๒. ปธานสูตร เล่ม ๒๕

๒. ปธานสูตร

ว่าด้วยความเพียรอย่างยอดเยี่ยม

(พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเป็นพระคาถาประพันธ์ว่า)

{๓๕๕} [๔๒๘] ในขณะที่เราตถาคตกำลังส่งจิตบำเพ็ญเพียร บากบั่นเพ่งพินิจเพื่อบรรลุพระนิพพานแดนเกษมจากโยคะอยู่ที่ริมฝั่งแม่นํ้าเนรัญชรานั้น[๔๒๙] พญามารได้เข้ามาหาแล้วกล่าวถ้อยคำด้วยเอ็นดูว่า ‘ท่านมีร่างกายผ่ายผอมมีผิวพรรณหมองคลํ้าใกล้จะตายอยู่แล้ว

[๔๓๐] ความตายของท่านมีถึงพันส่วน มีโอกาสรอดเพียงส่วนเดียวเท่านั้น การที่ท่านยังมีชีวิตอยู่ดู่จะดีกว่า เพราะเมื่อยังมีชีวิตอยู่ ก็จักมีโอกาสทำบุญกุศลได้[๔๓๑] เมื่อท่านประพฤติพรตพรหมจรรยและบูชาไฟ ย่อมจะสั่งสมบุญกุศลได้มาก ด้วยการบำเพ็ญเพียรอยู่อย่างนี้ท่านจักทำอะไรได้ขึ้นมา[๔๓๒] ทางบำเพ็ญเพียรไปได้ยาก ทำได้ยาก ให้เกิดความยินดีได้ยาก’ พญามารได้ยืนกล่าวคาถาประพันธ์เหล่านี้อยู่ใกล้ ๆ พระผู้มีพระภาคเจ้า[๔๓๓] เมื่อพญามารยืนกล่าวอย่างนั้นแล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสตอบเป็นพระคาถาประพันธ์ว่า ‘ดูก่อนมารใจบาปผู้เป็นเผ่าพันธ์ของคนประมาทท่านมาที่นี่ มีความประสงค์ใด

๒. ปธานสูตร

[๔๓๔] เราไม่มีความต้องการบุญกุศลเลยแม้แต่น้อย ความจริงท่านควรจะบอกคนที่เขามีความต้องการบุญกุศลจะดีกว่า[๔๓๕] เรามีศรัทธา ตบะ วิริยะ ปัญญาอยู่พร้อม ไฉนท่านจึงมาถามเราผู้ฝึกฝนตนแล้วซึ่งเป็นอยู่อย่างนี้เล่า

[๔๓๖] ลมย่อมสามารถพัดกระแสแม่นํ้าทุกสายให้เหือดแห้งไปได้แต่ไม่สามารถทำให้โลหิตของเราผู้ฝึกฝนตนแล้วให้เหือดไปได้แม้สักเล็กน้อย[๔๓๗] เมื่อโลหิตเหือดแห้งไป ดีและเสลดย่อมเหือดแห้งตามเมื่อเนื้อสูญสิ้นไป จิตกลับผ่องใสยิ่งขึ้น สติ ปัญญาและสมาธิของเรายิ่งมั่นคงมากขึ้น[๔๓๘] แม้เราจะเสวยทุกขเวทนาแสนสาหัสถึงเพียงนี้แล้ว จิตของเราก็ยังไม่ฝั่กใฝ่ในกามทั้งหลาย ดูก่อนมาร ท่านจงเห็นเหตุที่ทำให้สัตว์บริสุทธิ์[๔๓๙] เรากล่าวว่าเสนาของท่านมี ๑๐ พวก คือ (๑) กามทั้งหลาย (๒) ความไม่ยินดี (๓) ความหิวกระหาย (๔) ตัณหา[๔๔๐] (๕) ถีนมิทธะ (ความหดหู่และเคลิบเคลิ้ม) (๖) ความขลาดกลัว (๗) วิจิกิจฉา (ความลังเลสงสัย) (๘) ความลบหลู่และหัวดื้อ[๔๔๑] (๙) ลาภ การสรรเสริญ และสักการะ (๑๐) ยศที่ได้มาโดยทุจริต อันเป็นเหตุให้คนถือตัวและดูหมิ่นผู้อื่น[๔๔๒] ดูก่อนมาร เสนาของท่านนี้เป็นตัวกำจัด ผู้มีธรรมดำ (ความมืดบอด) ผู้ที่ไม่กล้าย่อมเอาชนะเสนานั้นไม่ได้แต่ครั้นชนะได้แล้วย่อมได้รับความสุข

พระบาลีสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย สุตตนิบาต

[๔๔๓] เราปรารถนาความสุขนั้น จึงรักษาหญ้ามุงกระต่ายไว้เป็นยุ้ง เมื่อเราแพ้เสนาของท่าน มีชีวิตอยู่ก็น่าตำหนิ นักเราขอตายในสงครามดีกว่า แพ้แล้วมีชีวิตอยู่จะประเสริฐได้อย่างไร

[๔๔๔] สมณพราหมณ์บางพวกตกอยู่ในอำนาจแห่งเสนาของท่านแล้วย่อมไม่ปรากฏเกียรติคุณ ย่อมไม่รู้จักทางที่ผู้มีวัตรอันงดงามเขาไปกัน

[๔๔๕] เราเห็นมารพร้อมด้วยพาหนะยกพลเสนามาโดยรอบ จึงมุ่งไปประจัญด้วยคิดว่า พญามารอย่าทำให้เราเคลื่อนจากบัลลังก์ได้

[๔๔๖] ชาวโลกและเทพดาไม่สามารถต่อกรเหล่าเสนาของท่านได้ แต่เราจะใช้ปัญญาวุธทำลายเสนาของท่านให้พินาศไปเหมือนคนใช้ศิลาทุบภาชนะดินทั้งดิบทั้งสุกฉะนั้น[๔๔๗] เราจักเจริญสัมมาสังกัปปะ (ความดำริชอบ) จนเชี่ยวชาญและตั้งสติไว้อย่างมั่นคงแล้ว จาริกจากแคว้นนี้ไปยังแคว้นโน้น แนะนำสาวกได้เป็นอันมาก[๔๔๘] สาวกเหล่านั้นผู้ที่ไม่ประมาท ส่งจิตไปแล้ว ทำตามคำสอนของเรา จักถึงที่ซึ่งไม่มีความใคร่ ที่คนไปแล้วไม่เศร้าโศกได้

(พญามารคิตว่า)

[๔๔๙] เราได้สะกดรอยตามพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้เป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้ทรงพระสิริมานานถึง ๗ ปีก็มิได้ประสบช่องทาง

๓. สุภาสิตสูตร

[๔๕๐] กาเห็นก้อนหินซึ่งมีสีเหมือนมันข้น จึงเวียนเจาะรอบ ๆ ด้วยหวังว่า ‘เราจะได้พบอาหารที่อ่อนนุ่ม จะพึงมีความชื่นใจในที่นี้บ้าง’

[๔๕๑] แต่เมื่อพยายามอยู่ก็ไม่ได้ความชื่นใจในที่นั้น จึงบินหลีกไป เรามากระทบกับพระโคดม ก็เหมือนกามากระทบกับก้อนหินฉะนั้น ขอหลีกพระโคดมไปละ

[๔๕๒] พญามารนั้นมีความเศร้าโศกมากจนพิณที่หนีบอยู่นั้นตกลงจากรักแร้ ภายหลังยิ่งเกิดความเสียใจหนักขึ้นอีก จึงได้หายไปจากที่นั้น

๓. สุภาสิตสูตร

ว่าด้วยวาจาสุภาษิต

{๓๕๖} ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน อารามของอนาถบิณทิกคฤหบดี ใกล้พระนครสาวัตถี ณ สถานที่นั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย” ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระดำรัสแล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสว่า“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย วาจาที่ประกอบด้วยองค์ประกอบ ๔ ประการเป็นวาจาสุภาษิต ไม่เป็นวาจาทุพภาษิต เป็นวาจาไม่มีโทษ ทั้งวิญญูชนทั้งหลายไม่ตำหนิ องค์ประกอบ ๔ ประการนั้นคืออะไรบ้าง คือดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้