๑๒. ทวยตานุปัสสนาสูตร เล่ม ๒๕

[๗๒๘] พระพุทธสมณะตรัสธรรมใดซึ่งเข้าถึงประโยชน์ ประกอบด้วยประโยชนไว้เป็นอันมาก ธรรมนั้นทรงรู้อยู่จึงทรงแสดง ทรงรู้อยู่จึงตรัสไว้มาก

[๗๒๙] มุนีได้รู้ธรรมที่พระพุทธสมณะนั้นแสดงแล้ว สำรวมตนรู้คำพูดที่ไม่นำประโยชน์สุขมาให้ จึงไม่พูดมาก มุนีนั้นย่อมควรแก่ปฏิปทาของพระมุนี มุนีนั้นนับว่าเป็นพระมุนีบรรลุถึงปฏิปทาของพระมุนีแล้ว

๑๒. ทวยตานุปัสสนาสูตร

ว่าด้วยการพิจารณาเห็นธรรมเป็น ๒ อย่าง

{๓๙๐} ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ ปุพพาราม ปราสาทที่นางวิสาขามิคารมารดาสร้างถวาย ใกล้พระนครสาวัตถี ก็ครั้งนั้นแลเป็นคืนวันเพ็ญ เป็นวันอุโบสถขึ้น ๑๕ ค่ำ พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับนั่งอยู่กลางแจ้ง มีภิกษุสงฆ์นั่งแวดล้อม ขณะนั้นทรงทอดพระเนตรเห็นภิกษุสงฆ์นั่งสงบนิ่งกันอยู่ จึงตรัสกับภิกษุทั้งหลายว่า(๑) “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถ้ามีผู้ถามว่า ‘การฟังกุศลธรรมที่เป็นของพระอริยเจ้าเป็นเครื่องนำหมู่สัตว์ออกจากโลก เป็นเหตุให้บรรลุอรหัตตผลจะมีประโยชน์อะไรแก่ท่านทั้งหลาย’ พวกเธอควรตอบเขาอย่างนี้ว่า ‘มีประโยชน์ให้รู้จักธรรม ๒ อย่างตามความเป็นจริง’ ถ้าจะมีใครถามอีกว่า

๑๒. ทวยตานุปัสสนาสูตร

‘ธรรม ๒ อย่างท่านทั้งหลายกล่าวนั้นมีอะไรบ้าง’ ควรตอบเขาอย่างนี้ว่า มีอย่างนี้ คือ

๑. การพิจารณาเห็นเนือง ๆ ว่า ‘นี้ทุกข์ นี้ทุกขสมุทัย’

๒. การพิจารณาเห็นเนือง ๆ ว่า ‘นี้ทุกขนิโรธ นี้ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา’

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้พิจารณาเห็นธรรมแยกออกเป็น ๒ อย่าง โดยชอบเนือง ๆ อย่างนี้ ไม่ประมาท มีความเพียร มีจิตมุ่งนิพพานอยู่พึงหวังบรรลุผลได้ ๒ อย่าง อย่างใดอย่างหนึ่ง คือ บรรลุอรหัตตผลในปัจจุบันหรือไม่ก็ความเป็นพระอนาคามีเมื่อยังมีความยึดมั่นถือมั่นเหลืออยู่”พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้สุคตศาสดาครั้นตรัสไวยากรณภาษิตนี้จบลงแล้วจึงได้ตรัสพระคาถาประพันธ์ต่อไปอีกว่า

{๓๙๑} [๗๓๐] สมณพราหมณ์เหล่าใดไม่รู้ประจักษ์ซึ่งทุกข์ เหตุเกิด แห่งทุกข์ ความดับทุกข์ไม่มีเหลือโดยประการทั้งปวง และไม่รู้ประจักษ์ซึ่งทางให้ถึงความสงบทุกข์

[๗๓๑] สมณพราหมณ์เหล่านั้นสื่อมแล้วจากเจโตวิมุตติและ ปัญญาวิมุตติ ไม่อาจที่จะทำที่สุดแห่งทุกข์ได้ ยังต้องเข้าถึงชาติและชราต่อไป

[๗๓๒] ส่วนสมณพราหมณ์เหล่าใดรู้ประจักษ์ซึ่งทุกข์ เหตุเกิดแห่งทุกข์ ความดับทุกข์ไม่มีเหลือโดยประการทั้งปวง และรู้ประจักษ์ซึ่งทางให้ถึงความสงบทุกข์

[๗๓๓] สมณพราหมณ์เหล่านั้นถึงพร้อมแล้วด้วยเจโตวิมุตติและ ปัญญาวิมุตติ อาจที่จะทำที่สุดแห่งทุกข์ได้ ไม่ต้องเข้าถึง ชาติและชราต่อไป

{๓๙๒} (๒) ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถ้ามีผู้ถามว่า ‘การพิจารณาเห็นธรรมแยกเป็น ๒ อย่างโดยชอบเนือง ๆ โดยวิธีอื่นยังมีอีกบ้างไหม’ ควรตอบเขาว่า ‘ยังมีอยู่’ หากเขาถามอีกว่า ‘มีอยู่อย่างไร’ ควรตอบเขาว่า ‘ยังมีอยู่อีก ๒ อย่าง คือ

๑. การพิจารณาเห็นเนือง ๆ ว่า ‘ทุกข์ที่จะเกิดขึ้น ทั้งหมดย่อมเกิดขึ้นเพราะอุปธิเป็นปัจจัย

๒. การพิจารณาเนือง ๆ ว่า ‘เพราะอุปธิทั้งหลายนั้นเองดับไปโดยคายออกไม่เหลือ ทุกข์จึงไม่เกิดขึ้นอีกต่อไป’

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุพิจารณาเห็นธรรมแยกเป็น ๒ อย่างเนือง ๆ โดยชอบอย่างนี้ ไม่ประมาท มีความเพียร มีจิตมุ่งนิพพานอยู่ พึงหวังบรรลุผลไดั ๒ อย่าง อย่างใดอย่างหนึ่ง คือ อรหัตตผลในปัจจุบัน หรือไม่ก็ความเป็นพระอนาคามีเมื่อยังมีความยึดมั่นถือมั่นเหลืออยู่”พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้สุคตศาสดาครั้นตรัสไวยากรณภาษิตนี้จบลงแล้ว จึงได้ตรัสพระคาถาประพันธ์ต่อไปอีกว่า

