อธิบายวิวาทาธิกรณ์ เล่ม ๘

ระงับด้วยสมถะ ๓ คือ ด้วยสัมมุขาวินัยกับปฏิญญาตกรณะก็มี ด้วยสัมมุขาวินัยกับติณวัตถารกะก็มี

๕. อธิกรณาธิปปายะ

ว่าด้วยคำถาม-ตอบอธิบายอธิกรณ์

{๑๐๕๔} [๓๔๘] ถาม : วิวาทาธิกรณ์ เป็นอนุวาทาธิกรณ์ อาปัตตาธิกรณ์ กิจจาธิกรณ์ไหม

ตอบ : วิวาทาธิกรณ์ไม่เป็นอนุวาทาธิกรณ์ อาปัตตาธิกรณ์ กิจจาธิกรณ์ แต่เพราะวิวาทาธิกรณ์เป็นปัจจัย ย่อมเป็นอนุวาทาธิกรณ์ อาปัตตาธิกรณ์ กิจจาธิกรณ์ได้

ถาม : มีอุปมาเหมือนอะไร

ตอบ : เหมือนภิกษุทั้งหลายในพระธรรมวินัยนี้วิวาทกันว่า ‘นี้เป็นธรรม นี้ไม่เป็นธรรม’ ‘นี้เป็นวินัย นี้ไม่เป็นวินัย’ ‘นี้พระตถาคตตรัสไว้ ทรงภาษิตไว้ นี้พระตถาคตมิได้ตรัสไว้ มิได้ทรงภาษิตไว้’ ‘นี้พระตถาคตทรงประพฤติมา นี้พระตถาคตไม่ได้ทรงประพฤติมา’ ‘นี้เป็นอาบัติ นี้ไม่เป็นอาบัติ’ ‘นี้เป็นอาบัติเบา นี้เป็นอาบัติหนัก’ ‘นี้เป็นอาบัติมีส่วนเหลือ นี้เป็นอาบัติไม่มีส่วนเหลือ’ ‘นี้เป็นอาบัติชั่วหยาบ นี้เป็นอาบัติไม่ชั่วหยาบ’ความบาดหมาง ความทะเลาะ ความขัดแย้ง ความวิวาท การพูด แตกต่างกัน การพูดไปทางอื่น การพูดเพื่อให้หมองใจ ความผิดพ้องในเรื่องนั้นอันใด นี้เรียกว่าวิวาทาธิกรณ์ สงฆ์วิวาทกันเพราะเรื่องขัดแย้งดังกล่าว จัดเป็นวิวาทาธิกรณ์ เมื่อวิวาทกัน ย่อมโจท จัดเป็นอนุวาทาธิกรณ์ เมื่อโจท ย่อมต้องอาบัติ จัดเป็นอาปัตตาธิกรณ์ สงฆ์ทำกรรมตามอาบัตินั้น จัดเป็นกิจจาธิกรณ์ เพราะวิวาทาธิกรณ์เป็นปัจจัย ย่อมเป็นอนุวาทาธิกรณ์ อาปัตตาธิกรณ์ กิจจาธิกรณ์อย่างนี้

อธิบายอนุวาทาธิกรณ์

{๑๐๕๕} ถาม : อนุวาทาธิกรณ์เป็นอาปัตตาธิกรณ์ กิจจาธิกรณ์ วิวาทาธิกรณ์ไหม

ตอบ : อนุวาทาธิกรณ์ไม่เป็นอาปัตตาธิกรณ์ กิจจาธิกรณ์ วิวาทาธิกรณ์ แต่เพราะอนุวาทาธิกรณ์เป็นปัจจัย ย่อมเป็นอาปัตตาธิกรณ์ กิจจาธิกรณ์ วิวาทาธิกรณ์ได้

ถาม : มีอุปมาเหมือนอะไร

ตอบ : เหมือนภิกษุทั้งหลายในธรรมวินัยนี้โจทภิกษุด้วยศีลวิบัติ ด้วยอาจารวิบัติ ด้วยทิฏฐิวิบัติ หรือด้วยอาชีววิบัติ การโจท การกล่าวหา การฟ้องร้อง การประท้วง ความเป็นผู้คล้อยตาม การทำความอุตสาหะโจท การเพิ่มกำลังให้ในเรื่องนั้นอันใด นี้เรียกว่าอนุวาทาธิกรณ์สงฆ์ย่อมวิวาทกันในอนุวาทาธิกรณ์ จัดเป็นวิวาทาธิกรณ์ เมื่อวิวาท ย่อมโจท จัดเป็นอนุวาทาธิกรณ์ เมื่อโจท ย่อมต้องอาบัติ จัดเป็น อาปัตตาธิกรณ์ สงฆ์ทำกรรมตามอาบัตินั้น จัดเป็นกิจจาธิกรณ์ เพราะอนุวาทาธิกรณ์เป็นปัจจัย ย่อมเป็นอาปัตตาธิกรณ์ กิจจาธิกรณ์ วิวาทาธิกรณ์อย่างนี้

อธิบายอาปัตตาธิกรณ์

{๑๐๕๖} ถาม : อาปัตตาธิกรณ์เป็นกิจจาธิกรณ์ วิวาทาธิกรณ์ อนุวาทาธิกรณ์ไหม

ตอบ : อาปัตตาธิกรณ์ไม่เป็นกิจจาธิกรณ์ วิวาทาธิกรณ์ อนุวาทาธิกรณ์ แต่เพราะอาปัตตาธิกรณ์เป็นปัจจัย ย่อมเป็นกิจจาธิกรณ์ วิวาทาธิกรณ์ อนุวาทาธิกรณ์ได้

