พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย อุทาน · นันทวรรค
๑๐. โลกสูตร เล่ม ๒๕
ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๘๔ (ฉบับหลวง)ลำดับ ๑๐/๑๐ ในนันทวรรคมี ๔ ฉบับคลังนี้ตอบแบบ “อ่านตัวบท · ไม่ตีความ” — ระบบแสดงตัวบทตามฉบับที่มี และไม่สรุป ไม่ตีความ ไม่ให้คะแนนความน่าเชื่อถือ
พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย อุทาน นันทวรรค โลกสูตร (ฉบับหลวง เล่ม ๒๕ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๒๕ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๔๔ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๒๕)
ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙) เล่ม ๒๕ หน้า ๒๐๖–๒๑๐
๓. นันทวรรค ๑๐. โลกสูตร
ผู้ที่ไม่ต้องอาศัยวิชาเลี้ยงชีวิต เป็นผู้เบา มุ่งบำเพ็ญประโยชน์ สำรวมอินทรีย์ ๖ เป็นผู้หลุดพ้นในธรรมทั้งปวง ไม่แล่นไปตามตัณหา ไม่ยึดมั่นถือมั่นว่าของเรา ไม่มีความหวังอะไร ละความถือตัวได้แล้ว เที่ยวไปคนเดียว ผู้นั้นชื่อว่าเป็นภิกษุ
๑๐. โลกสูตร
ว่าด้วยความเร่าร้อนของสัตว์โลก
{๘๔} [๓๐] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้
สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสรู้ใหม่ ๆ ประทับนั่ง ณ ควงไม้โพธิ์ ใกล้ฝั่งแม่นํ้าเนรัญชรา ในอุรุเวลาประเทศ ก็ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับนั่งเสวยวิมุตติสุขโดยบัลลังก์เดียวตลอด ๗ วัน ต่อมา พอสัปดาห์นั้นผ่านไป พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จออกจากสมาธินั้นแล้วทรงตรวจดูสัตว์โลกด้วยพระพุทธจักษุ ได้ทรงเห็นหมู่สัตว์เดือดร้อนอยู่ด้วยความเร่าร้อนหลายอย่าง และถูกความเร่าร้อนที่เกิดจากราคะบ้าง โทสะบ้าง โมหะบ้างแผดเผาอยู่ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงทราบเนื้อความนั้นแล้ว จึงทรง เปล่งพระอุทานนี้ในเวลานั้นว่า
- ๑พุทธจักษุ พระจักษุของพระพุทธเจ้า หมายถึงพระจักษุที่ทรงหยั่งรู้อินทรีย์ อัธยาศัย อุปนิสัยของสัตว์ทั้งหลาย เป็นชื่อแห่งพระญาณทั้งสองของพระพุทธเจ้า คือ (๑) อินทริยปโรปริยัตตญาณ ปรีชาหยั่งรู้ความยิ่งหย่อนแห่งอินทรีย์ของสัตว์ทั้งหลาย (๒) อาสยานุสยญาณ ปรีชาหยั่งรูอัธยาศัย เป็นต้นของสัตว์ทั้งหลาย (นัย วิ.อ. ๓/๑๕, ที.ม.อ. ๖๔, ม.มู.อ. ๒/๘๗, สํ.ส.อ. ๑๘๙, ขุ.อุ.อ. ๒๑๘)
พระบาลีสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย อุทาน
สัตว์โลกนี้ถูกผัสสะครอบงำแล้ว จึงเกิดเดือดร้อน
พรํ่าพูดแต่เรื่องโรคของตน ความจริงเบญจขันธ์นั้น ย่อมเป็นไปอย่างอื่นจากที่สัตว์โลกเข้าใจ