[๗๓๔] ความทุกข์หลากหลายในโลกทั้งหมดเกิดขึ้นเพราะอุปธิ คือกรรมเป็นปัจจัย ผู้ที่ไม่รู้เท่าทันสร้างกรรมลงไป จัดเป็นผู้โง่เขลา ย่อมประสบทุกข์รํ่าไป เพราะเหตุนั้น ผู้รู้เท่าทันเห็นเหตุเกิดแห่งชาติทุกข์เนือง ๆ จึงไม่ควรสร้างกรรมต่อไป

{๓๙๓} (๓) ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถ้ามีผู้ถามว่า ‘การพิจารณาเห็นธรรมแยกเป็น ๒ อย่างโดยชอบเนือง ๆ โดยวิธีอื่นยังมีอีกบ้างไหม’ ควรตอบเขาว่า

๑๒. ทวยตานุปัสสนาสูตร

‘ยังมีอยู่’ หากเขาถามอีกว่า ‘มีอยู่อย่างไร’ ควรตอบเขาว่า ‘ยังมีอยู่อีก ๒ อย่าง คือ

๑. การพิจารณาเห็นเนือง ๆ ว่า ‘ทุกข์ที่จะเกิดขึ้นทั้งหมดย่อมเกิดขึ้นเพราะอวิชชาเป็นปัจจัย’

๒. การพิจารณาเห็นเนือง ๆ ว่า ‘เพราะอวิชชานั่นเองดับไปโดยคายออกไม่เหลือ ทุกข์จึงไม่เกิดขึ้นอีกต่อไป’

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุพิจารณาเห็นธรรมแยกเป็น ๒ อย่างเนือง ๆ โดยชอบอย่างนี้ ไม่ประมาท มีความเพียร มีจิตมุ่งนิพพานอยู่ พึงหวังบรรลุผลได้ ๒ อย่างอย่างใดอย่างหนึ่ง คือ อรหัตผลในปัจจุบัน หรือไม่ก็ความเป็นพระอนาคามี เมื่อยังมีความยึดมั่นถือนั่นเหลืออยู่”พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้สุคตศาสดาครั้นตวัสไวยากรณภาษิตนี้จบลงแล้ว จึงได้ตรัสพระคาถาประพันธ์ต่อไปอีกว่า

[๗๓๕] อวิชชานั่นเองเป็นคติของสัตว์โลกทั้งหลายผู้ยังเข้าถึงชาติ มรณะ และสงสาร ซึ่งมีความเป็นอย่างนี้แล้วเปลี่ยนแปลงเป็นอย่างอื่นอยู่บ่อย ๆ

[๗๓๖] ก็อวิชชาคือมหาโมหะนี้ คือสิ่งเที่ยงแท้อยู่สิ้นกาลนาน สัตว์โลกทั้งหลายผู้ทำลายกิเลสได้แล้ว ด้วยวิชชาคือ อรหัตมรรคย่อมไม่เข้าถึงภพใหม่อีก

{๓๙๔} (๔) ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถ้ามีผู้ถามว่า ‘การพิจารณาเห็นธรรมแยกเป็น ๒ อย่างโดยชอบเนือง ๆ โดยวิธีอื่นยังมีอีกบ้างไหม’ ควรตอบเขาว่า ‘ยังมีอยู่’ หากเขาถามอีกว่า ‘มีอยู่อย่างไร’ ควรตอบเขาว่า ‘ยังมีอยู่อีก ๒ อย่าง คือ

๑. การพิจารณาเห็นเนือง ๆ ว่า ‘ทุกข์ที่จะเกิดขึ้นทั้งหมดย่อมเกิดขึ้นเพราะสังขารเป็นปัจจัย’

๒. การพิจารณาเห็นเนือง ๆ ว่า ‘เพราะสังขารนั่นเองดับไปโดยคายออกไม่เหลือ ทุกข์จึงไม่เกิดขึ้นอีกต่อไป’

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุพิจารณาเห็นธรรมแยกเป็น ๒ อย่างเนือง ๆ โดยชอบอย่างนี้ ไม่ประมาท มีความเพียร มีจิตมุ่งนิพพานอยู่ พึงหวังบรรลุผลได้ ๒ อย่าง อย่างใดอย่างหนึ่ง คือ อรหัตผลในปัจจุบัน หรือไม่ก็ความเป็นพระอนาคามีเมื่อยังมีความยึดมั่นถือมั่นเหลืออยู่”พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้สุคตศาสดาครั้นตรัสไวยากรณภาษิตนี้จบลงแล้ว จึงได้ตรัสพระคาถาประพันธ์ต่อไปอีกว่า

[๗๓๗] ทุกข์อย่างใดอย่างหนึ่งที่จะเกิดขึ้น ทั้งหมดย่อมเกิดขึ้น เพราะสังขารเป็นปัจจัย เพราะสังขารทั้งหลายดับไปโดยไม่เหลือ ทุกข์จึงไม่เกิดขึ้น

[๗๓๘] เพราะรู้โทษนี้และเพราะรู้ความสิ้นไปแห่งทุกข์นี้ว่า เพราะสังขารเป็นปัจจัย ทุกข์จึงเกิดขึ้น เพราะความสงบแห่งสังขารทั้งปวง สัญญาทั้งหลายจึงดับไป ความสิ้นทุกข์ย่อมมีได้ด้วยอาการอย่างนี้

๑๒. ทวยตานุปัสสนาสูตร

[๗๓๙] บัณฑิตทั้งหลายผู้เห็นชอบ ถึงฝั่งแห่งวิชชา รู้โดยชอบแล้ว ครอบงำกิเลสที่เป็นเครื่องประกอบของมารได้แล้วจึง ไม่เข้าถึงภพใหม่อีก

