๘. สติปัฏฐานกถา เล่ม ๓๑

คำว่า สีสธรรม ได้แก่ สีสธรรม ๑๓ คือ

(๑) ตัณหามีความกังวลเป็นประธาน

(๒) มานะมีความพัวพันเป็นประธาน

(๓) ทิฏฐิมีความถือผิดเป็นประธาน

(๔) อุทธัจจะมีความฟุ้งซ่านเป็นประธาน

(๕) อวิชชามีกิเลสเป็นประธาน

(๖) ศรัทธามีความน้อมใจเชื่อเป็นประธาน

(๗) วิริยะมีความประคองไว้เป็นประธาน

(๘) สติมีความตั้งมั่นเป็นประธาน

(๙) สมาธิมีความไม่ฟุ้งซ่านเป็นประธาน

(๑๐) ปัญญามีความเห็นเป็นประธาน

(๑๑) ชีวิตินทรีย์มีความเป็นไปเป็นประธาน

(๑๒) วิโมกข์มีโคจรเป็นประธาน

(๑๓) นิโรธมีสังขารเป็นประธาน

จบ สมสีสกถา

๘. สติปัฏฐานกถา

ว่าด้วยสติปัฏฐาน ๔

[๗๒๖] เรื่องเกิดขึ้นที่พระนครสารัตถี

{๗๒๖} “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สติปัฏฐาน ๔ ประการนี้ ๔ คืออะไรบ้าง ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้เป็นผู้พิจารณาเห็นกายในกายอยู่ มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกเสียได้ เป็นผู้

พิจารณาเห็นเวทนาในเวทนาทั้งหลาย ... เป็นผู้พิจารณาเห็นจิตในจิต ... เป็นผู้พิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งหลายอยู่ มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกเสียได้ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สติปัฏฐาน ๔ ประการนี้แล”

{๗๒๗} [๗๒๗] ภิกษุเป็นผู้พิจารณาเห็นกายในกายอยู่อย่างไร

ภิกษุบางรูปในธรรมวินัยนี้ย่อมพิจารณาเห็นกองธาตุดินโดยความเป็นของไม่เที่ยง ไม่พิจารณาเห็นโดยความเป็นของเที่ยง พิจารณาเห็นโดยความเป็นทุกข์ ไม่พิจารณาเห็นโดยความเป็นสุข พิจารณาเห็นโดยความเป็นอนัตตา ไม่พิจารณาเห็นโดยความเป็นอัตตา ย่อมเบื่อหน่าย ไม่ยินดี ย่อมคลายกำหนัด ไม่กำหนัด ย่อมดับ ไม่ให้เกิด ย่อมสละคืน ไม่ถือมั่น เมื่อพิจารณาเห็นโดยความเป็นของไม่เที่ยง ย่อมละนิจจสัญญาได้ เมื่อพิจารณาเห็นโดยความเป็นทุกข์ ย่อมละสุขสัญญาได้ เมื่อพิจารณาเห็นโดยความเป็นอนัตตา ย่อมละอัตตสัญญาได้ เมื่อเบื่อหน่าย ย่อมละความยินดีได้ เมื่อคลายกำหนัด ย่อมละความกำหนัดได้ เมื่อดับ ย่อมละสมุทัยได้

เมื่อสละคืน ย่อมละความยึดถือได้ ภิกษุพิจารณาเห็นกายด้วยอาการ ๗ นี้ กายปรากฏ ไม่ใช่สติ สติปรากฏด้วย เป็นตัวระลึกด้วย ภิกษุย่อมพิจารณาเห็นกายนั้นด้วยสติและญาณนั้นดังนี้ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงเรียกการพิจารณาเห็นกายในกายว่าสติปัฏฐานภาวนาคำว่า ภาวนา ได้แก่ ภาวนา ๔ คือ ภาวนาด้วยอรรถว่าธรรมทั้งหลายที่เกิดในภาวนานั้นไม่ล่วงเกินกัน ๑ ด้วยอรรถว่าอินทรีย์ทั้งหลายมีกิจเป็นอันเดียวกัน ๑ ด้วยอรรถว่าเป็นเครื่องนำไปซึ่งความเพียรอันสมควรแก่ความที่ธรรมทั้งหลายไม่ล่วงเกินกัน และอินทรีย์มีกิจเป็นอันเดียวกันนั้น ๑ ด้วยอรรถว่าเป็นธรรมที่ซ่องเสพ ๑

