สัมมันติวารที่ ๑๗ เล่ม ๘

ณ ที่ใด ติณวัตถารกะก็ใช้ได้ ณ ที่นั้น แต่ ณ ที่นั้นย่อมใช้เยภุยยสิกา สติวินัย อมูฬหวินัย ปฏิญญาตกรณะ และตัสสปาปิยสิกาไม่ได้

จบ สมยวารที่ ๑๕

๑๖. สังสัฏฐวาร

วาระว่าด้วยธรรมคืออธิกรณ์หรือสมถะรวมกัน

{๙๐๒} [๓๐๖] ถาม : ธรรมเหล่านี้คืออธิกรณ์ก็ดี สมถะก็ดีรวมกันหรือแยกกัน และนักปราชญ์พึงได้เพื่อยักย้ายบัญญัติธรรมเหล่านี้ทำให้ต่างกัน ธรรมเหล่านี้คืออธิกรณ์ก็ดี สมถะก็ดีรวมกัน ไม่แยกกัน และนักปราชญ์พึงได้เพื่อยักย้ายบัญญัติธรรมเหล่านี้ทำให้ต่างกันหรือ

ตอบ : ข้อนั้นนักปราชญ์ไม่พึงกล่าวว่าอย่างนั้น ธรรมเหล่านี้คือ อธิกรณ์ก็ดี สมถะก็ดีรวมกัน ไม่แยกกัน และนักปราชญ์ไม่พึงได้เพื่อ ยักย้ายบัญญัติธรรมเหล่านี้ทำให้ต่างกัน ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสแล้วมิใช่หรือว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อธิกรณ์ ๔ สมถะ ๗ เหล่านี้ อธิกรณ์ระงับด้วยสมถะ สมถะก็ระงับด้วยอธิกรณ์ อย่างนี้ ธรรมเหล่านี้จึงรวมกัน ไม่แยกกัน และนักปราชญ์ไม่พึงได้เพื่อยักย้าย บัญญัติธรรมเหล่านี้ทำให้ต่างกัน’

จบ สังสัฏฐวารที่ ๑๖

๑๗. สัมมันติวาร

วาระว่าด้วยอธิกรณ์ระงับด้วยสมถะ

{๙๐๓} [๓๐๗] ถาม : วิวาทาธิกรณ์ระงับด้วยสมถะเท่าไร อนุวาทาธิกรณ์ ระงับด้วยสมถะเท่าไร อาปัตตาธิกรณ์ระงับด้วยสมถะเท่าไร กิจจาธิกรณ์ ระงับด้วยสมถะเท่าไร