{๓๙๕} (๕) ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถ้ามีผู้ถามว่า ‘การพิจารณาเห็นธรรมแยกเป็น ๒ อย่างโดยชอบเนือง ๆ โดยวิธีอื่นยังมีอีกบ้างไหม’ ควรตอบเขาว่า ‘ยังมีอยู่’ หากเขาถามอีกว่า ‘มีอยู่อย่างไร’ ควรตอบเขาว่า ‘ยังมีอยู่อีก ๒ อย่าง คือ

๑. การพิจารณาเห็นเนือง ๆ ว่า ‘ทุกข์ที่จะเกิดขึ้นทั้งหมดย่อมเกิดขึ้นเพราะวิญญาณเป็นปัจจัย’

๒. การพิจารณาเห็นเนือง ๆ ว่า ‘เพราะวิญญาณนั่นเองดับไปโดยคายออกไม่เหลือ ทุกข์จึงไม่เกิดขึ้นอีกต่อไป’

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุพิจารณาเห็นธรรมแยกเป็น ๒ อย่างเนือง ๆ โดยชอบอย่างนี้ ไม่ประมาท มีความเพียร มีจิตมุ่งนิพพานอยู่ พึงหวังบรรลุผลได้ ๒ อย่าง อย่างใดอย่างหนึ่ง คือ อรหัตตผลในปัจจุบัน หรือ ไม่ก็ความเป็นพระอนาคามีเมื่อยังมีความยึดมั่นถือมั่นเหลืออยู่”พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้สุคตศาสดาครั้นตรัสไวยากรณภาษิตนี้จบลงแล้ว จึงได้ตรัสพระคาถาประพันธ์ต่อไปอีกว่า

[๗๔๐] ทุกข์อย่างใดอย่างหนึ่งจะเกิดขึ้นย่อมเกิดขึ้นเพราะวิญญาณเป็นปัจจัย เพราะวิญญาณดับไปโดยไม่เหลือทุกข์จึงไม่เกิดขึ้น

[๗๔๑] ภิกษุรู้โทษนี้ว่าทุกข์เกิดขึ้นเพราะวิญญาณเป็นปัจจัย ดังนี้แล้ว ย่อมเป็นผู้ปราศจากตัณหา ดับกิเลสได้สนิทแล้ว เพราะวิญญาณสงบระงับไป

{๓๙๖} (๖) ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถ้ามีผู้ถามว่า ‘การพิจารณาเห็นธรรมแยกเป็น ๒ อย่างโดยชอบเนือง ๆ โดยวิธีอื่นยังมีอีกบ้างไหม’ ควรตอบเขาว่า ‘ยังมีอยู่’ หากเขาถามอีกว่า ‘มีอยู่อย่างไร’ ควรตอบเขาว่า ‘ยังมีอยู่อีก ๒ อย่าง คือ

๑. การพิจารณาเห็นเนือง ๆ ว่า ‘ทุกข์ที่จะเกิดขึ้นทั้งหมดย่อมเกิดขึ้นเพราะผัสสะเป็นปัจจัย’

๒. การพิจารณาเห็นเนือง ๆ ว่า ‘เพราะผัสสะนั่นเองดับไปโดยคายออกไม่เหลือ ทุกข์จึงไม่เกิดขึ้นอีกต่อไป’

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุพิจารณาเห็นธรรมแยกเป็น ๒ อย่างเนือง ๆ โดยชอบอย่างนี้ ไม่ประมาท มีความเพียร มีจิตมุ่งนิพพานอยู่ พึงหวังบรรลุผลได้ ๒ อย่าง อย่างใดอย่างหนึ่ง คือ อรหัตผลในปัจจุบัน หรือ ไม่ก็ความเป็นพระอนาคามีเมื่อยังมีความยึดมั่นถือมั่นเหลืออยู่”พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้สุคตศาสดาครั้นตรัสไวยากรณภาษิตนี้จบลงแล้ว จึงได้ตรัสพระคาถาประพันธ์ต่อไปอีกว่า

[๗๔๒] คนที่ถูกผัสสะครอบงำแล้ว แล่นไปตามกระแสภวตัณหา ดำเนินไปสู่หนทางผิด ย่อมอยู่ห่างไกลจากความสิ้นสังโยชน์

[๗๔๓] ส่วนคนที่กำหนดรู้ผัสสะได้ด้วยปัญญา ยินดีในธรรม เป็นที่เข้าไปสงบ ย่อมเป็นผู้ปราศจากตัณหา ดับกิเลส ได้สนิทแล้วเพราะผัสสะดับไป

๑๒. ทวยตานุปัสสนาสูตร

{๓๙๑} (๗) ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถ้ามีผู้ถามว่า ‘การพิจารณาเห็นธรรมแยกเป็น ๒ อย่างโดยชอบเนือง ๆ โดยวิธีอื่นยังมีอีกบ้างไหม’ ควรตอบเขาว่า ‘ยังมีอยู่’ หากเขาถามอีกว่า ‘มีอยู่อย่างไร’ ควรตอบเขาว่า ‘ยังมีอยู่อีก ๒ อย่าง คือ

๑. การพิจารณาเห็นเนือง ๆ ว่า ‘ทุกข์ที่จะเกิดขึ้นทั้งหมดย่อมเกิดขึ้นเพราะเวทนาเป็นปัจจัย

๒. การพิจารณาเห็นเนือง ๆ ว่า ‘เพราะเวทนานั่นเองดับไปโดยคายออกไม่เหลือ ทุกข์จึงไม่เกิดขึ้นอีกต่อไป’

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุพิจารณาเห็นธรรมแยกเป็น ๒ อย่างเนือง ๆ โดยชอบอย่างนี้ ไม่ประมาท มีความเพียร มีจิตมุ่งนิพพานอยู่ พึงหวังบรรลุผลได้ ๒ อย่าง อย่างใดอย่างหนึ่ง คือ อรหัตผลในปัจจุบัน หรือ ไม่ก็ความเป็นพระอนาคามีเมื่อยังมีความยึดมั่นถือมั่นเหลืออยู่” พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้สุคตคาสดาครั้นตรัสไวยากรณภาษิตนี้จบลงแล้ว จึงได้ตรัสพระคาถาประพันธ์ต่อไปอีกว่า