สัตว์โลกแม้จะมีความเป็นอย่างอื่น ติดข้องอยู่ใน
ภพ ถูกภพครอบงำแล้ว ก็ยังเพลิดเพลินภพอยู่นั่นเอง ภพที่สัตว์โลกเพลิดเพลินเป็นภัยที่น่ากลัว สิ่งที่สัตว์โลกกลัวก็ล้วนเป็นทุกข์ ความจริง บุคคลประพฤติ พรหมจรรย์นี้ก็เพื่อจะละภพนั่นเอง
ก็สมณะหรือพราหมณ์ก็ตามที่พูดถึงความหลุดพ้นจากภพได้ด้วยภพ เราตถาคตกล่าวว่าเป็นผู้ยังไม่ล่วงพ้นไปจากภพได้ ก็แลสมณะหรือพราหมณ์
- ๑ถูกผัสสะครอบงำ ในที่นี้หมายถึงได้รับทุกข์ต่าง ๆ จำนวนมากอันเกิดจากผัสสะ ๖ (ขุ.อุ.อ. ๒๒๑)
- ๒พรํ่าพูดแต่เรื่องโรคของตน หมายถึงเมื่อไม่รู้ว่าโรคกล่าวคือเวทนาที่เกิดขึ้นเพราะผัสสะเป็นปัจจัย ว่าเป็นทุกข์ หรือไม่รู้เบญจขันธ์(ขันธ์ ๕) ตามความเป็นจริง ก็จะพร่ำพูดโดยความเป็นอัตตาตัว ตนว่า ‘เราสุข เราทุกข์’ ด้วยอำนาจความยึดถือไปตามความคิดเห็นผิด (ขุ.อุ.อ. ๒๒๑)
- ๓มีความเป็นอย่างอื่น หมายถึงมีความเป็นทุกข์คือถึงความลำบากเดือดร้อนใจจากสิ่งที่ตนเข้าใจว่าเป็นสุข หรืออีกนัยหนึ่ง หมายถึงตนเองมีภาวะไม่เที่ยงไม่ยั่งยืนจากอาการกำหนดด้วยความเข้าใจว่า ‘อัตตาของเราเที่ยง’ ติดข้องอยูในภพ หมายถึงติดเพลินอยูในความเจริญ ประโยชน์สุข ซึ่งไม่มี ภาวะจริง หรืออีกนัยหนึ่ง หมายถึงติดเพลินสยบอยู่ด้วยภวตัณหา (ความปรารถนาภพ) ในภพ ๓ มีกามภพเป็นต้น (ขุ.อุ.อ. ๒๒๒)
- ๔เป็นภัยที่น่ากลัว หมายถึงมีภัยคือชราและมรณะเป็นต้น (ขุ.อุ.อ. ๒๒๒)
- ๕ก็ล้วนเป็นทุกข์ หมายถึงเป็นที่ตั้งแห่งทุกข์คือชราและมรณะเป็นต้น (ขุ.อุ.อ. ๒๒๒)
- ๖พรหมจรรย์ ในที่นี้หมายถึงมรรคพรหมจรรย์ การดำเนินชีวิตประเสริฐตามหลักอริยมรรคมีองค์ ๘ (ขุ.อุ.อ. ๒๒๒-๒๒๓)
- ๗สมณะหรือพราหมณ์ในที่นี้ หมายถึงสมณะหรือพราหมณ์นอกพระพุทธศาสนา ซึ่งชื่อว่า สมณะ เพราะถือการบวชในลัทธิต่าง ๆ ไม่ใช่ผู้สงบบาปได้ ชื่อว่าพราหมณ์ เพราะชาติกำเนิด ไม่ใช่ผู้ลอยบาปได้ (ขุ.อุ.อ. ๒๒๓)
๓.นันทวรรค ๑๐. โลกสูตร
พวกที่พูดถึงความสลัดออกจากภพได้ด้วยวิภพ เราก็กล่าวว่าเป็นผู้ยังสลัด ออกจากภพไปไม่ได้เช่นกัน
เพราะอาศัยอุปธิ จึงเกิดชาติทุกข์เป็นต้น เพราะละอุปาทาน (ความยึดมั่นถือมั่น) ทั้งหมดได้ ชาติทุกข์เป็นต้นจึงไม่เกิด ท่านจงมาดูโลกนี้ สัตว์โลกเป็นจำนวนมากถูกอวิชชาครอบงำหรือยินดีในเบญจขันธ์ที่เกิดแล้ว จึงไม่พ้นจากภพไปได้ ก็ภพทั้งหมดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรผันไปเป็นธรรมดา”