ตอบ : วิวาทาธิกรระงับด้วยสมถะ ๒ คือ

๑. สัมมุขาวินัย ๒. เยภุยยสิกา

อนุวาทาธิกรณ์ระงับด้วยสมถะ ๔ คือ

๑. สัมมุขาวินัย ๒. สติวินัย

๓. อมูฬหวินัย ๔. ตัสสปาปิยสิกา

อาปัตตาธิกรณ์ระงับด้วยสมถะ ๓ คือ

๑. สัมมุขาวินัย ๒. ปฏิญญาตกรณะ ๓. ติณวัตถารกะ

กิจจาธิกรณ์ระงับด้วยสมถะอย่างเดียว คือ สัมมุขาวินัย

ถาม : วิวาทาธิกรณ์กับอนุวาทาธิกรณ์ระงับด้วยสมถะเท่าไร

ตอบ : วิวาทาธิกรณ์กับอนุวาทาธิกรณ์ระงับด้วยสมถะ ๕ คือ

๑. สัมมุขาวินัย ๒. เยภุยยสิกา

๓. สติวินัย ๔. อมูฬหวินัย

๕. ตัสสปาปิยสิกา

ถาม : วิวาทาธิกรณ์กับอาปัตตาธิกรณ์ระงับด้วยสมถะเท่าไร

ตอบ : วิวาทาธิกรณ์กับอาปัตตาธิกรณ์ระงับด้วยสมถะ ๔ คือ

๑. สัมมุขาวินัย ๒. เยภุยยสิกา

๓. ปฏิญญาตกรณะ ๔. ติณวัตถารกะ

ถาม : วิวาทาธิกรณ์กับกิจจาธิกรณ์ระงับด้วยสมถะเท่าไร

ตอบ : วิวาทาธิกรณ์กับกิจจาธิกรณ์ระงับด้วยสมถะ ๒ คือ

๑. สัมมุขาวินัย ๒. เยภุยยสิกา

ถาม : อนุวาทาธิกรณ์กับอาปัตตาธิกรณ์ระงับด้วยสมถะเท่าไร

ตอบ : อนุวาทาธิกรณ์กับอาปัตตาธิกรณ์ระงับด้วยสมถะ ๖ คือ

๑. สัมมุขาวินัย ๒. สติวินัย

๓. อมูฬหวินัย ๔. ปฏิญญาตกรณะ

๕. ตัสสปาปิยสิกา ๖. ติณวัตถารกะ

ถาม : อนุวาทาธิกรณ์กับกิจจาธิกรณ์ระงับด้วยสมถะเท่าไร

ตอบ : อนุวาทาธิกรณ์กับกิจจาธิกรณ์ระงับด้วยสมถะ ๔ คือ

๑. สัมมุขาวินัย ๒. สติวินัย

๓. อมูฬหวินัย ๔. ตัสสปาปิยสิกา

ถาม : อาปัตตาธิกรณ์กับกิจจาธิกรณ์ระงับด้วยสมถะเท่าไร

ตอบ : อาปัตตาธิกรณ์กับกิจจาธิกรณ์ระงับด้วยสมถะ ๓ คือ

๑. สัมมุขาวินัย ๒. ปฏิญญาตกรณะ ๓. ติณวัตถารกะ

ถาม : วิวาทาธิกรณ์ อนุวาทาอิกรณ์ และอาปัตตาธิกรณ์ระงับด้วยสมถะเท่าไรตอบ : วิวาทาธิกรณ์ อนุวาทาธิกรณ์ และอาปัตตาธิกรณ์ระงับด้วยสมถะ ๗ คือ

๑. สัมมุขาวินัย ๒. เยภุยยสิกา

๓. สติวินัย ๔. อมูฬหวินัย

๕. ปฏิญญาตกรณะ ๖. ตัสสปาปิยสิกา

๗. ติณวัตถารกะ

ถาม : วิวาทาธิกรณ์ อนุวาทาธิกรณ์ และกิจจาธิกรณ์ระงับด้วย สมถะเท่าไรตอบ : วิวาทาธิกรณ์ อนุวาทาธิกรณ์ และกิจจาธิกรณ์ระงับด้วยสมถะ ๕ คือ

๑. สัมมุขาวินัย ๒. เยภุยยสิกา

๓. สติวินัย ๔. อมูฬหวินัย

๕. ตัสสปาปิยสิกา

ถาม : วิวาทาธิกรณ์ อนุวาทาธิกรณ์ อาปัตตาธิกรณ<*> และกิจจาธิกรณ์ระงับด้วยสมถะเท่าไร

