๑๑. ชตุกัณณีปัญหา เล่ม ๒๕

ชตุกัณณีปัญหาที่ ๑๑

ว่าด้วยธรรมเครื่องละชาติชรา

[๔๓๕] ชตุกัณณีมาณพทูลถามปัญหาว่า

ข้าแต่พระองค์ผู้มีความเพียร ข้า-

พระองค์ได้ฟังว่าพระองค์เป็นผู้ไม่ใคร่กามจึงมาเฝ้าเพื่อทูลถามพระองค์ผู้ล่วงห้วงน้ำคือกิเลสเสียได้ ไม่มีกาม ข้าแต่พระองค์ผู้มีพระ-เนตรคือพระสัพพัญญุตญาณเกิดพร้อมแล้ว

ขอพระองค์ตรัสบอกทางสันติ ข้าแต่พระผู้-

มีพระภาคเจ้า ขอพระองค์จงตรัสบอกทาง

สันตินั้นแก่ข้าพระองค์ตามจริงเถิด.

เพราะว่าพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงมี

เดช ครอบงำกามทั้งหลายเสียแล้วด้วยเดช

เหมือนพระอาทิตย์มีเดช คือ รัศมี ครอบ-

งำปฐพีด้วยเดชไปอยู่ในอากาศ ฉะนั้น ข้า

แต่พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้มีปัญญาดังแผ่นดิน

ขอพระองค์จงตรัสบอกธรรมเครื่องละชาติและชรา ณ ที่นี้ ที่ข้าพระองค์ควรจะรู้แจ้งแก่ข้าพระองค์ผู้มีปัญญาน้อยเถิด.

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสพยากรณ์ว่า

ดูก่อนชตุกัณณี ท่านได้เห็นซึ่งเนก-

ขัมมะโดยความเป็นธรรมอันเกษมแล้ว จง

นำความกำหนัดในกามทั้งหลายออกไปเสีย

ให้สิ้นเถิด อนึ่ง กิเลสชาติเครื่องกังวลที่

ท่านยึดไว้แล้ว (ด้วยอำนาจตัณหาและทิฏฐิ)ซึ่งควรจะปลดเปลื้องเสีย อย่ามีแล้วแก่ท่าน.

กิเลสเครื่องกังวลใดได้มีแล้วในกาล

ก่อน ท่านจงทำกิเลสเครื่องกังวลนั้นให้

เหือดแห้งเสียเถิด กิเลสเครื่องกังวลในภาย-

หลัง อย่าได้มีแก่ท่าน ถ้าท่านจักไม่ถือเอา

กิเลสเครื่องกังวลในท่ามกลางไซร้ ท่านจัก

เป็นผู้สงบเที่ยวไป.

ดูก่อนพราหมณ์ เมื่อท่านปราศจาก

ความกำหนัดในนามและรูปแล้วโดยประการ

ทั้งปวง อาสวะทั้งหลาย อันเป็นเหตุให้ไป

สู่อำนาจแห่งมัจจุราช ก็ย่อมไม่มีแก่ท่าน.

จบชตุกัณณีมาณวกปัญหาที่ ๑๑

อรรถกถาชตุกัณณิสูตร/ที่ ๑๑

ชตุกัณณิสูตร มีคำเริ่มต้นว่า สุตฺวานหํ ดังนี้เป็นต้น.