[๗๔๔] เวทนาอย่างใดอย่างหนึ่ง คือ สุขเวทนา ทุกขเวทนา หรือ อทุกขมสุขเวทนามีอยู่ทั้งภายในและภายนอก

[๗๔๕] ภิกษุผู้รู้ว่า ‘เวทนานี้เป็นเหตุแห่งทุกข์ มีความพินาศไปเป็นธรรมดา มีความทรุดโทรมไปเป็นธรรมดา’ สัมผัสถูกต้องด้วยอุทยัพพยญาณ เห็นความเสื่อมไปด้วยภังคญาณชื่อว่ารู้แจ้งเห็นจริงความเป็นทุกข์ในเวทนา นั้นอย่างนี้ เพราะเวทนาทั้งหลายสิ้นไปนั้นเอง ทุกข์จึงไม่เกิดขึ้นอีก

{๓๙๙} (๘) ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถ้ามีผู้ถามว่า ‘การพิจารณาเห็นธรรมแยกเป็น ๒ อย่างโดยชอบเนืองๆโดยวิธีอื่นยังมีอีกบ้างไหม’ ควรตอบเขาว่า ‘ยังมีอยู่’ หากเขาถามอีกว่า ‘มีอยู่อย่างไร’ ควรตอบเขาว่า ‘ยังมีอยู่อีก ๒ อย่าง คือ

๑. การพิจารณาเห็นเนือง ๆ ว่า ‘ทุกข์ที่จะเกิดขึ้นทั้งหมดย่อมเกิดขึ้นเพราะตัณหาเป็นปัจจัย’

๒. การพิจารณาเห็นเนือง ๆ ว่า ‘เพราะตัณหานั่นเองดับไปโดยคายออกไม่เหลือ ทุกข์จึงไม่เกิดขึ้นอีกต่อไป’

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุพิจารณาเห็นธรรมแยกเป็น ๒ อย่างเนือง ๆ โดยชอบอย่างนี้ ไม่ประมาท มีความเพียร มีจิตมุ่งนิพพานอยู่ พึงหวัง บรรลุผลได้ ๒ อย่าง อย่างใดอย่างหนึ่ง คือ อรหัตตผลในปัจจุบัน หรือ ไม่ก็ความเป็นพระอนาคามีเมื่อยังมีความยึดมั่นถือมั่นเหลืออยู่”พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้สุคตศาสดาครั้นตรัสไวยากรณภาษิตนี้จบลงแล้ว จึงได้ตรัสพระคาถาประพันธ์ต่อไปอีกว่า

[๗๔๖] คนที่มีตัณหาเป็นเพื่อนย่อมเวียนวายตายเกิดไปตลอดกาลยาวนาน ไม่ล่วงพ้นสังสารวัฏอันมีความเป็นอย่างนี้ (เป็นมนุษย์) และความเป็นอย่างอื่น (เป็นเทวดาเป็นต้น) ไปได้

[๗๔๗] ภิกษุรู้โทษนี้และรู้ว่าตัณหาเป็นที่เกิดแห่งทุกข์แล้ว เป็นผู้ปราศจากตัณหา ไม่ยึดมั่นถือมั่น มีสติ ปรินิพพานไป

{๔๐๐} (๙) ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถ้ามีผู้ถามว่า ‘การพิจารณาเห็นธรรมแยกเป็น ๒ อย่างโดยชอบเนือง ๆ โดยวิธีอื่นยังมีอีกบ้างไหม’ ควรตอบเขาว่า ‘ยังมีอยู่’ หากเขาถามอีกว่า ‘มีอยู่อย่างไร’ ควรตอบเขาว่า ‘ยังมีอยู่อีก ๒ อย่าง คือ

๑๒. ทวยตานุปัสสนาสูตร

๑. การพิจารณาเห็นเนือง ๆ ว่า ‘ทุกข์ที่จะเกิดขึ้นทั้งหมดย่อมเกิดขึ้นเพราะอุปาทานเป็นปัจจัย’

๒. การพิจารณาเห็นเนือง ๆ ว่า ‘เพราะอุปาทานนั่นเองดับไปโดยคายออกไม่เหลือ ทุกข์จึงไม่เกิดขึ้นอีกต่อไป’

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุพิจารณาเห็นธรรมแยกเป็น ๒ อย่างเนือง ๆ โดยชอบอย่างนี้ ไม่ประมาท มีความเพียร มีจิตมุ่งนิพพานอยู่ พึงหวังบรรลุผลได้ ๒ อย่าง อย่างใดอย่างหนึ่ง คือ อรหัตตผลในปัจจบัน หรือ ไม่ก็ความเป็นพระอนาคามีเมื่อยังมีความยึดมั่นถือมั่นเหลืออยู่”พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้สุคตศาสดาครั้นตรัสไวยากรณภาษิตนี้จบลงแล้ว จึงได้ตรัสพระคาถาประพันธ์ต่อไปอีกว่า

[๗๔๘] วิปากภพมีได้เพราะอุปาทานเป็นปัจจัย สัตว์ที่เกิดมาแล้วต้องประสบทุกข์ ต้องตาย นี้เป็นเหตุเกิดแห่งทุกข์

[๗๔๙] เพราะฉะนั้น บัณฑิตทั้งหลายรู้แล้วโดยชอบ รู้แจ้งถึงความสิ้นไปแห่งทุกข์แล้ว ย่อมไม่เข้าถึงภพใหม่อีก เพราะอุปาทานสิ้นไป

{๔๐๑} (๑๐) ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถ้ามีผู้ถามว่า ‘การพิจารณาเห็นธรรมแยกเป็น ๒ อย่างโดยชอบเนือง ๆ โดยวิธีอื่นยังมีอีกบ้างไหม’ ควรตอบเขาว่า ‘ยังมีอยู่’ หากเขาถามอีกว่า ‘มีอยู่อย่างไร’ ควรตอบเขาว่า ‘ยังมีอยู่อีก ๒ อย่าง คือ