ตอบ : วิวาทาธิกรณ์ อนุวาทาธิกรณ์ อาปัตตาธิกรณ์ และกิจจาธิกรณ์ระงับด้วยสมถะ ๗ คือ

๑. สัมมุขาวินัย ๒. เยภุยยสิกา

๓. สติวินัย ๔. อมูฬหวินัย

๕. ปฏิญญาตกรณะ ๖. ตัสสปาปิยสิกา

๗. ติณวัตถารกะ

จบ สัมมันติวารที่ ๑๗

๑๘. สัมมันตินสัมมันติวาร

วาระว่าด้วยอธิกรณ์ระงับและไม่ระงับด้วยสมถะ

{๙๐๔} [๓๐๘] ถาม : วิวาทาธิกรณ์ระงับด้วยสมถะเท่าไร ไม่ระงับด้วยสมถะเท่าไร อนุวาทาธิกรณ์ระงับด้วยสมถะเท่าไร ไม่ระงับด้วยสมถะเท่าไร อาปัตตาธิกรณ์ระงับด้วยสมถะเท่าไร ไม่ระงับด้วยสมถะเท่าไร กิจจาธิกรณ์ระงับด้วยสมถะเท่าไร ไม่ระงับด้วยสมถะเท่าไรตอบ : วิวาทาธิกรณ์ระงับด้วยสมถะ ๒ คือ

๑. สัมมุขาวินัย ๒. เยภุยยสิกา

ไม่ระงับด้วยสมถะ ๕ คือ

๑. สติวินัย ๒. อมูฬหวินัย

๓. ปฏิญญาตกรณะ ๔. ตัสสปาปิยสิกา

๕. ติณวัตถารกะ

อนุวาทาธิกรณ์ระงับด้วยสมถะ ๔ คือ

๑. สัมมุขาวินัย ๒. สติวินัย

๓. อมูฬหวินัย ๔. ตัสสปาปิยสิกา

ไม่ระงับด้วยสมถะ ๓ คือ

๑. เยภุยยสิกา ๒. ปฏิญญาตกรณะ ๓. ติณวัตถารกะ

อาปัตตาธิกรณ์ระงับด้วยสมถะ ๓ คือ

๑. สัมมุขาวินัย ๒. ปฏิญญาตกรณะ ๓. ติณวัตถารกะ

ไม่ระงับด้วยสมถะ ๔ คือ

๑. เยภุยยสิกา ๒. สติวินัย

๓. อมูฬหวินัย ๔. ตัสสปาปิยสิกา

กิจจาธิกรณ์ระงับด้วยสมถะ ๑ คือ สัมมุขาวินัย ไม่ระงับด้วยสมถะ ๖ คือ

๑. เยภุยยสิกา ๒. สติวินัย

๓. อมูฬหวินัย ๔. ปฏิญญาตกรณะ

๕. ตัสสปาปิยสิกา ๖. ติณวัตถารกะ

ถาม : วิวาทาธิกรณ์กับอนุวาทาธิกรณ์ระงับด้วยสมถะเท่าไร ไม่ระงับด้วยสมถะเท่าไรตอบ : วิวาทาธิกรณ์กับอนุวาทาธิกรณ์ระงับด้วยสมถะ ๕ คือ

๑. สัมมุขาวินัย ๒. เยภุยยสิกา

๓. สติวินัย ๔. อมูฬหวินัย

๕. ตัสสปาปิยสิกา

ไม่ระงับด้วยสมถะ ๒ คือ

๑. ปฏิญญาตกรณะ ๒. ติณวัตถารกะ

ถาม : วิวาทาธิกรณ์กับอาปัตตาธิกรณ์ระงับด้วยสมถะเท่าไร ไม่ระงับด้วยสมถะเท่าไรตอบ : วิวาทาธิกรณ์กับอาปัตตาธิกรณ์ระงับด้วยสมถะ ๔ คือ

๑. สัมมุขาวินัย ๒. เยภุยยสิกา

๓. ปฏิญญาตกรณะ ๔. ติณวัตถารกะ

ไม่ระงับด้วยสมถะ ๓ คือ

๑.สติวินัย ๒. อมูฬหวินัย ๓. ตัสสปาปิยสกา

ถาม : วิวาทาธิกรณ์กับกิจจาธิกรณ์ระงับด้วยสมถะเท่าไร ไม่ระงับ ด้วยสมถะเท่าไรตอบ : วิวาทาธิกรณ์กับกิจจาธิกรณ์ระงับด้วยสมถะ ๒ คือ

