๓. สุภาษิตสูตร เล่ม ๒๕

๓. สุภาสิตสูตร

[๔๕๐] กาเห็นก้อนหินซึ่งมีสีเหมือนมันข้น จึงเวียนเจาะรอบ ๆ ด้วยหวังว่า ‘เราจะได้พบอาหารที่อ่อนนุ่ม จะพึงมีความชื่นใจในที่นี้บ้าง’

[๔๕๑] แต่เมื่อพยายามอยู่ก็ไม่ได้ความชื่นใจในที่นั้น จึงบินหลีกไป เรามากระทบกับพระโคดม ก็เหมือนกามากระทบกับก้อนหินฉะนั้น ขอหลีกพระโคดมไปละ

[๔๕๒] พญามารนั้นมีความเศร้าโศกมากจนพิณที่หนีบอยู่นั้นตกลงจากรักแร้ ภายหลังยิ่งเกิดความเสียใจหนักขึ้นอีก จึงได้หายไปจากที่นั้น

๓. สุภาสิตสูตร

ว่าด้วยวาจาสุภาษิต

{๓๕๖} ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน อารามของอนาถบิณทิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี ณ สถานที่นั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย” ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระดำรัสแล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสว่า“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย วาจาที่ประกอบด้วยองค์ประกอบ ๔ ประการเป็นวาจาสุภาษิต ไม่เป็นวาจาทุพภาษิต เป็นวาจาไม่มีโทษ ทั้งวิญญูชนทั้งหลายไม่ตำหนิ องค์ประกอบ ๔ ประการนั้นคืออะไรบ้าง คือดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้

พระบาลีสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย สุตตนิบาต

(๑) ย่อมกล่าวแต่วาจาที่เป็นสุภาษิตเท่านั้น ไม่กล่าววาจาที่เป็นทุพภาษิต

(๒) ย่อมกล่าวแต่วาจาที่เป็นธรรมเท่านั้น ไม่กล่าววาจาที่ไม่เป็นธรรม

(๓) ย่อมกล่าวแต่วาจาอันเป็นที่รักเท่านั้น ไม่กล่าววาจาอันไม่เป็นที่รัก

(๔) ย่อมกล่าวแต่วาจาจริงเท่านั้น ไม่กล่าววาจาเท็จ

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย วาจาอันประกอบด้วยองค์ประกอบ ๔ ประการเหล่านี้แล เป็นวาจาสุภาษิต ไม่เป็นวาจาทุพภาษิต เป็นวาจาไม่มีโทษทั้งวิญณูชนทั้งหลายไม่ตำหนิ”

พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้สุคตศาสดาครั้นตรัสไวยากรณภาษิตนี้จบแล้ว จึงได้ตรัสพระคาถาประพันธ์ต่อไปอีกว่า

[๔๕๓] สัตบุรุษทั้งหลายกล่าววาจาสุภาษิตว่าเป็นสุดยอด บุคคลพึงกล่าววาจาที่เป็นธรรม ไม่พึงกล่าววาจาที่ไม่เป็นธรรม นี้เป็นข้อที่ ๒ พึงกล่าววาจาอันเป็นที่รัก ไม่พึงกล่าววาจาอันไม่เป็นที่รัก นี้เป็นข้อที่ ๓ พึงกล่าววาจาจริง ไม่พึงกล่าววาจาเท็จ นี้เป็นข้อที่ ๔

ทันใดนั้นแล ท่านพระวังคีสะลุกจากอาสนะ ห่มผ้าเฉวียงบ่าประนมมือไปทางที่พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ แล้วได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระผู้มีพระภาคเจ้า เนื้อความนี้ย่อมแจ่มแจ้งแก่ข้าพระองค์ ข้าแต่พระสุคตเจ้า เนื้อความนี้ย่อมแจ่มแจ้งแก่ข้าพระองค์”พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนวังคีสะ เนื้อความนี้จงแจ่มแจ้งเฉพาะเธอเถิด”

๔. สุนทริกภารทวาชสูตร

{๓๕๗} ลำดับนั้นแล ท่านพระวังคีสะได้ทูลสรรเสริญพระผู้มีพระภาคเจ้าด้วยคาถาอันไพเราะในที่เฉพาะพระพักตร์ว่า

[๔๕๔] บุคคลพึงกล่าวแต่วาจาที่ไม่เป็นเหตุให้ตัวเองเดือดร้อนและ ไม่เป็นเหตุเบียดเบียนผู้อื่น วาจานั้นเป็นวาจาสุภาษิตแท้

[๔๕๕] บุคคลพึงกล่าวแต่วาจาอันเป็นที่รัก ที่คนทั้งหลายชื่นชอบเท่านั้น ไม่ถือเอาคำชั่วหยาบ กล่าวแต่วาจาอันเป็นที่รักแก่ชนเหล่าอื่น

[๔๕๖] คำสัตย์แลเป็นสิ่งไม่ตาย ธรรมนี้เป็นของมีมาแต่เก่าก่อน สัตบุรุษทั้งหลายเป็นผู้ดำรงมั้นอยู่ในคำสัตย์ทั้งที่เป็นอรรณเละเป็นธรรม

[๔๕๗] พระพุทธเจ้าตรัสพระวาจาใด ซึ่งเป็นวาจาเกษมเพื่อให้ถึงพระนิพพาน เพื่อทำที่สุดแห่งทุกข์ พระวาจานั้นแลสูงสุดกว่าวาจาทั้งหลาย

๔. สุนทริกภารทวาชสูตร

ว่าด้วยสุนทริกภารทวาชพราหมณ์ทูลถามปัญหา

ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

{๓๕๘} สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ที่ฝั่งแม่นํ้าสุนทริกา ในแคว้นโกศล ก็สมัยนั้นแล สุนทริกภารทวาชพราหมณ์ประกอบพิธีบูชาไฟอยู่ที่ฝั่งแม่นํ้าสุนทริกา ครั้นเสร็จพิธีแล้วได้ลุกจากที่นั่ง เหลียวดูทิศทั้ง ๔ โดยรอบด้วยคิดว่า “ใครหนอควรบริโภคเครื่องสังเวยที่เหลือนี้”