วัตถุกถา เล่ม ๒๕

๕. ปารายนวรรค

วัตถุคาถา

ว่าด้วยเรื่องเบื้องต้นของพราหมณ์พาวรี

{๔๒๔} [๙๘๓] พราหมณ์พาวรีเป็นผู้เรียนจบมนต์ ปรารถนาความไม่มีกังวล จึงได้ออกจากพระนครของชาวโกศลอันน่ารื่นรมย์ไปยังทักขิณาปถะ (ถิ่นทางใต้)[๙๘๔] พราหมณ์นั้นอยู่ที่ฝั่งแม่นํ้าโคธาวารี อันเป็นพรมแดนแห่งแคว้นอัสสกะและแคว้นมุฬกะต่อกัน เลี้ยงชีวิตอยู่ด้วยการเที่ยวภิกขาจารและผลไม้[๙๘๕] หมู่บ้านได้อาศัยพราหมณ์นั้นก็ได้กลายเป็นหมู่บ้านใหญ่พราหมณ์นั้นได้บูชามหายัญด้วยรายได้ที่เกิดจากหมู่บ้านนั้น

[๙๘๖] พราหมณ์พาวรีนั้นบูชามหายัญแล้วก็กลับเข้าไปสู่อาศรมเมื่อพราหมณ์พาวรีกลับเข้าไปแล้ว พราหมณ์อื่นก็มา

[๙๘๗] พราหมณ์ผู้มาใหม่นั้นมีเท้าพิการ เดินงกเงิ่น ฟันเขลอะมีฝุ่นอยู่บนศีรษะ เข้าไปหาพาวรีพราหมณ์แล้วขอทรัพย์ ๕๐๐[๙๘๘] พราหมณ์พาวรีเห็นพราหมณ์นั้นเข้าแล้ว ก็เชิญให้นั่งแล้วถามถึงความสุขสำราญและการทำกุศล และได้กล่าวดังนี้ว่า[๙๘๙] “ทรัพย์ที่ควรจะให้ของเรา เราก็เสียลละไปหมดแล้ว ดูก่อนพราหมณ์ ท่านเชื่อเราเถิด ทรัพย์ ๕๐๐ ของเราไม่มี”

วัตถุคาถา

[๙๙๐] พราหมณ์นั้นกล่าวว่า “ถ้าเมื่อเราขอ ท่านผู้เจริญจักไม่ให้ไซร้ ในวันที่ ๗ ศีรษะของท่านจะแตกเป็นเจ็ดเสี่ยง”

[๙๙๑] พราหมณ์นั้นเป็นคนโกหกปรุงแต่งแสดงเหตุให้น่ากลัวพราหมณ์พาวรีได้ฟังคำของพราหมณ์นั้นแล้วก็เป็นทุกข์

[๙๙๒] พราหมณ์พาวรีผู้ถูกลูกศรคือความโศกเสียบแทงแล้วไม่ยอมบริโภคอาหาร จึงซูบผอมลง ใช่แต่เท่านั้น เมื่อพราหมณ์พาวรีคิดอย่างนั้น ใจก็ไม่ยินดีในฌาน[๙๙๓] เทวดา(ที่สถิตอยู่ใกล้อาศรมของพราหมณ์พาวรี) ผู้ปรารถนาประโยชน์เห็นพราหมณ์พาวรีสะดุ้งกลัวเป็นทุกข์อยู่ จึงเข้าไปหาพราหมณ์พาวรีแล้วได้กล่าวว่า[๙๙๔] “พราหมณ์ผู้มีความต้องการทรัพย์นั้นเป็นคนโกหก ไม่รู้จักศีรษะ ความรู้ในเรื่องศีรษะและในธรรมอันเป็นเหตุให้ศีรษะตกไปของพราหมณ์นั้นก็ไม่มี”[๙๙๕] (พราหมณ์พาวรีกล่าวว่า)