๑. สัมมุขาวินัย ๒. เยภุยยสิกา

ไม่ระงับด้วยสมถะ ๕ คือ

๑. สติวินัย ๒. อมูฬหวินัย

๓. ปฏิญญาตกรณะ ๔. ตัสสปาปิยสิกา

๕. ติณวัตถารกะ

ถาม : อนุวาทาธิกรณ์กับอาปัตตาธิกรณ์ระงับด้วยสมถะเท่าไร ไม่ระงับด้วยสมถะเท่าไรตอบ : อนุวาทาธิกรณ์กับอาปัตตาธิกรณ์ระงับด้วยสมถะ ๖ คือ

๑. สัมมุขาวินัย ๒. สติวินัย

๓. อมูฬหวินัย ๔. ปฏิญญาตกรณะ

๕. ตัสสปาปิยสิกา ๖. ติณวัตถารกะ

ไม่ระงับด้วยสมถะ ๑ คือ เยภุยยสิกา

ถาม: อนุวาทาธิกรณ์กับกิจจาธิกรณ์ระงับด้วยสมถะเท่าไร ไม่ระงับด้วยสมถะเท่าไรตอบ: อนุวาทาธิกรณ์กับกิจจาธิกรณ์ระงับด้วยสมถะ ๔ คือ

๑. สัมมุขาวินัย ๒. สติวินัย

๓. อมูฬหวินัย ๔. ตัสสปาปิยสิกา

ไม่ระงับด้วยสมถะ ๓ คือ

๑. เยภุยยสิกา ๒. ปฏิญญาตกรณะ ๓. ติณวัตถารกะ

ถาม : อาปัตตาธิกรณ์กับกิจจาธิกรณ์ระงับด้วยสมถะเท่าไร ไม่ระงับด้วยสมถะเท่าไร

ตอบ : อาปัตตาธิกรณ์กับกิจจาธิกรณ์ระงับด้วยสมถะ ๓ คือ

๑. สัมมุขาวินัย ๒. ปฏิญญาตกรณะ ๓. ติณวัตถารกะ

ไม่ระงับด้วยสมถะ ๔ คือ

๑. เยภุยยสิกา ๒. สติวินัย

๓. อมูฬหวินัย ๔. ตัสสปาปิยสิกา

ถาม : วิวาทาธิกรณ์ อนุวาทาธิกรณ์ และอาปัตตาธิกรณ์ ระงับด้วยสมถะเท่าไร ไม่ระงับด้วยสมถะเท่าไรตอบ : วิวาทาธิกรณ์ อนุวาทาธิกรณ์ และอาปัตตาธิกรณ์ระงับด้วยสมถะ ๗ คือ

๑. สัมมุขาวินัย ๒. เยภุยยสิกา

๓. สติวินัย ๔. อมูฬหวินัย

๕. ปฏิญญาตกรณะ ๖. ตัสสปาปิยสิกา

๗. ติณวัตถารกะ

ถาม : วิวาทาธิกรณ์ อนุวาทาธิกรณ์ และกิจจาธิกรณ์ระงับด้วยสมถะเท่าไร ไม่ระงับด้วยสมถะเท่าไรตอบ : วิวาทาธิกรณ์ อนุวาทาธิกรณ์ และกิจจาธิกรณ์ระงับด้วยสมถะ ๕ คือ

๑. สัมมุขาวินัย ๒. เยภุยยสิกา

๓. สติวินัย ๔. อมูฬหวินัย

๕. ตัสสปาปิยสิกา

ไม่ระงับด้วยสมถะ ๒ คือ

๑. ปฏิญญาตกรณะ ๒. ติณวัตถารกะ

ถาม : อนุวาทาธิกรณ์ อาปัตตาธิกรณ์ และกิจจาธิกรณ์ระงับด้วยสมถะเท่าไร ไม่ระงับด้วยสมถะเท่าไร