๑. การพิจารณาเห็นเนือง ๆ ว่า ‘ทุกข์ที่จะเกิดขึ้นทั้งหมดย่อมเกิดขึ้นเพราะความเพียรที่ประกอบด้วยกรรมเป็นปัจจัย (อารัมภปัจจัย)

๒. การพิจารณาเห็นเนือง ๆ ว่า ‘เพราะความเพียรที่ประกอบด้วยกรรมนั่นเองดับไปโดยคายออกไม่เหลือ ทุกข์จึงไม่เกิดขึ้นอีกต่อไป’

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุพิจารณาเห็นธรรมแยกเป็น ๒ อย่างเนือง ๆ โดยชอบอย่างนี้ ไม่ประมาท มีความเพียร มีจิตมุ่งนิพพานอยู่ พึงหวังบรรลุผลได้ ๒ อย่าง อย่างใดอย่างหนึ่ง คือ อรหัตผลในปัจจบัน หรือ ไม่ก็ความเป็นพระอนาคามีเมื่อยังมีความยึดมั่นถือมั่นเหลืออยู่”พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้สุคตศาสดาครั้นตรัสไวยากรณภาษิตนี้จบลงแล้ว จึงได้ตรัสพระคาถาประพันธ์ต่อไปอีกว่า

[๗๕๐] ทุกข์อย่างใดอย่างหนึ่งที่จะเกิดขึ้น ทั้งหมดย่อมเกิดขึ้นเพราะความเพียรที่ประกอบด้วยกรรมเป็นปัจจัย เพราะความเพียรที่ประกอบด้วยกรรมดับไปโดยไม่เหลือ ทุกข์ จึงไม่เกิดขึ้นอีก

[๗๕๑] ภิกษผู้รู้โทษนี้ว่าทุกข์ย่อมเกิดขึ้นเพราะความเพียรที่ประกอบด้วยกรรมเป็นปัจจัยดังนี้แล้ว สลัดทั้งความเพียรที่ประกอบด้วยกรรมได้ทั้งหมดแล้ว น้อมไปในนิพพาน ที่ไม่มีความเพียรที่ประกอบด้วยกรรม

[๗๕๒] ถอนภวตัณหาขึ้นได้แล้ว มีจิตสงบ ย่อมมีชาติสงสารสิ้นแล้ว ย่อมไม่มีภพใหม่อีก

{๔๐๑} (๑๑) ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถ้ามีผู้ถามว่า ‘การพิจารณาเห็นธรรมแยกเป็น ๒ อย่างโดยชอบเนือง ๆ โดยวิธีอื่นยังมีอีกบ้างไหม’ ควรตอบเขาว่า ‘ยังมีอยู่’ หากเขาถามอีกว่า ‘มีอยู่อย่างไร’ ควรตอบเขาว่า ‘ยังมีอยู่อีก ๒ อย่าง คือ

๑๒. ทวยตานุปัสสนาสูตร

๑. การพิจารณาเห็นเนือง ๆ ว่า ทุกข์ที่จะเกิดขึ้นทั้งหมดย่อมเกิดขึ้นเพราะอาหารเป็นปัจจัย’

๒. การพิจารณาเห็นเนือง ๆ ว่า ‘เพราะอาหารทั้งหมดนั่นเองดับไปโดยคายออกไม่เหลือ ทุกข์จึงไม่เกิดขึ้นอีกต่อไป’

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุพิจารณาเห็นธรรมแยกเป็น ๒ อย่างเนือง ๆ โดยชอบอย่างนี้ ไม่ประมาท มีความเพียร มีจิตมุ่งนิพพานอยู่ พึงหวัง บรรลุผลได้ ๒ อย่าง อย่างใดอย่างหนึ่ง คือ อรหัตผลในปัจจุบัน หรือ ไม่ก็ความเป็นพระอนาคามีเมื่อยังมีความยึดมั่นถือมั่นเหลืออยู่”พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้สุคตศาสดาครั้นตรัสไวยากรณภาษิตนี้จบลงแล้ว จึงได้ตรัสพระคาถาประพันธ์ต่อไปอีกว่า

[๗๕๓] ทุกข์อย่างใดอย่างหนึ่งที่จะเกิดขึ้น ทั้งหมดย่อมเกิดขึ้น เพราะอาหารเป็นปัจจัยเพราะอาหารทั้งหลายดับโดยไม่เหลือ ทุกข์จึงไม่เกิดขึ้นอีก

[๗๕๔] ภิกษุรู้โทษนี้ว่าทุกข์เกิดขึ้นเพราะอาหารเป็นปัจจัยดังนี้แล้ว กำหนดรู้อาหารทุกอย่าง เป็นผู้ปราศจากตัณหาในอาหารทั้งหมด

[๗๕๕] รู้แจ้งนิพพานอันหาโรคมิได้โดยชอบ เป็นผู้พิจารณา ก่อน แล้วจึงใช้สอยปัจจัย ๔ ทั้งอยู่ในธรรม ถึงฝั่งแห่งวิชชา ย่อมไม่เข้าถึงการนับว่าเป็นเทวดาหรือมนุษย์เพราะอาสวะทั้งหลายสิ้นไป

{๔๐๒} (๑๒) ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถ้ามีผู้ถามว่า ‘การพิจารณาเห็นธรรมแยกเป็น ๒ อย่างโดยชอบเนือง ๆ โดยวิธีอื่นยังมีอีกบ้างไหม’ ควรตอบเขาว่า

‘ยังมีอยู่’ หากเขาถามอีกว่า ‘มีอยู่อย่างไร’ ควรตอบเขาว่า ‘ยังมีอยู่อีก ๒ อย่าง คือ

๑. การพิจารณาเห็นเนือง ๆ ว่า ‘ทุกข์ที่จะเกิดขึ้นทั้งหมดย่อมเกิดขึ้นเพราะความหวั่นไหวเป็นปัจจัย’

๒. การพิจารณาเห็นเนือง ๆ ว่า ‘เพราะความหวั่นไหวทั้งหลายนั่นเองดับไปโดยคายออกไม่เหลือ ทุกข์จึงไม่เกิดขึ้นอีกต่อไป’