“ถ้าท่านผู้เจริญรู้จัก ข้าพเจ้าถามแล้ว ขอท่านจงบอกศีรษะและธรรมอันเป็นเหตุให้ศีรษะตกไปแก่ข้าพเจ้าเถิด ข้าพเจ้าจะขอฟังคำของท่าน”

[๙๙๖] (เทวดากล่าวว่า)

“แม้ข้าพเจ้าเองก็ไม่รู้จักศีรษะและธรรมอันเป็นเหตุให้ศีรษะตกไป ข้าพเจ้าไม่มีความรู้ในเรื่องนี้ พระชินเจ้าทั้งหลายเท่านั้นจึงจะมีความรู้เห็นเรื่องศีรษะและธรรมอันเป็นเหตุให้ศีรษะตกไป”

[๙๙๗] (พราหมณ์พาวรีกล่าวว่า)

“ก็ในบัดนี้ ใครเล่าในปฐพีมณฑลนี้ย่อมรู้จักศีรษะและธรรมอันเป็นเหตุให้ศรีษะตกไป ดูก่อนเทวดา ขอท่านจงบอกท่านผู้นั้นแก่ข้าพเจ้าด้วยเถิด”

[๙๙๘] (เทวดากล่าวว่า)

“พระศากยบุตรผู้เป็นเชื้อสายของพระเจ้าโอกกากราชเสด็จออกจากเมืองกบิลพัสดุ์ ได้เป็นผู้นำสัตว์โลกสร้างแสงสว่าง(แก่โลก)

[๙๙๙] ดูก่อนพราหมณ์ พระศากยบุตรนั้นแหละทรงเป็นพระสัมพุทธเจ้า ทรงถึงฝั่งแห่งธรรมทั้งปวง ทรงบรรลุกำลังแห่งอภิญญาทั้งปวง ทรงมีพระจักษุในธรรมทั้งปวง ทรงบรรลุธรรมเป็นที่สิ้นไปแห่งกรรมทั้งปวง ทรงน้อมพระทัยไปในธรรมเป็นที่สิ้นอุปธิ (คือพระนิพพาน)[๑๐๐๐] พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้นทรงเป็นพระพุทธเจ้าในโลกทรงมีพระปัญญาจักษุ ทรงแสดงธรรมอยู่ ท่านจงไปทูลถามพระองค์เถิด พระองค์จักทรงพยากรณ์ปัญหานั้นแก่ท่านได้"

[๑๐๐๑] พราหมณ์พาวรีได้ฟังคำว่า ‘พระสัมพุทธเจ้า’ เข้า ก็มีความเบิกบานใจ มีความเศร้าโศกเบาบางลง และได้ปีติอันไพบูลย์

[๑๐๐๒] พราหมณ์พาวรีนั้นมีใจยินดีเบิกบานใจ เกิดความโสมนัสถามเทวดานั้นต่อไปว่า “พระสัมพุทธเจ้าผู้เป็นที่พึ่งของสัตว์โลกประทับอยู่ ณ คามนิคมไหน หรือ ณ ชนบทไหน

วัตถุคาถา

ซึ่งเป็นที่ที่ข้าพเจ้าทั้งหลายไปแล้ว จะได้พบเห็นพระสัมพุทธเจ้าผู้สูงสุดกว่ามนุษย์”

[๑๐๐๓] (เทวดาตอบว่า)

“พระศากยบุตรผู้ทรงเป็นพระชินะ มีพระปัญญามากมีพระปัญญาประเสริฐกว้างขวางเช่นแผ่นดิน ทรงปราศจากธุระ ไม่มีอาสวะ ทรงรู้แจ้งศีรษะและธรรมอันเป็นเหตุให้ศีรษะตกไป ทรงองอาจกว่านรชน พระองค์นั้นประทับอยู่ ณ พระราชมณเฑียรแห่งพระเจ้าโกศลในพระนครสาวัตถี”

[๑๐๐๔] ลำดับนั้น พราหมณ์พาวรีได้เรียกพวกพราหมณ์ลูกศิษย์ผู้เรียนจบมนต์มาบอกว่า “ดูก่อนมาณพทั้งหลาย มานี่เถิดเราจักบอกแก่พวกเธอ ขอให้พวกเธอจงฟังคำของเรา