ตอบ : อนุวาทาธิกรณ์ อาปัตตาธิกรณ์ และกิจจาธิกรณ์ระงับด้วยสมถะ ๖ คือ

๑.สัมมุขาวินัย ๒. สติวินัย

๓. อมูฬหวินัย ๔. ปฏิญญาตกรณะ

๕. ตัสสปาปิยสิกา ๖. ติณวัตถารกะ

ไม่ระงับด้วยสมถะ ๑ คือ เยภุยยสิกา

ถาม : วิวาทาธิกรณ์ อนุวาทาธิกรณ์ อาปัตตาธิกรณ์ และกิจจาธิกรณ์ระงับด้วยสมถะเท่าไร ไม่ระงับด้วยสมถะเท่าไรตอบ : วิวาทาธิกรณ์ อนุวาทาธิกรณ์ อาปัตตาธิกรณ์ และกิจจาธิกรณ์ระงับด้วยสมถะ ๗ คือ

๑. สัมมุขาวินัย ๒. เยภุยยสิกา

๓. สติวินัย ๔. อมูฬหวินัย

๕. ปฏิญญาตกรณะ ๖. ตัสสปาปิยสิกา

๗. ติณวัตถารกะ

จบ สัมมันตินสัมมันติวารที่ ๑๘

๑๙. สมถาธิกรณวาร

วาระว่าด้วยคำถาม-ตอบการระงับสมถะและอธิกรณ์

{๙๐๕} [๓๐๙] ถาม : สมถะระงับด้วยสมถะ สมถะระงับด้วยอธิกรณ์ อธิกรณ์ระงับด้วยสมถะ อธิกรณ์ระงับด้วยอธิกรณ์หรือตอบ : สมถะระงับด้วยสมถะก็มี สมถะไม่ระงับด้วยสมถะก็มี สมถะระงับด้วยอธิกรณ์ก็มี สมถะไม่ระงับด้วยอธิกรณ์ก็มี อธิกรณ์ระงับด้วยสมถะก็มี อธิกรณ์ไม่ระงับด้วยสมถะก็มี อธิกรณ์ระงับด้วยอธิกรณ์ก็มี อธิกรณ์ไม่ระงับด้วยอธิกรณ์ก็มี

{๙๐๖} [๓๑๐] ถาม : สมถะระงับด้วยสมถะก็มีคืออย่างไร สมถะไม่ระงับด้วยสมถะก็มีคืออย่างไรตอบ : เยภุยยสิการะงับด้วยสัมมุขาวินัย ไม่ระงับด้วยสติวินัย อมูฬหวินัย ปฏิญญาตกรณะ ตัสสปาปิยสิกา และติณวัตถารกะสติวินัยระงับด้วยสัมมุขาวินัย ไม่ระงับด้วยอมูฬหวินัย ปฏิญญาตกรณะ ตัสสปาปิยสิกา ติณวัตถารกะ และเยภุยยสิกาอมูฬหวินัยระงับด้วยสัมมุขาวินัย ไม่ระงับด้วยปฏิญญาตกรณะ ตัสสปาปิยสิกา ติณวัตถารกะ เยภุยยสิกา และสติวินัยปฏิญญาตกรณะระงับด้วยสัมมุขาวินัย ไม่ระงับด้วยตัสสปาปิยสิกา ติณวัตถารกะ เยภุยยสิกา สติวินัย และอมูฬหวินัยตัสสปาปิยสิการะงับด้วยสัมมุขาวินัย ไม่ระงับด้วยติณวัตถารกะ เยภุยยสิกา สติวินัย อมูฬหวินัย และปฏิญญาตกรณะติณวัตถารกะระงับด้วยสัมมุขาวินัย ไม่ระงับด้วยเยภุยยสิกา สติวินัย อมูฬหวินัย ปฏิญญาตกรณะ และตัสสปาปิยสิกาสมถะระงับด้วยสมถะก็มีคืออย่างนี้ สมถะไม่ระงับด้วยสมถะก็มีคืออย่างนี้

