๒. ปธานสูตร เล่ม ๒๕

๒ ตํ มํ ปธานปหิตตฺตํ นทึ เนรญฺชรมฺปติ

วิปรกฺกมฺม ฌายนฺตํ โยคกฺเขมสฺส ปตฺติยา

นมุจี กรุณํ วาจํ ภาสมาโน อุปาคมิ

กีโส ตฺวมสิ ทุพฺพณฺโณ สนฺติเก มรณํ ตว ฯ

สหสฺสภาโค มรณสฺส เอกํโส ตว ชีวิตํ

ชีวโต ๑ ชีวิตํ เสยฺโย ชีวํ ปุญฺญานิ กาหสิ ฯ

จรโต จ เต พฺรหฺมจริยํ อคฺคิหุตญฺจ ชูหโต

ปหูตํ จียเต ปุญฺญํ กึ ปธาเนน กาหสิ ฯ

ทุคฺโค มคฺโค ปธานาย ทุกฺกโร ทุรภิสมฺภโว

อิมา คาถา ภณํ มาโร อฏฺฐา พุทฺธสฺส สนฺติเก ฯ

ตํ ตถาวาทินํ มารํ ภควา เอตทพฺรวิ

ปมตฺตพนฺธุ ปาปิม เยนตฺเถน อิธาคโต

อณุมตฺโตปิ ๒ ปุญฺเญน อตฺโถ มยฺหํ น วิชฺชติ

เยสญฺจ อตฺโถ ปุญฺเญน เต มาโร วตฺตุมรหติ ฯ

อตฺถิ สทฺธา ตโป ๓ วิริยํ ปญฺญา จ มม วิชฺชติ

เอวํ มํ ปหิตตฺตํปิ กึ ชีวมนุปุจฺฉสิ ฯ

นทีนมฺปิ โสตานิ อยํ วาโต วิโสสเย

กิญฺจ เม ปหิตตฺตสฺส โลหิตํ นูปสุสฺสเย ฯ

โลหิเต สุสฺสมานมฺหิ ปิตฺตํ เสมฺหญฺจ สุสฺสติ

มํเสสุ ขียมาเนสุ ภิยฺโย จิตฺตํ ปสีทติ

ภิยฺโย สติ จ ปญฺญา จ สมาธิ มม ติฏฺฐติ ฯ

ตสฺส เมวํ วิหรโต ปตฺตสฺสุตฺตมเวทนํ

กาเม ๑ นาเปกฺขเต จิตฺตํ ปสฺส สตฺตสฺส สุทฺธตํ ฯ

กามา เต ปฐมา เสนา ทุติยารติ วุจฺจติ

ตติยา ขุปฺปิปาสา เต จตุตฺถี ตณฺหา ปวุจฺจติ

ปญฺจมํ ถีนมิทฺธนฺเต ฉฏฺฐา ภีรู ปวุจฺจติ

สตฺตมี ๒ วิจิกิจฺฉา เต มกฺโข ถมฺโภ เต อฏฺฐโม

ลาโภ สิโลโก สกฺกาโร มิจฺฉา ลทฺโธ จ โย ยโส

โย จตฺตานํ สมุกฺกํเส ปเร จ อวชานติ

เอสา นมุจิ เต เสนา กณฺหสฺสาภิปฺปหารินี

น นํ อสูโร ชินาติ เชตฺวา จ ลภเต สุขํ ฯ

เอส มุญฺชํ ปริหเร ธิรตฺถุ มม ๓ ชีวิตํ

สงฺคาเม เม มตํ เสยฺโย ยญฺเจ ชีเว ปราชิโต ฯ

ปคาฬฺหา เอตฺถ น ทิสฺสนฺติ เอเก สมณพฺราหฺมณา

ตญฺจ มคฺคํ น ชานนฺติ เยน คจฺฉนฺติ สุพฺพตา ฯ

สมนฺตา ธชินึ ทิสฺวา ยุตฺตํ มารํ สวาหนํ

ยุทฺธาย ปจฺจุคจฺฉามิ มา มํ ฐานา อจาวยิ ฯ

ยนฺเต ตํ นปฺปสหติ เสนํ โลโก สเทวโก

ตนฺเต ปญฺญาย เวจฺฉามิ ๑ อามํ ปกฺกํว ๒ อมฺหนา ฯ

วสึ ๓ กริตฺวา สงฺกปฺปํ สติญฺจ สุปติฏฺฐิตํ

รฏฺฐา รฏฺฐํ วิจริสฺสํ สาวเก วินยํ ปุถู ฯ