[๑๐๐๕] ความปรากฏเนือง ๆ แห่งพระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์ใดยากที่จะหาได้ในโลกนั้น วันนี้พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้นเสด็จอุบัติขึ้นแล้วในโลก มีพระนามปรากฏว่า พระสัมพุทธเจ้า พวกเธอจงรีบไปพระนครสาวัตถีแล้วเข้าเฝ้าพระสัมพุทธเจ้าผู้สูงสุดกว่ามนุษย์กัน”[๑๐๐๖] (ศิษย์ทั้งหลายถามว่า)

“ข้าแต่ท่านพราหมณ์ ก็พวกกระผมเห็นแล้วจะรู้ได้อย่างไรว่าเป็นพระพุทธเจ้า พวกกระผมจะรู้จักพระสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้นด้วยอุบายอย่างไร ขอท่านจงบอกอุบายนั้นแก่พวกกระผมผู้ไม่รู้ด้วย”

[๑๐๐๗] (พราหมณ์พาวรีกล่าวว่า)

“ก็มหาบุรุษลักษณะ ๓๒ ประการมาแล้วในมนต์ทั้งหลายท่านกล่าวไว้แจ่มแจ้งบริบูรณ์แล้วโดยลำดับว่า

[๑๐๐๘] ท่านผู้ใดมีมหาบุรุษลักษณะเหล่านั้นในกายตัว ผู้นั้นมีคติเป็น ๒ อย่างเท่านั้น มิได้มีคติที่ ๓ เลย

[๑๐๐๙] คือ ถ้าอยู่ครองเรือน จะชนะทั่วปฐพีนี้ จะปกครองโดยธรรม โดยไม่ต้องใช้อาชญา ไม่ต้องใช้ศัสตรา

[๑๐๑๐] และถ้าท่านผู้นั้นออกบวชเป็นบรรพชิต จะได้เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า มีกิเลสดังหลังคาอันเปิดแล้วไม่มีผู้อื่นยิ่งกว่า”[๑๐๑๑] พราหมณ์พาวรีได้บอกถึงชาติ โคตร ลักษณะ และมนต์อย่างอื่นอีกกะพวกศิษย์ แล้วสั่งว่า “พวกเธอจงถามถึงศีรษะและธรรมอันเป็นเหตุให้คีรษะตกไปทางใจเท่านั้น[๑๐๑๒] ถ้าท่านผู้นั้นจักเป็นพระพุทธเจ้าผู้ทรงเห็นธรรมอันไม่มีเครื่องกั้นไซร้ เมื่อพวกเธอถามปัญหาทางใจแล้วก็จักทรงแก้ทางวาจา”[๑๐๑๓] ได้ฟังคำของพราหมณ์พาวรีแล้ว พราหมณ์ทั้ง ๑๖ คนผู้เป็นศิษย์ คือ อชิตพราหมณ์ ๑ ติสสเมตเตยยพราหมณ์ ๑ ปุณณกพราหมณ์ ๑ เมตตคูพราหมณ์ ๑[๑๐๑๔] โธตกพราหมณ์ ๑ อุปสีวพราหมณ์ ๑ นันทพราหมณ์ ๑ เหมกพราหมณ์ ๑ โตเทยยพราหมณ์ ๑ กัปปพราหมณ์ ๑ ชตุกัณณีพราหมณ์ผู้เป็นบัณฑิต ๑

วัตถุคาถา

[๑๐๑๕] ภัทราวุธพราหมณ์ ๑ อุทยพราหมณ์ ๑ โปสาลพราหมณ์ ๑ โมฆราชพราหมณ์ผู้เป็นนักปราชญ์ ๑ ปิงคิยพราหมณ์ผู้แสวงหาคุณอันยิ่งใหญ่ ๑[๑๐๑๖] ทั้งหมดนั้นต่างก็เป็นเจ้าหมู่เจ้าคณะคนละคณะ มีชื่อเสียงปรากฏแก่ชาวโลกทั้งปวง เป็นผู้เจริญฌาน ยินดีในฌานเป็นธีรชน เป็นผู้มีวาสนาอันอบรมมาแล้วในกาลก่อน[๑๐๑๗] ทั้งหมดทรงชฎาและหนังเสือ กราบลาพราหมณ์พาวรีและกระทำประทักษิณแล้วออกเดินมุ่งหน้าไปทางทิศอุดร

