หัวข้อประจำขันธกะ เล่ม ๕

หัวข้อประจำขันธกะ

{๒๓๗} เรื่องพระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ จัมปานคร ภิกษุผู้อยู่ในวาสภคามได้ทำความขวนขวายในสิ่งจำปรารถนาแก่พวกพระอาคันตุกะ ครั้นทราบว่าพวกเธอชำนาญในสถานที่โคจรดีแล้ว จึงเลิกทำความขวนขวายในกาลนั้น แต่ต้องถูกพวกพระอาคันตุกะยกวัตรเพราะเหตุที่ไม่ทำ จึงได้ไปเฝ้าพระชินเจ้า ๑เรื่องภิกษุทั้งหลายในจัมปานครทำกรรมเป็นวรรคโดยไม่เป็นธรรม พร้อมเพรียงกันโดยไม่เป็นธรรม เป็นวรรคโดยธรรม เป็นวรรคโดยเทียมธรรม พร้อมเพรียงกันโดยเทียมธรรม ภิกษุรูปเดียวยกวัตรภิกษุรูปเดียว ภิกษุรูปเดียวยกวัตรภิกษุสองรูป หลายรูปที่เป็นสงฆ์ก็มี ภิกษุสองรูป ภิกษุหลายรูปยกวัตรกันก็มี และสงฆ์ต่อสงฆ์ยกวัตรกันก็มี ๑เรื่องพระสัพพัญญูผู้ประเสริฐทรงทราบแล้วตรัสห้ามว่าไม่เป็นธรรม ๑ เรื่องกรรมใดวิบัติโดยญัตติ สมบูรณ์โดยอนุสาวนา วิบัติโดยอนุสาวนา สมบูรณ์โดยญัตติ วิบัติทั้งสองอย่าง ทำกรรมแผกจากธรรม แผกจากวินัย แผกจากสัตถุศาสน์ กรรมที่ถูกคัดค้าน กำเริบ ไม่ควรแก่ฐานะ ๑เรื่องกรรมเป็นวรรคโดยไม่เป็นธรรม พร้อมเพรียงกันโดยไม่เป็นธรรม เป็นวรรคโดยเทียมธรรม พร้อมเพรียงกันโดยเทียมธรรม พระตถาคตทรงอนุญาต

กรรมพร้อมเพรียงกันโดยธรรมเท่านั้น ๑ เรื่องสงฆ์มี ๕ ประเภท คือ สงฆ์จตุวรรค สงฆ์ปัญจวรรค สงฆ์ทศวรรค สงฆ์วีสติวรรค และสงฆ์อติเรกวีสติวรรค ๑

เรื่องเว้นอุปสมบทกรรม ปวารณากรรม กับอัพภานกรรม นอกนั้นสงฆ์จตุวรรคทำได้ ๑ เรื่องเว้นกรรม ๒ อย่าง คือ อุปสมบทในมัชฌิมประเทศและอัพภานกรรม นอกนั้นสงฆ์ปัญจวรรคทำได้ทั้งสิ้น ๑ เรื่องเว้นอัพภานกรรมอย่างเดียว นอกนั้นสงฆ์ทศวรรคทำได้ทั้งสิ้น ๑ เรื่องกรรมทุกอย่างสงฆ์วีสติวรรคทำได้ทั้งสิ้น ๑

เรื่องภิกษุณี สิกขมานา สามเณร สามเณรี ภิกษุ ผู้บอกลาสิกขา ภิกษุผู้ต้องอันติมวัตถุ ภิกษุผู้ถูกสงฆ์ยกวัตรฐานไม่เห็นอาบัติ ฐานไม่ทำคืนอาบัติ ฐานไม่ยอมสละทิฏฐิอันชั่วช้า บัณเฑาะก์ คนลักเพศ ภิกษุผู้เข้ารีตเดียรถีย์ สัตว์ดิรัจฉาน คนฆ่ามารดา คนฆ่าบิดา คนฆ่าพระอรหันต์ คนประทุษร้ายภิกษุณี คนทำสังฆเภท คนทำโลหิตุปบาท อุภโตพยัญชนก ภิกษุนานาสังวาส ภิกษุผู้อยู่ต่างสีมากัน ภิกษุผู้อยู่ในเวหาสด้วยฤทธิ์ สงฆ์ทำกรรมแก่ผู้ใด มีผู้นั้นเป็นที่ครบจำนวนสงฆ์ รวม ๒๔ จำพวก พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงห้าม เพราะพวกนั้นเป็นคณปูรกะไม่ได้ ๑เรื่องสงฆ์มีปาริวาสิกภิกษุเป็นที่ ๔ ให้ปริวาสชักเข้าหาอาบัติเดิม ให้มานัต หรือพึงอัพภาน เป็นกรรมใช้ไม่ได้ และไม่ควรทำ ๑ เรื่องสงฆ์มีมูลายปฏิกัสสนารหภิกษุเป็นที่ ๔ มีมานัตตารหภิกษุเป็นที่