เต อปฺปมตฺตา ปหิตตฺตา มม สาสนการกา

อกามสฺส เต คมิสฺสนฺติ ยตฺถ คนฺตฺวา น โสจเร ฯ

สตฺต วสฺสานิ ภควนฺตํ อนุพนฺธึ ปทาปทํ

โอตารํ นาธิคจฺฉิสฺสํ สมฺพุทฺธสฺส สิรีมโต ฯ

เมทวณฺณํว ปาสาณํ วายโส อนุปริยคา

อเปตฺถ มุทุํ วินฺเทม อปิ อสฺสาทนา สิยา ฯ

อลทฺธา ตตฺถ อสฺสาทํ วายเสตฺโต อปกฺกมิ

กาโกว เสลํ อาสชฺช นิพฺพิชฺชาเปม โคตมํ ฯ

ตสฺส โสกปเรตสฺส วิณา กจฺฉา อภสฺสถ

ตโต โส ทุมฺมโน ยกฺโข ตตฺเถวนฺตรธายถาติ ฯ

ปธานสุตฺตํ ทุติยํ ฯ

______________

สุตฺตนิปาเต ตติยสฺส มหาวคฺคสฺส ตติยํ สุภาสิตสุตฺตํ

๑ ม. ยุ. ชีว โภ ฯ ๒ ยุ. อณุมตฺเตนปิ ฯ ๓ ม. ตถา ฯ ยุ. ตโต ฯ

๑ ม. ยุ. กาเมสุ ฯ ๒ โป. สตฺตมา ฯ ๓ ยุ. อิธ ฯ

มารได้เข้ามาหาเราผู้มีตนส่งไปแล้วเพื่อความเพียร บากบั่นอย่างยิ่ง เพ่งอยู่ ที่ใกล้ฝั่งแม่น้ำเนรัญชรา เพื่อบรรลุนิพพานอันเกษมจากโยคะกล่าววาจาน่าเอ็นดูว่า ท่านผู้ซูบผอม มีผิวพรรณเศร้าหมอง ความตายของท่านอยู่ในที่ใกล้ เหตุแห่งความตายของท่านมีตั้งพันส่วน ความเป็นอยู่ของท่านมีส่วนเดียว ชีวิตของท่านผู้ยังเป็นอยู่ประเสริฐกว่า เพราะว่าท่านเป็นอยู่จักกระทำบุญได้ ท่านประพฤติพรหมจรรย์ และบูชาไฟอยู่ย่อมสั่งสมบุญได้มาก ท่านจักทำประโยชน์อะไรด้วยความเพียร ทางเพื่อความเพียรพึงดำเนินไปได้ยาก กระทำได้ยาก ให้เกิดความยินดีได้ยาก มารได้ยืนกล่าวคาถาเหล่านี้ในสำนักของพระพุทธเจ้า

พระผู้มีพระภาคตรัสคาถาประพันธ์นี้กะมารผู้กล่าวอย่างนั้นว่า แน่ะมารผู้มีบาป ผู้เป็นเผ่าพันธุ์ของคนประมาท ท่านมาในที่นี้ด้วยความต้องการอันใดความต้องการอันนั้นด้วยบุญ แม้มีประมาณน้อย ก็ไม่มีแก่เรา ส่วนผู้ใดมีความต้องการบุญ มารควรจะกล่าวกะผู้นั้น เรามีศรัทธาตบะวิริยะ และปัญญา ท่านถามเราแม้ผู้มีตนส่งไปแล้วผู้เป็นอยู่อย่างนี้เพราะเหตุไร ลมนี้พึงพัดกระแสแม่น้ำทั้งหลายให้เหือดแห้งไปได้ เลือดน้อยหนึ่งของเราผู้มีใจเด็ดเดี่ยวไม่พึงเหือดแห้ง เมื่อโลหิตเหือดแห้งไปอยู่ ดีและเสลษม์ย่อมเหือดแห้งไป เมื่อเนื้อสิ้นไปอยู่ จิตย่อมเลื่อมใสโดยยิ่งสติปัญญา และสมาธิของเรา ย่อมตั้งมั่นโดยยิ่ง

