าผู้ใหญ่ ล่วงกาลผ่านวัย มีพระชนมายุถึง ๑๒๐ พรรษา ได้เสด็จทิวงคตเสียแล้ว พระองค์เป็นที่รักเป็นที่พอใจของหม่อมฉันมาก พระพุทธเจ้าข้า แม้หากหม่อมฉันจะพึงได้สมหวังว่า ‘ขอพระอัยยิกาของเราอย่าได้เสด็จทิวงคตเลย’ ดังนี้ ด้วยการใช้ช้างแก้วเข้าแลก หม่อมฉันก็จะให้ช้างแก้วแลกไว้เพื่อให้ได้สมหวัง พระพุทธเจ้าข้า แม้หากหม่อมฉันจะพึงได้สมหวังว่า ‘ขอพระอัยยิกาของเราอย่าได้เสด็จทิวงคตเลย’ ดังนี้ ด้วยการใช้ม้าแก้วเข้าแลกหม่อมฉันก็จะให้ม้าแก้วแลกไว้เพื่อให้ได้สมหวัง

พระพุทธเจ้าข้า แม้หากหม่อมฉันจะพึงได้สมหวังว่า ‘ขอพระอัยยิกาของเราอย่าได้เสด็จทิวงคตเลย’ ดังนี้ ด้วยการใช้หมู่บ้านเข้าแลก หม่อมฉันก็จะให้หมู่บ้านแลกไว้ พระพุทธเจ้าข้า แม้หากหม่อมฉันจะพึงได้สมหวังว่า ‘ขอพระอัยยิกาของเราอย่าได้เสด็จทิวงคตเลย’ ดังนี้ ด้วยการใช้ชนบทเข้าแลก หม่อมฉันก็จะให้ชนบทแลกไว้เพื่อให้ได้สมหวัง พระผู้มีพระภาคเจ้าเคยตรัสไว้ดังนี้ว่า ‘สัตว์ทั้งหลายทั้งปวงมีความตายเป็นธรรมดา มีความตายเป็นที่สุด ไม่ล่วงพ้นความตายไปได้เลย’ ดังนี้ น่าอัศจรรย์นัก พระพุทธเจ้าข้า น่าแปลกใจนัก พระพทธเจ้าข้า ที่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสพระดำรัสนี้ได้