๑๐. ทุติยาปุตตกสูตร เล่ม ๑๕

๑๐. ทุติยอปุตตกสูตร

ว่าด้วยตระกูลที่ไม่มีบุตร สูตรที่ ๒

{๓๙๐} [๑๓๑] ครั้งนั้นแล พระเจ้าปเสนทิโกศลเสด็จเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับแต่วัน ครั้นแล้วได้ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วประทับนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสกะพระเจ้าปเสนทิโกศลผู้ประทับนั่งแล้วว่า “เชิญเถอะ มหาบพิตร มหาบพิตรเสด็จมาจากไหนแต่ยังวัน”

พระเจ้าปเสนทิโกศลกราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ คฤหบดีผู้เป็นเศรษฐีในพระนครสาวัตถีนี้ถึงแก่กรรม หม่อมฉันให้ขนทรัพย์สมบัติที่ไม่มีบุตรรับมรดกมาไว้ในพระราชวังแล้วก็มา ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เฉพาะเงินเท่านั้นมีถึง ๑๐ ล้าน ส่วนเครื่องรูปิยะไม่ต้องพูดถึง ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็คฤหบดีผู้เป็นเศรษฐีนั้นได้บริโภคอาหารเห็นปานนี้ คือบริโภคปลายข้าวกับน้ำส้มพะอูม ใช้ผ้าเครื่องนุ่งห่มเห็นปานนี้ คือ นุ่งห่มผ้าป่านที่ตัดเป็นสามชิ้นเย็บติดกัน ใช้ยานพาหนะเห็นปานนี้ คือ ใช้รถเก่า ๆ กั้นร่มทำด้วยใบไม้”{๓๙๑} พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ข้อนี้เป็นอย่างนั้น มหาบพิตร ข้อนี้เป็นอย่างนั้น

มหาบพิตร เรื่องเคยมีมาแล้ว คฤหบดีผู้เป็นเศรษฐีนั้นได้สั่งให้จัดบิณฑบาตถวายพระปัจเจกสัมพุทธเจ้านามว่าตครสิขีว่า ‘ท่านทั้งหลายจงถวายบิณฑบาตแก่สมณะ’ แล้วก็ลุกจากที่นั่งหลีกไป แต่ครั้นถวายแล้วภายหลัง ได้มีความเดือดร้อนใจด้วยความเสียดายว่า ‘บิณฑบาตนี้ทาสหรือกรรมกรบริโภคยังจะดีกว่า’ อนึ่ง เขายังปลิดชีพลูกชายโทนของพี่ชายเพราะเหตุแห่งทรัพย์สมบัติอีกดูก่อนมหาบพิตร ด้วยผลแห่งกรรมที่คฤหบดีผู้เป็นเศรษฐีนั้นสั่งให้จัดบิณฑบาตถวายพระตครสิขีปัจเจกสัมพุทธเจ้านั้น เขาได้เข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ ๗ ครั้ง ด้วยผลอันเหลือเศษของกรรมนั้นนั่นแหละ เขาได้ครองความเป็นเศรษฐีในพระนครสาวัตถีนี้เหมือนกันถึง ๗ ครั้ง

ดูก่อนมหาบพิตร ด้วยผลแห่งกรรมที่คฤหบดีผู้เป็นเศรษฐีนั้นถวายแล้ว ภายหลังได้มีความเดือดร้อนใจด้วยความเสียดายว่า ‘บิณฑบาตนี้ทาสหรือกรรมกรบริโภคยังจะดีกว่า’ จิตของเขาจึงไม่น้อมไปเพื่อบริโภคอาหารชั้นดี จิตของเขาจึงไม่น้อมไปเพื่อใช้ผ้าเครื่องนุ่งห่มชั้นดี จิตของเขาจึงไม่น้อมไปเพื่อใช้ยานพาหนะชั้นดี จิตของเขาจึงไม่น้อมไปเพื่อบริโภคกามคุณ ๕ ชั้นดีดูก่อนมหาบพิตร ก็ด้วยผลแห่งกรรมที่คฤหบดีผู้เป็นเศรษฐีนั้นปลิดชีพลูกชายโทนของพี่ชายเพราะเหตุแห่งทรัพย์สมบัตินั้น เขาจึงหมกไหม้อยู่ในนรกหลายปี หลายร้อยปี หลายพันปี หลายแสนปี ด้วยผลอันเหลือเศษแห่งกรรมนั้นนั่นแหละ ทรัพย์สมบัติซึ่งไม่มีบุตรรับมรดกของเขานี้จึงถูกขนเข้าพระคลังหลวงเป็นครั้งที่ ๗ ก็แลบุญเก่าของคฤหบดีผู้เป็นเศรษฐีนั้นหมดสิ้นแล้ว และบุญใหม่ก็ไม่ได้สะสมไว้ ดูก่อนมหาบพิตร ก็ในวันนี้คฤหบดีผู้เป็นเศรษฐีกำลังหมกไหม้อยู่ในมหาโรรุวนรก”พระเจ้าปเสนทิโกศลกราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ คฤหบดีผู้ เป็นเศรษฐีเข้าถึงมหาโรรุวนรกอย่างนั้นหรือ”