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุพิจารณาเห็นธรรมแยกเป็น ๒ อย่างเนือง ๆ โดยชอบอย่างนี้ ไม่ประมาท มีความเพียร มีจิตมุ่งนิพพานอยู่ พึงหวังบรรลุผลได้ ๒ อย่าง อย่างใดอย่างหนึ่ง คือ อรหัตผลในปัจจุบัน หรือ ไม่ก็ความเป็นพระอนาคามีเมื่อยังมีความยึดมั่นถือมั่นเหลืออยู่”พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้สุคตศาสดาครั้นตรัสไวยากรณภาษิตนี้จบลงแล้ว จึงได้ตรัสพระคาถาประพันธ์ต่อไปอีกว่า

[๗๕๖] ทุกข์อย่างใดอย่างหนึ่งที่จะเกิดขึ้น ทั้งหมดย่อมเกิดขึ้น เพราะความหวั่นไหวเป็นปัจจัย เพราะความหวั่นไหวดับ โดยไม่เหลือ ทุกข์จึงไม่เกิดขึ้นอีก

[๗๕๗] ภิกษุรู้โทษนี้ว่าทุกข์เกิดขึ้นเพราะความหวั่นไหวเป็นปัจจัย เพราะเหตุนั้นจึงละตัณหา ดับสังขารทั้งหลายได้แล้ว เป็นผู้ไม่มีความหวั่นไหว ไม่ยึดมั่นถือมั่น ต่อแต่นั้น ก็ปรินิพพานไป

{๔๐๓} (๑๓) ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถ้ามีผู้ถามว่า ‘การพิจารณาเห็นธรรมแยกเป็น ๒ อย่างโดยชอบเนือง ๆ โดยวิธีอื่นยังมีอีกบ้างไหม’ ควรตอบเขาว่า ‘ยังมีอยู่’ หากเขาถามอีกว่า ‘มีอยู่อย่างไร’ ควรตอบเขาว่า ‘ยังมีอยู่อีก ๒ อย่าง คือ

๑๒. ทวยตานุปัสสนาสูตร

๑. การพิจารณาเห็นเนือง ๆ ว่า ‘ความดิ้นรนย่อมมีแก่ผู้ที่ถูกตัณหา ทิฏฐิ และมานะอิงอาศัยแล้ว’

๒. การพิจารณาเห็นเนือง ๆ ว่า ‘ผู้ที่ถูกตัณหา ทิฏฐิ และมานะไม่อิงอาศัยแล้ว ย่อมไม่ดิ้นรน’

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุพิจารณาเห็นธรรมแยกเป็น ๒ อย่างเนือง ๆ โดยชอบอย่างนี้ ไม่ประมาท มีความเพียร มีจิตมุ่งนิพพานอยู่ พึงหวังบรรลุผลได้ ๒ อย่าง อย่างใดอย่างหนึ่ง คือ อรหัตผลในปัจจุบัน หรือ ไม่ก็ความเป็นพระอนาคามีเมื่อยังมีความยึดมั่นถือมั่นเหลืออยู่”พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้สุคตศาสดาครั้นตรัสไวยากรณภาษิตนี้จบลงแล้ว จึงได้ตรัสพระคาถาประพันธ์ต่อไปอีกว่า

[๗๕๘] ผู้ที่ตัณหา ทิฏฐิ และมานะไม่อิงอาศัยแล้ว ย่อมไม่ดิ้นรน ส่วนผู้ที่ถูกตัณหา ทิฏฐิ และมานะอิงอาศัยแล้ว ยังยึด มั่นถือมั่นอยู่ ย่อมไม่ล่วงพ้นสังสารวัฏอันมีความเป็นอย่างนี้และความเป็นอย่างอื่นไปได้

[๗๕๙] ภิกษุรู้โทษนี้ว่าตัณหา ทิฏฐิ และมานะเป็นภัยใหญ่ดังนี้ แล้ว เป็นผู้ที่ตัณหา ทิฎฐิ และมานะไม่อิงอาศัยแล้ว ไม่ยึดมั่น ถือมั่น มีสติมั่นคง ต่อแต่นั้นพึงปรินิพพานไป

{๔๐๔} (๑๔) ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถ้ามีผู้ถามว่า ‘การพิจารณาเห็นธรรมแยกเป็น ๒ อย่างโดยชอบเนือง ๆ โดยวิธีอื่นยังมีอีกบ้างไหม’ ควรตอบเขาว่า ‘ยังมีอยู่’ หากเขาถามอีกว่า ‘มีอยู่อย่างไร’ ควรตอบเขาว่า ‘ยังมีอยู่อีก ๒ อย่าง คือ

๑. การพิจารณาเห็นเนือง ๆ ว่า ‘อรูปภพละเอียดกว่ารูปภพ’

๒. การพิจารณาเห็นเนือง ๆ ว่า ‘นิพพานละเอียดกว่าอรูปภพ’

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุพิจารณาเห็นธรรมแยกเป็น ๒ อย่างเนือง ๆ โดยชอบอย่างนี้ ไม่ประมาท มีความเพียร มีจิตมุ่งนิพพานอยู่ พึงหวังบรรลุผลได้ ๒ อย่าง อย่างใดอย่างหนึ่ง คือ อรหัตผลในปัจจุบัน หรือ ไม่ก็ความเป็นพระอนาคามีเมื่อยังมีความยึดมั่นถือมั่นเหลืออยู่”พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้สุคตศาสดาครั้นตรัสไวยากรณภาษิตนี้จบลงแล้ว จึงได้ตรัสพระคาถาประพันธ์ต่อไปอีกว่า

[๗๖๐] เหล่าสัตว์ทั้งที่เข้าถึงรูปภพและที่ดำรงอยู่ในอรูปภพ เมื่อยังไม่รู้นิพพานแจ้งชัด ก็ยังจะต้องมาสู่ภพใหม่อีก

[๗๖๑] ส่วนเหล่านรชนที่กำหนดรู้รูปภพแล้ว ไม่ดำรงอยู่ในอรูป ภพ น้อมจิตไปในนิพพานอย่างเดียว ย่อมละมัจจุได้