เรานั้นถึงจะได้รับเวทนาอันแรงกล้าอยู่อย่างนี้ จิตย่อมไม่เพ่งเล็งกามทั้งหลาย ท่านจงดูความที่สัตว์เป็นผู้บริสุทธิ์ กามทั้งหลายเรากล่าวว่าเป็นเสนาที่ ๑ ของท่าน ความไม่ยินดีเรากล่าวว่าเป็นเสนาที่ ๒ ของท่าน ความหิวและความระหาย เรากล่าวว่าเป็นเสนาที่ ๓ ของท่าน ตัณหา เรากล่าวว่าเป็นเสนาที่ ๔ ของท่าน ถีนมิทธะ เรากล่าวว่าเป็นเสนาที่ ๕ ของท่านความขลาดกลัว เรากล่าวว่าเป็นเสนาที่ ๖ ของท่านความสงสัย เรากล่าวว่าเป็นเสนาที่ ๗ ของท่าน ความลบหลู่ความหัวดื้อ เรากล่าวว่าเป็นเสนาที่ ๘ ของท่าน ลาภ สรรเสริญ สักการะ เรากล่าวว่าเป็นเสนาที่ ๙ ของท่าน และยศที่ได้มาผิดซึ่งเป็นเหตุ

ให้บุคคลยกตนและดูหมิ่นผู้อื่นเรากล่าวว่าเป็นเสนาที่ ๑๐ ของท่าน แน่ะมาร เสนาของท่านนี้มีปกติกำจัดซึ่งคนผู้มีธรรมดำ คนผู้ไม่กล้าย่อมไม่ชนะซึ่งเสนาของท่านนั้นส่วนคนผู้กล้าย่อมชนะได้ ครั้นชนะแล้วย่อมได้ความสุข ก็เพราะเหตุที่ได้ความสุขนั้น แม้เรานี้ก็พึงรักษาหญ้ามุงกระต่ายไว้ น่าติเตียนชีวิตของเรา เราตายเสียในสงครามประเสริฐกว่า แพ้แล้วเป็นอยู่จะประเสริฐอะไรสมณพราหมณ์บางพวกหยั่งลงแล้วในเสนาของท่านนี้ ย่อมไม่ปรากฎ ส่วนผู้ที่มีวัตรงาม ย่อมไปโดยหนทางที่ชนทั้งหลายไม่รู้ เราเห็นมารพร้อมด้วยพาหนะยกออกแล้วโดยรอบจึงมุ่งหน้าไปเพื่อรบ มารอย่าได้ยังเราให้เคลื่อนจากที่ โลกพร้อมด้วยเทวโลกย่อมครอบงำเสนาของท่านไม่ได้ เราจะทำลายเสนาของท่านเสียด้วยปัญญา เหมือนบุคคลทำลายภาชนะดินทั้งดิบทั้งสุก ด้วยก้อนหิน ฉะนั้น เราจักกระทำสัมมาสังกัปปะให้ชำนาญและดำรงสติให้ตั้งมั่นเป็นอันดี แล้วจักเที่ยวจากแคว้นนี้ไปยังแคว้นโน้น แนะนำสาวกเป็นอันมากสาวกผู้ไม่ประมาทเหล่านั้นมีใจเด็ดเดี่ยว กระทำตามคำสั่งสอนของเราจักถึงที่ซึ่งไม่มีความใคร่ ที่ชนทั้งหลายไปถึงแล้วย่อมไม่เศร้าโศก ฯ

มารกล่าวคาถาว่า

เราได้ติดตามรอยพระบาทของพระผู้มีพระภาคสิ้น ๗ ปี ไม่ได้ประสบช่องของพระสัมพุทธเจ้าผู้มีศิริ มารได้ไปตามลมรอบๆ ก้อนหินซึ่งมีสีคล้ายก้อนมันข้น ด้วยคิดว่า เราจะประสบความอ่อนโยนในพระโคดมนี้บ้าง ความสำเร็จประโยชน์พึงมีบ้าง มารไม่ได้ความพอใจในพระสัมพุทธเจ้าได้กลายเป็นลมหลีกไปด้วยคิดว่า เราถึงพระโคดมแล้วจะทำให้ทรงเบื่อพระทัยหลีกไป เหมือนกาถึงไสลบรรพตแล้วบินหลีกไปฉะนั้น พิณของมารผู้ถูกความโศกครอบงำแล้ว ได้ตกจากรักแร้ ลำดับนั้น มารนั้นเสียใจ ได้หายไปในที่นั้นนั่นแล ฯ

จบปธานสูตรที่ ๒