ในบทเหล่านั้น บทว่า สุตฺวานหํ วีรํ อกามกามึ ข้าพระองค์ได้ฟังว่าพระองค์ไม่ใคร่กาม คือ ข้าพระองค์ได้ฟังว่าพระพุทธเจ้าชื่อว่าผู้เป็นวีระผู้ไม่ใคร่กาม เพราะไม่ใคร่กามทั้งหลายโดยนัยมีอาทิว่า อิติปิ โส ภควาดังนี้. บทว่า อกามมาคมํ ผู้ไม่มีกาม คือ ข้าพระองค์มาเพื่อทูลถามพระ-ผู้มีพระภาคเจ้าผู้ไม่มีกาม. บทว่า สหาชเนตฺต ได้แก่ ผู้มีพระเนตรคือพระสัพพัญญุตญาณเกิดขึ้นพร้อมแล้ว. บทว่า ยถาตจฺฉํ คือตามความเป็นจริง. บทว่า พฺรูหิ เม ขอพระองค์จงบอกแก่ข้าพระองค์เถิด ชตุกัณณิมาณพกล่าวทูลวิงวอนอีก. เพราะว่าเมื่อทูลวิงวอน ก็พึงกล่าวได้ตั้งพันครั้ง. ก็เรื่องอะไรจะกล่าวเพียงสองครั้งเล่า. บทว่า เตชี เตชสา คือ พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้มีพระเดช ทรงครอบงำด้วยพระเดช. บทว่า ยมหํ วิชญฺํ ชาติชรายอิธ วิปฺปหานํ คือ ข้าพระองค์พึงรู้ธรรมอันเป็นเหตุละชาติชรา ณ ที่นี้.

ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้า เมื่อจะตรัสบอกธรรมนั้นแก่ชตุกัณณิ-มาณพนั้น จึงได้ตรัสคาถาสามคาถา.

ในบทเหล่านั้น บทว่า เนกฺขมฺมํ ทฏฺฐุ เขมโต เห็นเนกขัมมะโดยความเป็นธรรมอันเกษม คือเห็นนิพพานและการปฏิบัติเพื่อถึงนิพพานว่าเป็นธรรมอันเกษม. บทว่า อุคฺคหึตํ ได้แก่ ยึดถือด้วยตัณหาและทิฏฐิ. บทว่านิรตฺตํ วา ได้แก่ ควรปลดเปลื้องเสีย. บทว่า มา เต วิชฺชิตฺถ คืออย่าได้๑. บาลีเป็น ชตุกัณณีปัญหา.

มีแก่ท่าน. บทว่า กิญฺจนํ เครื่องกังวล ได้แก่ แม้เครื่องกังวลมีราคะเป็นต้นอย่าได้มีแก่ท่าน. บทว่า ปุพฺเพ ในกาลก่อน คือกิเลสที่เกิดขึ้นปรารภสังขารในอดีต. บทว่า พฺราหฺมณ พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเรียกชตุกัณณิมาณพ.

บทที่เหลือในทุกบทชัดเจนดีแล้ว. พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงพระสูตรนี้ด้วยธรรมเป็นยอดคือพระอรหัตนั่นแหละ ด้วยประการฉะนี้.

เมื่อจบเทศนา ได้มีผู้บรรลุธรรมเช่นในสูตรก่อนนั่นแล.

จบอรรถกถาชตุกัณณิสูตรที่ ๑๑ แห่งอรรถกถาขุททกนิกาย

ชื่อปรมัตถโชติกา

ภัทราวุธปัญหาที่ ๑๒

ว่าด้วยความติดข้องของสัตว์

[๔๓๖] ภัทราวุธมาณพทูลถามปัญหาว่า

ข้าพระองค์ขอทูลวิงวอนพระองค์ ผู้

ทรงละอาลัย ตัดตัณหาเสียได้ ไม่หวั่นไหว

ละความเพลิดเพลิน ข้ามห้วงน้ำคือกิเลสได้

แล้วพ้นวิเศษแล้ว ละธรรมเครื่องให้ดำริ มี

พระปัญญาดี

ข้าแต่พระองค์ผู้มีความเพียร ชนใน

ชนบทต่าง ๆ ประสงค์จะฟังพระดำรัสของ

พระองค์ มาพร้อมกันแล้วจากชนบททั้ง

หลาย ได้ฟังพระดำรัสของพระองค์ผู้ประ-

เสริฐแล้ว จักกลับไปจากที่นี้ ขอพระองค์

จงตรัสพยากรณ์แก่ชนในชนบทต่าง ๆ เหล่า

นั้นให้สำเร็จประโยชน์เถิด เพราะธรรมนี้

พระองค์ทรงรู้แจ้งแล้วด้วยประการนั้น.

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสพยากรณ์ว่า ดูก่อนภัทราวุธะ

หมู่ชนควรจะนำเสียซึ่งตัณหา เป็น

เครื่องถือมั่นทั้งปวงในส่วนเบื้องบน เบื้อง