ถาม : มีอุปมาเหมือนอะไร

ตอบ : เหมือนกองอาบัติทั้ง ๕ ชื่ออาปัตตาธิกรณ์ กองอาบัติทั้ง ๗ ก็ชื่ออาปัตตาธิกรณ์ นี้เรียกว่าอาปัตตาธิกรณ์

สงฆ์ย่อมวิวาทกันในอาปัตตาธิกรณ์ จัดเป็นวิวาทาธิกรณ์ เมื่อวิวาท ย่อมโจท จัดเป็นอนุวาทาธิกรณ์ เมื่อโจท ย่อมต้องอาบัติ จัดเป็น อาปัตตาธิกรณ์ สงฆ์ทำกรรมตามอาบัตินั้น จัดเป็นกิจจาธิกรณ์ เพราะอาปัตตาธิกรณ์เป็นปัจจัย ย่อมเป็นกิจจาธิกรณ์ วิวาทาธิกรณ์ อนุวาทาธิกรณ์ อย่างนี้

อธิบายกิจจาธิกรณ์

{๑๐๕๗} ถาม : กิจจาธิกรณ์เป็นวิวาทาธิกรณ์ อนุวาทาธิกรณ์ อาปัตตาธิกรณ์ ไหม

ตอบ : กิจจาธิกรณ์ไม่เป็นวิวาทาธิกรณ์ อนุวาทาธิกรณ์ อาปัตตาธิกรณ์ แต่เพราะกิจจาธิกรณ์เป็นปัจจัย ย่อมเป็นวิวาทาธิกรณ์ อนุวาทาธิกรณ์ อาปัตตาธิกรณ์

ถาม : มีอุปมาเหมือนอะไร

ตอบ : เหมือนความเป็นกิจ ความเป็นกรณียะแห่งสงฆ์ คือ อปโลกนกรรม ญัตติกรรม ญัตติทุติยกรรม ญัตติจตุตถกรรมอันใด นี้เรียกว่ากิจจาธิกรณ์

สงฆ์ย่อมวิวาทกันเพราะกิจจาธิกรณ์ จัดเป็นวิวาทาธิกรณ์ เมื่อวิวาท ย่อมโจท จัดเป็นอนุวาทาธิกรณ์ เมื่อโจท ย่อมต้องอาบัติ จัดเป็นอาปัตตาธิกรณ์ สงฆ์ทำกรรมตามอาบัตินั้น จัดเป็นกิจจาธิกรณ์ เพราะกิจจาธิกรณ์เป็นปัจจัย ย่อมเป็นวิวาทาธิกรณ์ อนุวาทาธิกรณ์ อาปัตตาธิกรณ์อย่างนี้

๖. ปุจฉาวาร

วาระว่าด้วยคำถามในสมถะ

{๑๐๕๘} [๓๔๙] ถาม : สติวินัยมีในที่ใด สัมมุขาวินัยมีในที่นั้น สัมมุขาวินัย มีในที่ใด สติวินัยมีในที่นั้น อมูฬหวินัยมีในที่ใด สัมมุขาวินัยมีในที่นั้น สัมมุขาวินัยมีในที่ใด อมูฬหวินัยมีในที่นั้น ปฏิญญาตกรณะมีในที่ใด สัมมุขาวินัยมีในที่นั้น สัมมุขาวินัยมีในที่ใด ปฏิญญาตกรณะมีในที่นั้น เยภุยยสิกามีในที่ใด สัมมุขาวินัยมีในที่นั้น สัมมุขาวินัยมีในที่ใด เยภุยยสิกามีในที่นั้น ตัสสปาปิยสิกามีในที่ใด สัมมุขาวินัยมีในที่นั้น สัมมุขาวินัยมีในที่ใด ตัสสปาปิยสิกามีในที่นั้น ติณวัตถารกะมีในที่ใด สัมมุขาวินัยมีในที่นั้น สัมมุขาวินัยมีในที่ใด ติณวัตถารกะมีในที่นั้นหรือ

๗. วิสัชนาวาร

วาระว่าด้วยคำตอบในสมถะ

{๑๐๕๙} [๓๕๐] ตอบ : สมัยใด อธิกรณ์ระงับด้วยสัมมุขาวินัยกับสติวินัย สมัยนั้น สติวินัยมีในที่ใด สัมมุขาวินัยจึงมีในที่นั้น สัมมุขาวินัยมีในที่ใด สติวินัยจึงมีในที่นั้น แต่ในที่นั้น ไม่มีอมูฬหวินัย ปฏิญญาตกรณะ เยภุยยสิกา ตัสสปาปิยสิกา และติณวัตถารกะสมัยใด อธิกรณ์ระงับด้วยสัมมุขาวินัยกับอมูฬหวินัย ...

สมัยใด อธิกรณ์ระงับด้วยสัมมุขาวินัยกับปฏิญญาตกรณะ ...

สมัยใด อธิกรณ์ระงับด้วยสัมมุขาวินัยกับเยภุยยสิกา ...

สมัยใด อธิกรณ์ระงับด้วยสัมมุขาวินัยกับตัสสปาปิยสิกา ...

สมัยใด อธิกรณ์ระงับด้วยสัมมุขาวินัยกับติณวัตถารกะ สมัยนั้น ติณวัตถารกะมีในที่ใด สัมมุขาวินัยจึงมีในที่นั้น สัมมุขาวินัยมีในที่ใด