ภิกษุบางรูปในธรรมวินัยนี้พิจารณาเห็นกองอาโปธาตุ กองเตโชธาตุ กองวาโยธาตุ ... กองผม ... กองขน ... กองผิว ... กองหนัง ... กองเนื้อ ... กองเอ็น ... กองกระดูก ... กองเยื่อในกระดูกโดยความเป็นของไม่เที่ยงไม่พิจารณาเห็นโดยความเป็นของเที่ยง พิจารณาเห็นโดยความเป็นทุกข์ไม่พิจารณาเห็นโดยความเป็นสุข พิจารณาเห็นโดยความเป็นอนัตตาไม่พิจารณาเห็นโดยความเป็นอัตตา ย่อมเบื่อหน่าย ไม่เพลิดเพลิน ย่อมคลายกำหนัด ไม่กำหนัด ย่อมดับ ไม่ให้เกิด ย่อมสละคืน ไม่ถือมั่น เมื่อพิจารณาเห็นโดยความเป็นของไม่เที่ยง ย่อมละนิจจสัญญาได้ เมื่อพิจารณาเห็นโดยความเป็นทุกข์ ย่อมละสุขสัญญาได้ เมื่อพิจารณาเห็นโดยความเป็นอนัตตา

ย่อมละอัตตสัญญาได้ เมื่อเบื่อหน่าย ย่อมละความเพลิดเพลินได้ เมื่อคลายกำหนัด ย่อมละความกำหนัดได้ เมื่อดับ ย่อมละสมุทัยได้ เมื่อสละคืน ย่อมละความยึดถือได้ ภิกษุพิจารณาเห็นกายด้วยอาการ ๗ นี้ กายปรากฏ ไม่ใช่สติ สติปรากฏด้วย เป็นตัวระลึกด้วย ภิกษุย่อมพิจารณาเห็นกายนั้นด้วยสติและญาณนั้นดังนี้ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงเรียกการพิจารณาเห็นกายในกายว่าสติปัฏฐานภาวนาคำว่า ภาวนา ได้แก่ ภาวนา ๔ ... ภาวนา ด้วยอรรถว่าเป็นธรรมที่ซ่องเสพ ภิกษุเป็นผู้พิจารณาเห็นกายในกายอยู่อย่างนี้

{๗๒๘} [๗๒๘] ภิกษุเป็นผู้พิจารณาเห็นเวทนาในเวทนาทั้งหลายอยู่อย่างไร

ภิกษุบางรูปในธรรมวินัยนี้ย่อมพิจารณาเห็นสุขเวทนาโดยความเป็นของไม่เที่ยง ไม่พิจารณาเห็นโดยความเป็นของเที่ยง ... ย่อมสละคืน ไม่ถือมั่น เมื่อพิจารณาเห็นโดยความเป็นของไม่เที่ยง ย่อมละนิจจสัญญาได้ ... เมื่อสละคืน ย่อมละความถือมั่นได้ ภิกษุย่อมพิจารณาเห็นเวทนาด้วยอาการ ๗ นี้ เวทนาปรากฏ ไม่ใช่สติ สติปรากฏด้วย เป็นตัวระลึกด้วย ภิกษุย่อมพิจารณาเห็นเวทนานั้นด้วยสติและญาณนั้นดังนี้ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงเรียกการพิจารณาเห็นเวทนาในเวทนาทั้งหลายว่าสติปัฏฐานภาวนา

คำว่า ภาวนา ได้แก่ ภาวนา ๔ ... ภาวนาด้วยอรรถว่าเป็นธรรมที่ซ่องเสพ ...

ภิกษุบางรูปในธรรมวินัยนี้ย่อมพิจารณาเห็นทุกขเวทนา ... อทุกขมสุขเวทนา ... สุขเวทนาที่มีอามิส ... สุขเวทนาที่ไม่มีอามิส ... ทุกขเวทนาที่มีอามิส ทุกขเวทนาที่ไม่มีอามิส ... อทุกขมสุขเวทนาที่มีอามิส ... อทุกขมสุขเวทนาที่ไม่มีอามิส ... จักขุสัมผัสสชาเวทนา ... โสตสัมผัสสชาเวทนา ... ฆานสัมผัสสชาเวทนา ... เมื่อสลัดทิ้ง ย่อมละความถือมั่นได้ ภิกษุพิจารณาเห็นเวทนาด้วยอาการ ๗ นี้ เวทนาปรากฏ ไม่ใช่สติ สติปรากฏด้วย เป็นตัวระลึกด้วย ภิกษุย่อมพิจารณาเห็นเวทนานั้นด้วยสติและญาณนั้น ดังนี้ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงเรียกการพิจารณาเห็นเวทนาในเวทนาทั้งหลายว่า สติปัฏฐานภาวนาคำว่า ภาวนา ได้แก่ ภาวนา ๔ ... ภาวนา ด้วยอรรถว่าเป็นธรรมที่ซ่องเสพ ๑ ภิกษุเป็นผู้พิจารณาเห็นเวทนาในเวทนาทั้งหลายอยู่อย่างนี้