- ๑บรรดาสมณะหรือพราหมณ์นอกพระพุทธศาสนาสองพวกนี้ พวกที่พูดถึงความหลุดพ้นจากภพได้ด้วยภพ หมายถึงพวกที่ถือว่าความบริสุทธิ์แห่งสังสารวัฏจากภพทั้งปวงมีได้ด้วยกามภพหรือด้วยรูปภพ จัดว่าเป็นพวกทิฏฐธัมมนิพพานวาท ลัทธิที่เห็นว่าเป็นนิพพานในปัจจุบัน เช่นเห็นว่า อัดตาที่เพียบพร้อมด้วยกามคุณ ๕ อันเหลือเฟือชื่อว่าบรรลุนิพพานอย่างยิ่งในปัจจุบัน {ดู ที.สี. (แปล) ๙/๙๓-๑๐๔/๕๒-๕๖} หรือจัดเป็นฝ่ายสัสสตทิฏฐิ คือมีความเห็นว่าอัดตาและโลกเที่ยง พวกที่พูดถึงความสลัดออกจากภพได้ด้วยวิภพ หมายถึงพวกที่ถือว่าความบริสุทธิ์แห่งสังสารวัฏจะมีได้ก็ด้วยการออกไปให้ขาดสูญจากภพจัดเป็นฝายอุจเฉทิฏฐิ คือมีความเห็นว่าอัตตาและโลกขาดสูญ {ดู ที.สี. (แปล) ๙/๘๔-๙๒/๔๘-๕๑, ๑๗๑/๘๔} [ขุ.อุ.อ. ๒๒๓-๒๒๕]
- ๒อุปธิ ในที่นี้หมายถึงเบญจขันธ์เป็นต้น (ขุ.อุ.อุ. ๒๒๕) อนึ่ง คำว่า อุปธิ หมายถึงสภาวะอันเป็นที่ตั้งที่ทรงไว้แห่งทุกข์ หรือสิ่งนุงนังระคนด้วยกิเลสและหอบทุกข์ไว้ มี ๔ อย่าง คือ เบญจขันธ์ กิเลส อภิสังขาร และกามคุณ ๕ (นัย วิ.อ. ๓/๒๗, ม.มู.อ. ๒/๗๘, ม.ม.อ. ๑๒๖, ม.อุ.อ. ๓๗,๒๑๙, สํ.ส.อ. ๓๑,๑๖๖, องฺ.ทุก.อ. ๕, ขุ.อุ.อ. ๑๑๙)
- ๓ภพทั้งหมด หมายถึงภพที่จำแนกเป็นประเภทต่างๆ กล่าวคือจำแนกตามโลกเป็นที่อยู่ของสัตว์ ได้แก่ กามภพ ภพที่เป็นกามาพจร คืออบายภูมิ ๔ มนุษยโลก และกามาพจรสวรรค์ทั้ง ๖ รูปภพ ภพที่เป็นรูปาวจร คือรูปพรหม ๑๖ อรูปภพ ภพที่เป็นอรูปาวจร คืออรูปพรหม ๔ จำแนกตาม สภาพความรับรู้ ได้แก่ สัญญีภพ ภพของสัตว์ที่มีสัญญา อสัญญีภพ ภพของสัตว์ที่ไม่มีสัญญา (เหล่าเทพอสัญญีสัตว์) และจำแนกตามจำนวนขันธ์ได้แก่ เอกโวการภพ ภพของสัตว์ที่มีขันธ์เดียว คือรูปขันธ์ หมายถึงเหล่าเทพอสัญญีสัตว์ จตุโวการภพ ภพของสัตว์ที่นามขันธ์ ๔ เว้นรูปขันธ์ คือ พวกอรูปพรหม ๔ ปัญจโวการภพ ภพของสัตว์ที่มีขันธ์ครบ ๕ หมายถึงพวกอบายภูมิ มนุษย์ เทพ ชั้นสวรรค์ และรูปพรหมที่เหลือ หรือหมายถึงภพที่จำแนกตามกายภาพ คือ เบื้องบน ได้แก่ เทวโลกและพรหมโลก เบื้องตํ่า ได้แก่ อบายภูมิ เบื้องขวาง ได้แก่ มนุษย์ (นัย ขุ.อุ.อ. ๒๒๗)
พระบาลีสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย อุทาน
ผู้ที่เห็นเบญจขันธ์คือภพนี้ด้วยปัญญาอันชอบตาม
ความเป็นจริงอย่างนี้ ย่อมละภวตัณหาได้ ย่อมไม่
ความดับโดยไม่เหลือด้วยวิราคะคืออริยมรรคเพราะ
ตัณหาทั้งหลายสิ้นไป ชื่อว่านิพพาน ภิกษุผู้นิพพาน
แล้ว จึงไม่กลับมาเกิดใหม่อีก ภิกษุผู้ขจัดมารได้แล้ว
จัดเป็นผู้ชนะสงคราม เป็นผู้มีจิตมั่นคง ข้ามพ้นภพ
ได้ทั้งหมดแล
จบ นันทวรรคที่ ๓
รวมพระสูตรที่มีในวรรคนี้ คือ
๑. กัมมสูตร ๒. นันทสูตร
๓. ยโสชปุตตสูตร ๔. สารีปุตตสูตร
๕. โกลิตสูตร ๖. ปิลินทวัจฉสูตร
๗. สักกทานสูตร ๘. ปิณฑปาตสูตร
๙. สิปปสูตร ๑๑. โลกสูตร