{๔๐๕} (๑๕) ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถ้ามีผู้ถามว่า ‘การพิจารณาเห็นธรรมแยกเป็น ๒ อย่างโดยชอบเนืองๆ โดยวิธีอื่นยังมีอีกบ้างไหม’ ควรตอบเขาว่า ‘ยังมีอยู่’ หากเขาถามอีกว่า ‘มีอยู่อย่างไร’ ควรตอบเขาว่า ‘ยังมีอยู่อีก ๒ อย่าง คือ

๑. การพิจารณาเห็นเนือง ๆ ว่า ‘นามรูปที่ชาวโลกพร้อมทั้งเทวโลก มารโลก พรหมโลก ที่หมู่สัตว์พร้อมทั้งสมณพราหมณ์ เทพ และมนุษย์ พากันเล็งเห็นว่าเป็นของจริง สำหรับพระอริยเจ้าทั้งหลายกลับเห็นตามความเป็นจริงด้วยปัญญาชอบว่าเป็นของไม่จริง’

๒. การพิจารณาเห็นเนือง ๆ ว่า ‘นิพพานที่ชาวโลกพร้อมทั้งเทวโลก มารโลก พรหมโลก ที่หมู่สัตว์พร้อมทั้งสมณพราหมณ์ เทพ และมนุษย์พากันเล็งเห็นว่าเป็นของไม่จริง สำหรับพระอริยเจ้าทั้งหลายกลับเห็นตามความเป็นจริงด้วยปัญญาชอบว่าเป็นของจริง’

๑๒. ทวยตานุปัสสนาสูตร

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุพิจารณาเห็นธรรมแยกเป็น ๒ อย่างเนือง ๆ โดยชอบอย่างนี้ ไม่ประมาท มีความเพียร มีจิตมุ่งนิพพานอยู่ พึงหวังบรรลุผลได้ ๒ อย่าง อย่างใดอย่างหนึ่ง คือ อรหัตผลในปัจจุบัน หรือ ไม่ก็ความเป็นพระอนาคามีเมื่อยังมีความยึดมั่นถือมั่นเหลืออยู่”พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้สุคตศาสดาครั้นตรัสไวยากรณภาษิตนี้จบลงแล้ว จึงได้ตรัสพระคาถาประพันธ์ต่อไปอีกว่า

[๗๖๒] ท่านจงดูชาวโลกพร้อมทั้งเทวโลกผู้มีความสำคัญในนามรูปซึ่งไม่มีอัตตาว่ามีอัตตา ยึดมั่นอยู่ในนามรูป มีความเข้าใจว่า นามรูปนี้เป็นของจริง

[๗๖๓] แท้จริง นามรูปนั้นย่อมเป็นอย่างอื่นจากอาการที่คนทั้งหลายเข้าใจ ด้วยว่านามรูปของผู้ที่เข้าใจเช่นนั้น เป็นของเท็จ เพราะนามรูปมีความพินาศไปเป็นธรรมดา

[๗๖๔] นิพพานมีความไม่พินาศไปเป็นธรรมดา พระอริยเจ้าทั้งหลายรู้นิพพานนั้นตามความเป็นจริง จึงเป็นผู้ปราศจากตัณหา แล้วปรินิพพานไปในที่สุดเพราะรู้แจ้งเห็นจริงอริยสัจ ๔

{๔๐๖} (๑๖) ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถ้ามีผู้ถามว่า ‘การพิจารณาเห็นธรรมแยกเป็น ๒ อย่างโดยชอบเนือง ๆ โดยวิธีอื่นยังมีอีกบ้างไหม’ ควรตอบเขาว่า ‘ยังมีอยู่’ หากเขาถามอีกว่า ‘มีอยู่อย่างไร’ ควรตอบเขาว่า ‘ยังมีอยู่อีก ๒ อย่าง คือ

๑. การพิจารณาเห็นเนือง ๆ ว่า ‘อิฏฐารมณ์ที่ชาวโลกพร้อมทั้งเทวโลก มารโลก พรหมโลก ที่หมู่สัตว์พร้อมทั้งสมณพราหมณ์ เทพ และมนุษย์พากันเล็งเห็นว่าเป็นสุข

สำหรับพระอริยเจ้าทั้งหลายกลับเห็นตามความเป็นจริงด้วยปัญญาชอบว่าเป็นทุกข์’

๒. การพิจารณาเห็นเนือง ๆ ว่า ‘นิพพานที่ชาวโลกพร้อมทั้งเทวโลก มารโลก พรหมโลก ที่หมู่สัตว์พร้อมทั้งสมณพราหมณ์ เทพ และมนุษย์ พากันเล็งเห็นว่าเป็นทุกข์ สำหรับพระอริยเจ้าทั้งหลายกลับเห็นตามความ เป็นจริงด้วยปัญญาชอบว่าเป็นสุข’

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุพิจารณาเห็นธรรมแยกเป็น ๒ อย่างเนือง ๆ โดยชอบอย่างนี้ ไม่ประมาท มีความเพียร มีจิตมุ่งนิพพานอยู่ พึงหวังบรรลุผลได้ ๒ อย่าง อย่างใดอย่างหนึ่ง คือ อรหัตผลในปัจจุบัน หรือ ไม่ก็ความเป็นพระอนาคามีเมื่อยังมีความยึดมั่นถือมั่นเหลืออยู่”พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้สุคตศาสดาครั้นตรัสไวยากรณภาษิตนี้จบลงแล้ว จึงได้ตรัสพระคาถาประพันธ์ต่อไปอีกว่า

[๗๖๕] รูป เสียง กลิ่น รส โผฏฐัพพะ และธรรมารมณ์ล้วนเป็นของน่าปรารถนา น่าใคร น่าชอบใจ ชาวโลกกล่าวว่า มีอยู่ประมาณเท่าใด

[๗๖๖] อารมณ์ทั้ง ๖ นี้ประมาณเท่านั้น ชาวโลกพร้อมทั้งเทวโลก เข้าใจกันว่าเป็นสุข สวนธรรมเป็นที่ดับอารมณ์ทั้ง ๖ นี้ ชาวโลกเหล่านั้นกลับเข้าใจกันว่าเป็นทุกข์