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “อย่างนั้น มหาบพิตร คฤหบดีผู้เป็นเศรษฐีเข้าถึงมหาโรรุวนรกแล้ว”

{๓๙๒} พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้สุคตศาสดาครั้นตรัสไวยากรณภาษิตนี้จบแล้ว จึงได้ตรัสพระคาถาประพันธ์ต่อไปอีกว่า

ข้าวเปลือก ทรัพย์สิน เงินทอง ข้าวของที่หวงแหนอย่างใดอย่างหนึ่ง ทาส กรรมกร คนใช้ และผู้อยู่อาศัย บรรดามีทั้งหมดนั้นพาเอาไปด้วยไม่ได้ จำต้องทิ้งทุกสิ่งไป

ก็บุคคลทำกรรมใดไว้ด้วยกาย ด้วยวาจา หรือด้วยใจ กรรมนั้นแลย่อมเป็นของเขา เขาย่อมพาเอากรรมนั้นไปได้ อนึ่ง กรรมนั้นย่อมติดตามเขาไปเหมือนเงาติดตามตัวฉะนั้น

เพราะฉะนั้น พึงทำกัลยาณกรรม สะสมไว้เป็นสมบัติในปรโลก เพราะว่าบุญทั้งหลายย่อมเป็นที่พึ่งของเหล่าสัตว์ในปรโลก

จบ วรรคที่ ๒

รวมพระสูตรที่มีในวรรคนี้ คือ

๑. สัตตชฏิลสูตร ๒. ปัญจราชสูตร

๓. โทณปากสูตร ๔. ปฐมสังคามวัตถุสูตร

๕. ทุติยสังคามวัตถุสูตร ๖. มัลลิกาสูตร

๗. อัปปมาทสูตร ๘. กัลยาณมิตตสูตร

๙. ปฐมอปุตตกสูตร ๑๐. ทุติยอปุตตกสูตร

๓. ตติยวรรค

๑. ปุคคลสูตร

ว่าด้วยบุคคล ๔ ประเภท

{๓๙๓} [๑๓๒] เรื่องเกิดขึ้นที่พระนครสาวัตถี

ครั้งนั้นแล พระเจ้าปเสนทิโกศลเสด็จเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วได้ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วประทับนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่งพระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสกะท้าวเธอผู้ประทับนั่งแล้วว่า“ดูก่อนมหาบพิตร บุคคล ๔ ประเภทนี้มีปรากฏอยู่ในโลก บุคคล ๔ ประเภทคืออะไรบ้าง คือ

๑. บุคคลผู้มืดมา มืดไป ๒. บุคคลผู้มืดมา สว่างไป

๓. บุคคลผู้สว่างมา มืดไป ๔. บุคคผู้สว่างมา สว่างไป

{๓๙๔} ดูก่อนมหาบพิตร ก็บุคคลผู้มืดมา มืดไปเป็นอย่างไร

ดูก่อนมหาบพิตร บุคคลบางคนในโลกนี้เกิดมาครั้งหลังสุดในตระกูลที่ต่ำ คือในตระกูลจัณฑาล ในตระกูลช่างจักสาน ในตระกูลพราน ในตระกูลช่างรถ หรือในตระกูลคนกวาดถนน ซึ่งเป็นตระกูลที่ขัดสน มีข้าวนํ้าโภชนาหารน้อย มีความเป็นอยู่ฝืดเคือง เป็นตระกูลที่หาอาหารและผ้านุ่งห่มได้โดยยาก ทั้งเขาเองก็เป็นคนที่มีผิวพรรณทราม ไม่น่าดูไม่น่าชม เตี้ยแคระ มีโรคมาก แถมยังตาบอด เป็นง่อย ขาพิการ หรือเป็นคนเปลี้ย ไม่ได้ข้าว นํ้า ผ้านุ่งห่ม ยานพาหนะ ดอกไม้ ของหอม เครื่องลูบไล้ ที่นอน ที่อยู่อาศัย และเครื่องประทีปเป็นประจำ แต่เขาก็ยังประพฤติทุจริตด้วยกาย วาจา ใจอยู่อีก ครั้นแล้วหลังจากตายไป เขาย่อมเข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรกดูก่อนมหาบพิตร เปรียบเหมือนคนออกจากความมืดมิดไปสู่ความมืดมิด ออกจากความมืดมัวไปสู่ความมืดมัว หรือออกจากโลหิตมลทินไปสู่โลหิตมลทิน