- ๑ปัญญาอันชอบ ในที่นี้หมายถึงอริยมรรคปัญญาอันประกอบด้วยวิปัสสนา (ขุ.อุ.อ. ๒๒๘)
- ๒ภวตัณหา ตัณหาในภพ หมายถึงความอยากในภาวะของตัวตนที่จะได้จะเป็นอย่างใดอย่างหนึ่ง อยากเป็น อยากคงอยู่ตลอดไป ความติดใจอยู่ในรูปภพ อรูปภพ หริอติดใจในฌานสมาบัติ ซึ่งประกอบด้วยสัสสตทิฎฐิ วิภวตัณหา ตัณหาในวิภพ หมายถึงความอยากในความพรากพ้นไป แห่งตัวตนจากความเป็นอย่างใดอย่างหนึ่งอันไม่น่าปรารถนา อยากทำลาย อยากให้ดับสูญ ซึ่งประกอบ ด้วยอุจเฉททิฏฐิ (นัย ที.ปา.อ. ๑๘๒, ที.ม.อ. ๙๘. สํ.ข.อ. ๒๙๐ขุ.อุ.อ. ๒๒๘, อภิ.วิ.อ. ๑๑๙)
- ๓เป็นผู้ขจัดมารได้แล้ว หมายถึงเป็นผู้ครอบงำหรือเอาชนะมารทั้ง ๕ คือ กิเลสมาร อภิสังขารมาร และเทวปุตตมารในขณะแห่งอริยมรรค ขันธมารและมัจจุมารในขณะแห่งจริมกจิต (จิตดวงสุดท้ายที่จะดับไปเมื่อปรินิพพานด้วยอนุปาทิเสสนิพพาน) ได้ราบคาบ (ขุ.อุ.อ. ๒๒๘)
๔. เมฆิยวรรค ๑. เมฆิยสูตร
๔. เมฆิยวรรค
๑. เมฆิยสูตร
ว่าด้วยพระโอวาทที่ประทานแก่พระเมฆิยะ
{๘๕} [๓๑] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้
สมัยหนี่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ จาลิกบรรพต ใกล้เมืองจาลิกา ก็สมัยนั้นแล ท่านพระเมฆิยะเป็นอุปัฏฐากของพระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้งนั้นแล ท่านพระเมฆิยะเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้า ยืนอยู่ ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง แล้วได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ปรารถนาจะเข้าไปบิณฑบาตในชันตุคาม”
พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนเมฆิยะ เธอจงสำคัญกาลที่ เหมาะที่ควรในบัดนี้เองเถิด”
ครั้งนั้นแลเป็นเวลาเช้า ท่านพระเมฆิยะครองอันตรวาสกแล้วถือบาตรจีวรเข้าไปบิณฑบาตยังชันตุคาม ครั้นเที่ยวบิณฑบาตในชันตุคามแล้ว กลับจากบิณฑบาตหลังจากฉันแล้วได้ตรงไปยังฝั่งแม่น้ำกิมิกาฬา ท่านพระเมฆิยะเดินเที่ยวพักผ่อนอยู่ที่ฝั่งแม่น้ำกิมิกาฬาอยู่ ได้เห็นป่ามะม่วงอันน่าเลื่อมใส น่ารื่นรมย์ ครั้นเห็นแล้วจึงได้มีความคิดดังนี้ว่า ‘ป่ามะม่วงแห่งนี้ ช่างน่าเลื่อมใส น่ารื่นรมย์จริงหนอ เหมาะสำหรับบำเพ็ญเพียรของกุลบุตร ผู้ต้องการบำเพ็ญเพียร ถ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าจะทรงอนุญาตเรา เราก็จะมาบำเพ็ญเพียรยังป่ามะม่วงนี้”ครั้งนั้นแล ท่านพระเมฆิยะเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วถวายบังคมพระผู้มีพระภาคเจ้า นั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่งแล้วได้
จบ ๑๐. โลกสูตร