๔ มีมานัตตจาริกภิกษุเป็นที่ ๔ มีอัพภานารหภิกษุเป็นที่ ๔ รวม ๕ ประเภท พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงประกาศว่าทำสังฆกรรมใช้ไม่ได้ ๑

เรื่องภิกษุณี สิกขมานา สามเณร สามเณรี ภิกษุผู้บอกลาสิกขา ภิกษุผู้ต้องอันติมวัตถุ ภิกษุผู้วิกลจริต ภิกษุมีจิตฟุ้งซ่าน ภิกษุกระสับกระส่ายเพราะเวทนา ภิกษุถูกยกวัตรฐานไม่เห็นอาบัติ ฐานไม่ทำคืนอาบัติ ฐานไม่ยอมสละทิฏฐิอันชั่วช้า บัณเฑาะก์ คนลักเพศ ภิกษุเข้ารีตเดียรถีย์ สัตว์ดิรัจฉาน คนฆ่ามารดา คนฆ่าบิดา คนฆ่าพระอรหันต์ คนประทุษร้ายภิกษุณี คนทำสังฆเภท คนทำโลหิตุปบาท อุภโตพยัญชนก ภิกษุนานาสังวาส ภิกษุผู้อยู่ต่างสีมากัน ภิกษุผู้อยู่ในเวหาสด้วยฤทธิ์ และภิกษุที่ถูกสงฆ์ลงกรรม รวม ๒๗ จำพวกนี้ค้านไม่ขึ้น ๑เรื่องภิกษุผู้เป็นปกตัตตะค้านขึ้น ๑ เรื่องภิกษุผู้บริสุทธิ์ ถ้าสงฆ์ไล่ออก เป็นอันไล่ออกไม่ดี ๑ เรื่องภิกษุผู้โง่เขลา ถ้าสงฆ์ไล่ออก เป็นอันไล่ออกดีแล้ว ๑

เรื่องบัณเฑาะก์ คนลักเพศ ภิกษุเข้ารีตเดียรถีย์ สัตว์ดิรัจฉาน คนฆ่ามารดา คนฆ่าบิดา คนฆ่าพระอรหันต์ คนประทุษร้ายภิกษุณี คนทำสังฆเภท คนทำโลหิตุปบาท อุภโตพยัญชนก รวม ๑๑ จำพวกนี้รับเข้าหมู่ไม่ควร ๑

เรื่องคนมือด้วน คนเท้าด้วน คนทั้งมือทั้งเท้าด้วนทั้งสอง คนหูขาด คนจมูกแหว่ง คนทั้งหูขาดทั้งจมูกแหว่งทั้งสอง คนนิ้วมือนิ้วเท้าขาด คนมีง่ามมือ

ง่ามเท้าขาด คนเอ็นขาด คนมือเป็นแผ่น คนค่อม คนเตี้ย คนคอพอก คนมีสักหมายโทษ คนมีรอยเฆี่ยนด้วยหวาย คนถูกออกหมายสั่งจับ คนเท้าปุก คนมีโรคเรื้อรัง คนมีรูปร่างไม่สมประกอบ คนตาบอดข้างเดียว คนง่อย คนกระจอก คนเป็นโรคอัมพาต คนมีอิริยาบถขาด คนชราทุพพลภาพ คนตาบอดสองข้าง คนใบ้ คนหนวก คนทั้งบอดทั้งใบ้ คนทั้งบอดทั้งหนวก คนทั้งใบ้ทั้งหนวก คนทั้งบอดทั้งใบ้ทั้งหนวก เหล่านี้รวม ๓๒ จำพวกพอดี รับคนเหล่านี้เข้าหมู่ได้ พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงประกาศไว้แล้ว ๑เรื่องกรรม ๗ อย่าง คือ การยกวัตรภิกษุผู้ไม่เห็นอาบัติ ไม่ทำคืนอาบัติ ไม่ยอมสละทิฏฐิอันชั่วช้า ไม่เห็น ไม่ทำคืนอาบัติ ไม่เห็นอาบัติ ไม่ยอมสละทิฏฐิอันชั่วช้า ไม่ทำคืนอาบัติ ไม่ยอมสละทิฎฐิอันชั่วช้า ไม่เห็น ไม่ทำคืน ไม่ยอมสละทิฏฐิอันชั่วช้า เป็นกรรมไม่เป็นธรรม ๑