{๙๐๗} [๓๑๑] ถาม : สมถะระงับด้วยอธิกรณ์ก็มีคืออย่างไร สมถะไม่ระงับด้วยอธิกรณ์ก็มีคืออย่างไรตอบ : สัมมุขาวินัยไม่ระงับด้วยวิวาทาธิกรณ์ อนุวาทาธิกรณ์ อาปัตตาธิกรณ์ แต่ระงับด้วยกิจจาธิกรณ์เยภุยยสิกา ไม่ระงับด้วยวิวาทาธิกรณ์ อนุวาทาธิกรณ์ อาปัตตาธิกรณ์ แต่ระงับด้วยกิจจาธิกรณ์สติวินัยไม่ระงับด้วยวิวาทาธิกรณ์ อนุวาทาธิกรณ์ อาปัตตาธิกรณ์ แต่ระงับด้วยกิจจาธิกรณ์

อมูฬหวินัยไม่ระงับด้วยวิวาทาธิกรณ์ อนุวาทาธิกรณ์ อาปัตตาธิกรณ์ แต่ระงับด้วยกิจจาธิกรณ์

ปฏิญญาตกรณะไม่ระงับด้วยวิวาทาธิกรณ์ อนุวาทาธิกรณ์ อาปัตตา ธิกรณ์ แต่ระงับด้วยกิจจาธิกรณ์

ตัสสปาปิยสิกาไม่ระงับด้วยวิวาทาธิกรณ์ อนุวาทาธิกรณ์ อาปัตตาธิกรณ์ แต่ระงับด้วยกิจจาธิกรณ์

ติณวัตถารกะไม่ระงับด้วยวิวาทาธิกรณ์ อนุวาทาธิกรณ์ อาปัตตาธิกรณ์ แต่ระงับด้วยกิจจาธิกรณ์

สมถะระงับด้วยอธิกรณ์ก็มีคืออย่างนี้ สมถะไม่ระงับด้วยอธิกรณ์ก็มี คืออย่างนี้

{๙๐๘} [๓๑๒] ถาม : อธิกรณ์ระงับด้วยสมถะก็มีคืออย่างไร อธิกรณ์ไม่ระงับด้วยสมถะก็มีคืออย่างไรตอบ : วิวาทาธิกรณ์ระงับด้วยสัมมุขาวินัยและเยภุยยสิกา ไม่ระงับด้วยสติวินัย อมูฬหวินัย ปฏิญญาตกรณะ ตัสสปาปิยสิกา และติณวัตถารกะอนุวาทาธิกรณ์ระงับด้วยสัมมุขาวินัย สติวินัย อมูฬหวินัย และตัสสปาปิยสิกา ไม่ระงับด้วยเยภุยยสิกา ปฏิญญาตกรณะ และติณวัตถารกะอาปัตตาธิกรณ์ระงับด้วยสัมมุขาวินัย ปฏิญญาตกรณะ และติณวัตถารกะ ไม่ระงับด้วยเยภุยยสิกา สติวินัย อมูฬหวินัย และตัสสปาปิยสิกากิจจาธิกรณ์ระงับด้วยสัมมุขาวินัย ไม่ระงับด้วยเยภุยยสิกา สติวินัย อมูฬหวินัย ปฏิญญาตกรณะ ตัสสปาปิยสิกา และติณวัตถารกะอธิกรณ์ระงับด้วยสมถะก็มีคืออย่างนี้ อธิกรณ์ไม่ระงับด้วยสมถะก็มี คืออย่างนี้

{๙๐๙} [๓๑๓] ถาม : อธิกรณ์ระงับด้วยอธิกรณ์ก็มีคืออย่างไร อธิกรณ์ไม่ระงับด้วยอธิกรณ์ก็มีคืออย่างไร