[๑๐๑๘] ในครั้งนั้น ได้ผ่านเข้าไปยังสถานเป็นที่ตั้งแห่งแคว้นมุฬกะผ่านเมืองมาหิสสติ เมืองอุชเชนี เมืองโคนัทธะ เมืองเวทิสะ เมืองวนนคร[๑๐๑๙] เมืองโกสัมพี เมืองสาเกต เมืองสาวัตถีซึ่งเป็นเมืองอุดม เมืองเสตัพยะ เมืองกบิลพัสดุ์ เมืองกุสินารา

[๑๐๒๐] เมืองปาวา เมืองโภคนคร เมืองเวสาลี เมืองในแคว้นมคธ และปาสาณเจดีย์ อันเป็นรมณียสถานน่ารื่นรมย์ใจ

[๑๐๒๑] พราหมณ์เหล่านั้นรีบขึ้นสู่ภูเขา (ปาสาณเจดีย์) เหมือนคนกระหายน้ำรีบหาน้ำเย็น เหมือนพ่อค้ารีบหาลาภใหญ่ และเหมือนคนถูกความร้อนแผดเผารีบหาร่มฉะนั้น[๑๐๒๒] ก็ในสมัยนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงมีภิกษุสงฆ์ห้อมล้อมแล้วแสดงธรรมแก่ภิกษุทั้งหลายอยู่ ประหนึ่งว่าราชสีห์บันลือสีหนาทอยู่ในป่า

[๑๐๒๓] อชิตพราหมณ์ได้เห็นพระสัมพุทธเจ้าทรงมีพระรัศมีประดุจดวงอาทิตย์ ทรงถึงความบริบูรณ์ประดุจดวงจันทร์ในวันเพ็ญ

[๑๐๒๔] “ลำดับนั้น อชิตพราหมณ์ยืนอยู่ ณ ที่สมควรข้างหนึ่งได้เห็นอนุพยัญชนะเต็มบริบูรณ์ในพระวรกายของพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วก็มีใจยินดีจึงทูลได้ถามปัญหาทางใจว่า[๑๐๒๕] “ขอท่านจงเจาะจงบอกชาติกำเนิด บอกโคตรพร้อมด้วยลักษณะ บอกความสำเร็จในมนต์ทั้งหลายของพราหมณ์ผู้เป็นอาจารย์ของข้าพเจ้า พราหมณ์นั้นสอนมาณพอยู่เท่าไร”[๑๐๒๖] (พระพุทธเจ้าตรัสตอบว่า)

“พราหมณ์นั้นมีอายุ ๑๒๐ ปี ชื่อพาวรีโดยโคตร มีลักษณะ ๓ อย่างในตัวของพราหมณ์นั้น พราหมณ์นั้นเรียนจบไตรเพท

[๑๐๒๗] พราหมณ์พาวริถึงความสำเร็จในธรรมของตน สอนมาณพ ๕๐๐ ในคัมภีร์ลักษณพยากรณ์ศาสตร์ และคัมภีร์อิติหาสะพร้อมทั้งคัมภีร์นิฆัณฑุศาสตร์ และคัมภีร์เกฏุภศาสตร์”[๑๐๒๘] (อชิตพราหมณ์ถามทางใจต่อไปว่า)

“ข้าแต่พระองค์ผู้สูงสุดกว่านรชน ผู้ตัดเสียซึ่งตัณหาขอพระองค์ทรงประกาศความเด่นชัดแห่งลักษณะทั้งหลายของพราหมณ์พาวรีด้วยเถิด อย่าให้พวกข้าพระองค์ได้มีความกังขาเลย”