เรื่องกรรม ๗ อย่างนั้น แม้ที่อนุวัตตามภิกษุผู้ต้องอาบัติ ก็เป็นกรรมไม่เป็นธรรม ๑ เรื่องกรรมอีก ๗ อย่าง ที่อนุวัตตามภิกษุผู้ต้องอาบัติ เป็นกรรมที่ชอบธรรม ๑

เรื่องกรรมที่ควรทำต่อหน้ากลับทำลับหลัง กรรมที่ควรทำด้วยซักถามกลับทำโดยไม่ซักถาม กรรมที่ควรทำตามปฏิญาณกลับทำโดยไม่ปฏิญาณ ให้อมูฬหวินัยแก่ภิกษุผู้ควรสติวินัย ลงตัสสปาปิยสิกากรรมแก่

ภิกษุผู้ควรอมูฬหวินัย ลงตัชชนียกรรมแก่ภิกษุผู้ควรตัสสปาปิยสิกากรรม ลงนิยสกรรมแก่ภิกษุผู้ควรตัสสปาปิยสิกากรรม ลงปัพพาชนียกรรมแก่ภิกษุผู้ควรนิยสกรรม ลงปฏิสารณียกรรมแก่ภิกษุผู้ควรปัพพาชนียกรรม ลงอุกเขปนียกรรมแก่ภิกษุผู้ควรปฏิสารณียกรรม ให้ปริวาสแก่ภิกษุผู้ควรอุกเขปนียกรรม ชักภิกษุผู้ควรปริวาสเข้าหาอาบัติเดิม ให้มานัตแก่ภิกษุผู้ควรชักเข้าหาอาบัติเดิม อัพภานภิกษุผู้ควรประพฤติมานัต ให้ภิกษุผู้ควรอัพภานให้อุปสมบทกุลบุตร ทำกรรมอย่างอื่นแก่ภิกษุอื่น รวม ๑๖ อย่างนี้ เป็นกรรมใช้ไม่ได้ ทำกรรมนั้น ๆ แก่ภิกษุนั้นๆ รวม ๑๖ อย่างนี้ เป็นกรรมใช้ได้ ๑เรื่องยกวัตรภิกษุอื่นเสียรวม ๑๖ อย่างนี้เป็นกรรมใช้ไม่ได้ ๑ เรื่องทำกรรมมีมูลอย่างละ ๒ แก่ภิกษุนั้นรวม ๑๖ อย่างแม้เหล่านั้นเป็นกรรมใช้ได้ ๑

เรื่องจักรมีมูลอย่างละหนึ่ง พระชินเจ้าตรัสว่าใช้ไม่ได้ ๑ เรื่องภิกษุก่อความบาดหมาง สงฆ์เป็นวรรคโดยไม่เป็นธรรมได้ลงตัชชนียกรรม ๑ เรื่องภิกษุนั้นไปอาวาสอื่น ภิกษุทั้งหลายในอาวาสนั้นได้พร้อมเพรียงกันโดยไม่เป็นธรรมลงตัชชนียกรรมแก่เธอ ๑

เรื่องภิกษุทั้งหลายในอาวาสอื่นเป็นวรรคโดยธรรม เป็นวรรคโดยเทียมธรรมก็มี พร้อมเพรียงกันโดยเทียมธรรมก็มี ได้ลงตัชชนียกรรมแก่ภิกษุนั้น ๑

เรื่องบทเหล่านั้น คือ พร้อมเพรียงกันโดยไม่เป็นธรรม เป็นวรรคโดยธรรม เป็นวรรคโดยเทียมธรรม