ตอบ : วิวาทาธิกรณ์ไม่ระงับด้วยวิวาทาธิกรณ์ อนุวาทาธิกรณ์ อาปัตตาธิกรณ์ แต่ระงับด้วยกิจจาธิกรณ์อนุวาทาธิกรณ์ไม่ระงับด้วยวิวาทาธิกรณ์ อนุวาทาธิกรณ์ อาปัตตาธิกรณ์ แต่ระงับด้วยกิจจาธิกรณ์อาปัตตาธิกรณ์ไม่ระงับด้วยวิวาทาธิกรณ์ อนุวาทาธิกรณ์ อาปัตตาธิกรณ์ แต่ระงับด้วยกิจจาธิกรณ์กิจจาธิกรณ์ไม่ระงับด้วยวิวาทาธิกรณ์ อนุวาทาธิกรณ์ อาปัตตาธิกรณ์ แต่ระงับด้วยกิจจาธิกรณ์

อธิกรณ์ระงับด้วยอธิกรณ์ก็มีคืออย่างนี้ อธิกรณ์ไม่ระงับด้วยอธิกรณ์ ก็มีคืออย่างนี้

{๙๑๐} สมถะ ๖ อธิกรณ์ ๔ ระงับด้วยสัมมุขาวินัย แต่สัมมุขาวินัยไม่ระงับ ด้วยอะไรเลย

จบ สมถาธิกรณวารที่ ๑๙

๒๐. สมุฏฐาเปติวาร

วาระว่าด้วยอธิกรณ์ก่อให้เกิดอธิกรณ์

{๙๑๑} [๓๑๔] ถาม : วิวาทาธิกรณ์ก่อให้เกิดอธิกรณ์ข้อไหน บรรดาอธิกรณ์ ๔

ตอบ : วิวาทาธิกรณ์ไม่ก่อให้เกิดอธิกรณ์ข้อไหน บรรดาอธิกรณ์ ๔ แต่เพราะวิวาทาธิกรณ์เป็นปัจจัย อธิกรณ์ทั้ง ๔ จึงเกิดได้ถาม : มีอุปมาเหมือนอะไร

ตอบ : เหมือนภิกษุทั้งหลายในพระธรรมวินัยนี้วิวาทกันว่า ‘นี้เป็นธรรม นี้ไม่เป็นธรรม’ ‘นี้เป็นวินัย นี้ไม่เป็นวินัย’ ‘นี้พระตถาคตตรัสไว้ ภาษิตไว้ นี้พระตถาคตมิได้ตรัสไว้ มิได้ภาษิตไว้’ ‘นี้พระตถาคตทรงประพฤติมา

นี้พระตถาคตไม่ได้ทรงประพฤติมา’ ‘นี้พระตถาคตทรงบัญญัติไว้ นี้พระตถาคตไม่ได้ทรงบัญญัติไว้’ ‘นี้เป็นอาบัติ นี้ไม่เป็นอาบัติ’ ‘นี้เป็นอาบัติเบา นี้เป็นอาบัติหนัก’ ‘นี้เป็นอาบัติมีส่วนเหลือ นี้เป็นอาบัติไม่มีส่วนเหลือ’ ‘นี้เป็นอาบัติชั่วหยาบ นี้เป็นอาบัติไม่ชั่วหยาบ’ ความบาดหมาง ความทะเลาะ ความขัดแย้ง ความวิวาท การพูดแตกต่างกัน การพูดไปทางอื่น การพูดเพื่อให้หมองใจ ความผิดพ้องในเรื่องนั้นอันใด นี้เรียกว่าวิวาทาธิกรณ์สงฆ์ วิวาทกันเพราะเรื่องขัดแย้งดังกล่าว จัดเป็นวิวาทาธิกรณ์ เมื่อวิวาทกัน ย่อมโจท จัดเป็นอนุวาทาธิกรณ์ เมื่อโจท ย่อมต้องอาบัติ จัดเป็นอาปัตตาธิกรณ์ สงฆ์ทำกรรมตามอาบัตินั้น จัดเป็นกิจจาธิกรณ์เพราะวิวาทาธิกรณ์เป็นปัจจัย อธิกรณ์ทั้ง ๔ จึงเกิดได้อย่างนี้