วัตถุคาถา

[๑๐๒๙] (พระพุทธเจ้าตรัสตอบว่า)

“พราหมณ์พาวรีนั้นใช้ลิ้นปิดหน้าได้ มีอุณาโลมอยู่ระหว่างตัว และมีอวัยวะในร่มผ้าอยู่ในฝัก ดูก่อนมาณพ ท่านจงรู้อย่างนี้"

[๑๐๓๐] ชนทั้งปวงผู้ไม่ได้ยินใคร ๆ ถาม ครั้นได้ฟังปัญหาถูกแก้เข้า ย่อมเกิดความโสมนัส ประคองอัญชลี คิดไปต่าง ๆ

[๑๐๓๑] เมื่อปัญหาถูกถามทางใจ ปัญหานั้นกลับไปแจ่มแจ้งกะท่านผู้ใด ผู้นั้นเป็นใครกันหนอ เป็นเทวดา หรือว่าพระพรหม หรือว่าเป็นพระอินทร์ผู้สุชัมบดี[๑๐๓๒] (อชิตพราหมณ์ได้ถามทางใจต่อไปว่า)

“พราหมณ์พาวรีขอถามถึงศีรษะและธรรมอันเป็นเหตุให้ศรีษะตกไป ข้าแต่พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ทรงแสวงหาคุณ ขอพระองค์ทรงโปรดพยากรณ์ข้อนั้น ขอทรงกำจัดความสงสัยของข้าพระองค์ทั้งหลายด้วยเถิด”[๑๐๓๓] (พระพุทธเจ้าตรัสตอบว่า)

“ท่านจงรู้เถิดว่า อวิชชาเป็นศีรษะ วิชชาประกอบด้วยศรัทธา สติ สมาธิ ฉันทะ และวิริยะ เป็นธรรมอันเป็นเหตุให้ศีรษะตกไป”

[๑๐๓๔] ลำดับนั้น อชิตพราหมณ์ผู้อันความปลิ้มปีติเป็นอันมากหนุนแล้ว กระทำหนังเสือเฉวียงบ่าข้างหนึ่ง แล้วซบศีรษะลงแทบพระยุคลบาทพลางกราบทูลว่า

[๑๐๓๕] “ข้าแต่พระองค์ผู้นิรทุกข์ ผู้มีพระจักษุ พราหมณ์พาวรีพร้อมด้วยพวกศิษย์มีจิตเบิกบานโสมนัส ขอถวายบังคมพระยุคลบาทของพระองค์”[๑๐๓๖] พระพุทธเจ้าตรัสว่า “ขอพราหมณ์พาวรีพร้อมด้วยพวกศิษย์จงมีความสุขกันเถิด และท่านเองก็ขอให้มีความสุข มีชีวิตอยู่ยืนนานเถิด มาณพ[๑๐๓๗] ท่านทั้งหลายเราให้โอกาสแล้ว ปรารถนาจะถามข้อสงสัยในใจข้อใด ก็จงถามข้อสงสัยนั้น ทั้งของพวกพราหมณ์พาวรี ของท่านเอง หรือของพราหมณ์ทั้งหลายได้ทุก ๆ ข้อ”[๑๐๓๘] เมื่อพระสัมพุทธเจ้าทรงประทานโอกาสแล้ว อชิตพราหมณ์จึงนั่งประนมมือ แล้วทูลถามปัญหาเป็นข้อแรกกะพระตถาคตเจ้าในบริษัทนั้น

จบ วัตถุคาถา

๑. อชิตมาณวปัญหา

ว่าด้วยปัญหาของอชิตมาณพ

{๔๒๕} [๑๐๓๙] (ท่านอชิตะทูลถามว่า)

โลกอันอะไรเล่าหุ้มห่อไว้ โลกไม่ปรากฏเพราะเหตุอะไรสิอะไรเล่าเป็นเครื่องฉาบทาโลกนั้น ขอพระองค์จงตรัสบอก อะไรเล่าเป็นภัยใหญ่ของโลกนั้น