[๗๖๗] แต่พระอริยเจ้าทั้งหลายเห็นความดับสักกายะ (เบญจขันธ์ที่บุคคลยึดถือฺว่าเป็นของตน) ว่าเป็นสุข ความเห็นของพระอริยเจ้าทั้งหลายผู้เห็นอยู่อย่างนี้ย่อมขัดแย้งกับชาวโลกทั่วไป

๑๒. ทวยตานุปัสสนาสูตร

[๗๖๘] เช่น วัตถุกาม ชนเหล่าอื่นกล่าวว่าเป็นสุข แต่พระอริยเจ้าทั้งหลายกล่าวว่าเป็นทุกข์ นิพพาน ชนเหล่าอื่นกล่าวว่า เป็นทุกข์ แต่พระอริยเจ้าทั้งหลายผู้รู้แจ้งกล่าวว่าเป็นสุข

[๗๖๙] ท่านจงพิจารณาเห็นธรรมคือนิพพานที่รู้ได้ยาก ซึ่งคนพาลทั้งหลายผู้ไม่รู้แจ้งยังพากันหลงเข้าใจผิดกันอยู่ในโลกนี้คนพาลทั้งหลายผู้ถูกกิเลสนิวรณ์หุ้มห่อและไม่เห็นแจ้งอยู่ ย่อมมีแต่ความมืดมนอนธการ[๗๗๐] ก็นิพพานเป็นสิ่งเปิดเผยสำหรับสัตบุรุษทั้งหลายผู้เห็นแจ้งอยู่เหมือนแสงสว่าง เหล่าชนผู้ยังค้นหาอยู่ไม่ฉลาดในธรรม ย่อมไม่รู้แจ้งนิพพานแม้จะอยู่ใกล้ ๆ

[๗๗๑] ชนทั้งหลายผู้ถูกภวราคะครอบงำแล้วแล่นไปตามกระแสภวตัณหา เข้าถึงวัฏฏะอันเป็นบ่วงมารเนือง ๆ ไม่พึงรู้สัจธรรมนี้ได้โดยง่าย

[๗๗๒] นอกจากพระอริยเจ้าแล้ว จะมีใครเล่าที่ควรรู้บทคือ นิพพานที่บุคคลรู้โดยชอบแล้ว ย่อมเป็นผู้หาอาสวะมิได้ปรินิพพานไป

{๔๐๗} พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสไวยากรณภาษิตนี้จบลงแล้ว ภิกษุเหล่านั้นมีใจชื่นชมยินดีพระภาษิตของพระองค์ เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไวยากรณภาษิตนี้อยู่ จิตของภิกษุประมาณ ๖๐ รูปได้หลุดพ้นแล้วจากอาสวะทั้งหลายเพราะไม่ยึดมั่นถือมั่น

รวมหัวข้อธรรมประจำเรื่องในพระสูตรนี้ คือ

๑. สัจจะ ๒. อุปธิ ๓. อวิชชา ๔. สังขาร

๕. วิญญาณ ๖. ผัสสะ ๗. เวทนา ๘. ตัณหา

๙. อุปาทาน ๑๐. อารัมภะ ๑๑. อาหาร ๑๒. ความหวั่นไหว

๑๓. ความดิ้นรน ๑๔. รูป ๑๕. สัจจะ ๑๖. ทุกข์

จบมหาวรรคที่ ๓

รวมพระสูตรที่มีในวรรคนี้ คือ

๑. ปัพพัชชาสูตร ๒. ปธานสูตร

๓. สุภาสิตสูตร ๔. สุนทริกภารทวาชสูตร

๕. มาฆสูตร ๖. สภิสูตร

๗. เสลสูตร ๘. สัลลสูตร

๙. วาเสฏฐสูตร ๑๐. โกกาลิกสูตร

๑๑. นาลกสูตร ๑๒. ทวยตานุปัสสนาสูตร

สูตรทั้ง ๑๒ สูตรนี้รวมเรียกว่ามหาวรรค

๔. อัฏฐกวรรค

๑. กามสูตร

ว่าด้วยเรื่องกาม

(พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสแก่พราหมณ์ชาวนา ๓ คนว่า)

{๔๐๘} [๗๗๓] เมื่อสัตว์ปรารถนากามอยู่ ถ้ากามนั้นสำเร็จแก่สัตว์นั้นสัตว์นั้นได้กามตามที่ตนปรารถนา แล้วย่อมเป็นผู้อิ่มใจแน่นอน

[๗๗๔] ถ้าเมื่อสัตว์ผู้ปรารถนากามอยู่นั้นเกิดความพอใจในกามขึ้นกามเหล่านั้นเสื่อมไป สัตว์นั้นย่อมกระวนกระวายเหมือนสัตว์ที่ถูกลูกศรแทงฉะนั้น[๗๗๕] ผู้ใดหลีกเว้นกามทั้งหลาย เหมือนบุคคลหลบหลีกหัวงูไปได้ผู้นั้นเป็นผู้มีสติ ย่อมล่วงพ้นตัณหานี้ในโลกเสียได้

[๗๗๖] นรชนใดปรารถนาไร่นา ที่ดิน เงิน โค ม้า ทาส บุรุษ สตรี พวกพ้อง หรือกามเป็นอันมาก

[๗๗๗] เหล่ากิเลสอันไม่มีกำลังย่อมครอบงำนรชนนั้น เหล่าอันตรายย่อมย่ำยีนรชนนั้น เพราะอันตรายนั้น ทุกข์ย่อมติดตามนรชนนั้นไป เหมือนน้ำไหลเข้าเรือที่รั่วแล้วฉะนั้น[๗๗๘] เพราะเหตุนั้น สัตว์ผู้เกิดมาพึงเป็นผู้มีสติทุกเมื่อ พึงหลีกเว้นกามทั้งหลาย ครั้นละกามเหล่านั้นได้แล้วก็พึงข้ามโอฆะได้ เหมือนบุคคลวิดน้ำในเรือแล้วก็ไปถึงฝั่งได้ฉะนั้น