และพร้อมเพรียงกันโดยเทียมธรรม ปราชญ์ผู้มีปัญญา พึงผูกให้เป็นจักรทำให้มีมูลอย่างละหนึ่ง ๑

เรื่องสงฆ์ลงนิยสกรรมแก่ภิกษุผู้โง่เขลา ไม่ฉลาด ๑ เรื่องสงฆ์ลงปัพพาชนียกรรมแก่ภิกษุผู้ประทุษร้ายตระกูล ๑ เรื่องสงฆ์ลงปฏิสารณียกรรมแก่ภิกษุผู้ด่าคฤหัสถ์ ๑ เรื่องพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้นำหมู่ ทรงภาษิตอุกเขปนียกรรมแก่ภิกษุผู้ไม่เห็นอาบัติ ไม่ทำคืนอาบัติ และไม่ยอมสละทิฎฐิอันชั่วช้า ๑ เรื่องภิกษุผู้มีปัญญาพึงทำตัชชนียกรรมให้ถูกต้องตามระเบียบวินัย ๑เรื่องภิกษุประพฤติเรียบร้อยอนุวัตตามระเบียบวินัย เหล่านั้นแหละขอระงับกรรมเหล่านั้นโดยนัยแห่งกรรมในหนหลัง ๑ เรื่องในกรรมนั้น ๆ แล สงฆ์ผู้อยู่ในที่ประชุมนั้นกล่าวแย้งกันว่า ‘กรรมไม่เป็นอันทำ กรรมเป็นอันทำไม่ชอบ กรรมต้องทำใหม่’ และเมื่อกรรมระงับ ภิกษุเหล่านั้นจัดว่าเป็นธรรมวาที ๑พระมหามุนีทรงเห็นภิกษุพวกเข้ากรรมได้รับความลำบากโดยวิบัติ จึงทรงชี้วิธีระงับไว้ ดุจนายแพทย์ผู้เชี่ยวชาญได้ชี้บอกตัวยาไว้ฉะนั้น

รวมเรื่องในขันธกะนี้ ๓๖ เรื่อง

จบ จัมเปยยขันธกะ

๑๐. โกสัมพิกขันธกะ

๑. ว่าด้วยการวิวาทแห่งภิกษุชาวพระนครโกสัมพี

{๒๓๘} [๔๕๑] โดยสมัยนั้น พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าประทับอยู่ ณ โฆสิตาราม ใกล้พระนครโกสัมพี ครั้งนั้นแล ยังมีภิกษุรูปหนึ่งต้องอาบัติแล้ว เธอมีความเห็นในอาบัตินั้นว่าเป็นอาบัติ แต่ภิกษุเหล่าอื่นมีความเห็นในอาบัตินั้นว่าไม่เป็นอาบัติ สมัยต่อมา ภิกษุรูปนั้นกลับมีความเห็นในอาบัตินั้นว่า ไม่เป็นอาบัติ แต่ภิกษุเหล่าอื่นมีความเห็นในอาบัตินั้นว่าเป็นอาบัติ จึงภิกษุเหล่านั้นได้ถามภิกษุรูปนั้นว่า “อาวุโส ท่านต้องอาบัติแล้ว ท่านเห็นอาบัตินั้นไหม” ภิกษุรูปนั้นตอบว่า “อาวุโสทั้งหลาย ผมไม่มีอาบัติที่จะพึงเห็น” ภายหลังภิกษุเหล่านั้นได้ความพร้อมเพรียงกันแล้วจึงยกวัตรภิกษุรูปนั้นฐานไม่เห็นอาบัติแท้จริง ภิกษุรูปนั้นเป็นพหูสูต ชำนาญคัมภีร์ ทรงธรรม ทรงวินัย ทรงมาติกา เป็นบัณฑิต เฉียบแหลม มีปัญญา มีความละอาย มักรังเกียจ ใคร่ต่อสิกขา จึงภิกษุรูปนั้นเข้าไปหาพวกภิกษุที่เป็นเพื่อนเคยเห็นเคยคบหากันมา แล้วได้กล่าวว่า “อาวุโสทั้งหลาย นั่นไม่เป็นอาบัติ นั่นเป็นอาบัติหามิได้ ผมไม่ต้องอาบัติ ผมต้องอาบัติหามิได้ ผมไม่ต้องถูกยกวัตร ผม