{๗๒๙} [๗๒๙] ภิกษุเป็นผู้พิจารณาเห็นจิตในจิตอยู่อย่างไร

ภิกษุบางรูปในธรรมวินัยนี้ย่อมพิจารณาเห็นจิตมีราคะโดยความเป็นของไม่เที่ยง ไม่พิจารณาเห็นโดยความเป็นของเที่ยง ... ย่อมสละคืน ไม่ถือมั่น เมื่อพิจารณาเห็นโดยความเป็นของไม่เที่ยง ย่อมละนิจจสัญญาได้ ... เมื่อสละคืน ย่อมละความถือมั่นได้ ภิกษุพิจารณาเห็นจิตด้วยอาการ ๗ นี้จิตปรากฏ ไม่ใช่สติ สติปรากฏด้วย เป็นตัวระลึกด้วย ภิกษุย่อมพิจารณาเห็นจิตนั้นด้วยสติและญาณนั้นดังนี้ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงเรียกการพิจารณาเห็นจิตในจิตว่าสติปัฏฐานภาวนาคำว่า ภาวนา ได้แก่ ภาวนา ๔ ... ภาวนาด้วยอรรถว่าเป็นธรรมที่ซ่องเสพ

ภิกษุบางรูปในธรรมวินัยนี้ ย่อมพิจารณาเห็นจิตอันปราศจากราคะ ... จิตมีโทสะ ... จิตปราศจากโทสะ ... จิตมีโมหะ ... จิตปราศจากโมหะ ... จิตหดหู่ ... จิตฟุ้งซ่าน ... จิตเป็นมหัคคตะ ... จิตไม่เป็นมหัคคตะ ... จิตมีจิตอื่นยิ่งกว่า ... จิตไม่มีจิตอื่นยิ่งกว่า ... จิตตั้งมั่น ... จิตไม่ตั้งมั่น ... จิตหลุดพ้น ... จิตไม่หลุดพ้น ... จักขุวิญญาณ ... โสตวิญญาณ ... ฆานวิญญาณ ... ชิวหาวิญญาณ ... กายวิญญาณ ... มโนวิญญาณ โดยความเป็นของไม่เที่ยง ไม่พิจารณาเห็นโดยความเป็นของเที่ยง ... ย่อมสละคืน ไม่ถือมั่น เมื่อพิจารณาเห็นโดยความเป็นของไม่เที่ยง ย่อมละนิจจสัญญาได้ ... เมื่อสละคืน ย่อมละความถือมั่นได้ ภิกษุพิจารณาเห็นจิตด้วยอาการ ๗ นี้ จิตปรากฏ ไม่ใช่สติ สติปรากฏด้วย เป็นตัวระลึกด้วย ภิกษุย่อมพิจารณาเห็นจิตนั้นด้วยสติและญาณนั้นดังนี้ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงเรียกการพิจารณาเห็นจิตในจิตว่าสติปัฏฐานภาวนาคำว่า ภาวนา ได้แก่ ภาวนา ๔ ... ภาวนาด้วยอรรถว่าเป็นธรรมที่ซ่องเสพ ๑ ภิกษุเป็นผู้พิจารณาเห็นจิตในจิตอยู่อย่างนี้

{๗๓๐} [๗๓๐] ภิกษุเป็นผู้พิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งหลายอยู่อย่างไร

ภิกษุบางรูปในธรรมวินัยนี้เว้นกาย เวทนา จิตเสียแล้วย่อมพิจารณาเห็นธรรมทั้งหลายที่เหลือจากนั้นโดยความเป็นของไม่เที่ยง ไม่พิจารณาเห็นโดยความเป็นของเที่ยง ย่อมพิจารณาเห็นโดยความเป็นทุกข์ ไม่พิจารณาเห็นโดยความเป็นสุข ย่อมพิจารณาเห็นโดยความเป็นอนัตตา ไม่พิจารณาเห็นโดยความเป็นอัตตา ย่อมเบื่อหน่าย ไม่เพลิดเพลิน ย่อมคลายกำหนัด ไม่กำหนัด ย่อมดับ ไม่ให้เกิด ย่อมสละคืน ไม่ถือมั่น เมื่อพิจารณาเห็นโดยความเป็นของไม่เที่ยง ย่อมละนิจจสัญญาได้ เมื่อพิจารณาเห็นโดยความเป็นทุกข์ ย่อมละสุขสัญญาได้ เมื่อพิจารณาเห็นโดยความเป็นอนัตตา