{๙๑๒} [๓๑๕] ถาม : อนุวาทาธิกรณ์ก่อให้เกิดอธิกรณ์ข้อไหน บรรดาอธิกรณ์ ๔

ตอบ : อนุวาทาธิกรณ์ไม่ก่อให้เกิดอธิกรณ์ข้อไหน บรรดาอธิกรณ์ ๔ แต่เพราะอนุวาทาธิกรณ์เป็นปัจจัย อธิกรณ์ทั้ง ๔ จึงเกิดได้

ถาม : มีอุปมาเหมือนอะไร

ตอบ : เหมือนภิกษุทั้งหลายในพระธรรมวินัยนี้โจทภิกษุด้วยศีลวิบัติ ด้วยอาจารวิบัติ ด้วยทิฏฐิวิบัติ หรือด้วยอาชีววิบัติ การโจท การกล่าวหา การฟ้องร้อง การประท้วง ความเป็นผู้คล้อยตาม การทำความอุตสาหะโจท การเพิ่มกำลังให้ในเรื่องนั้น อันใด นี้เรียกว่าอนุวาทาธิกรณ์ สงฆ์ย่อมวิวาทกันในอนุวาทาธิกรณ์ จัดเป็นวิวาทาธิกรณ์ เมื่อวิวาท ย่อมโจท จัดเป็น อนุวาทาธิกรณ์ เมื่อโจท ย่อมต้องอาบัติ จัดเป็นอาปัตตาธิกรณ์ สงฆ์ทำกรรมตามอาบัตินั้น จัดเป็นกิจจาธิกรณ์

เพราะอนุวาทาธิกรณ์เป็นปัจจัย อธิกรณ์ทั้ง ๔ จึงเกิดได้อย่างนี้

{๙๑๓} [๓๑๖] ถาม : อาปัตตาธิกรณ์ก่อให้เกิดอธิกรณ์ข้อไหน บรรดาอธิกรณ์ ๔

ตอบ : อาปัตตาธิกรณ์ไม่ก่อให้เกิดอธิกรณ์ข้อไหน บรรดาอธิกรณ์ ๔ แต่เพราะอาปัตตาธิกรณ์เป็นปัจจัย อธิกรณ์ทั้ง ๔ จึงเกิดได้

ถาม : มีอุปมาเหมือนอะไร

ตอบ : เหมือนกองอาบัติทั้ง ๕ ชื่ออาปัตตาธิกรณ์ กองอาบัติทั้ง ๗ ก็ชื่ออาปัตตาธิกรณ์ นี้เรียกว่าอาปัตตาธิกรณ์ สงฆ์วิวาทกันเพราะอาปัตตาธิกรณ์ จัดเป็นวิวาทาธิกรณ์ เมื่อวิวาท ย่อมโจท จัดเป็นอนุวาทาธิกรณ์ เมื่อโจท ย่อมต้องอาบัติ จัดเป็นอาปัตตาธิกรณ์ สงฆ์ทำกรรมตามอาบัตินั้น จัดเป็นกิจจาธิกรณ์เพราะอาปัตตาธิกรณ์เป็นปัจจัย อธิกรณ์ทั้ง ๔ จึงเกิดได้อย่างนี้

{๙๑๔} [๓๑๗] ถาม : กิจจาธิกรณ์ก่อให้เกิดอธิกรณ์ข้อไหน บรรดาอธิกรณ์ ๔

ตอบ : กิจจาธิกรณ์ก่อให้เกิดอธิกรณ์ข้อไหน บรรดาอธิกรณ์ ๔ แต่เพราะกิจจาธิกรณ์เป็นปัจจัย อธิกรณ์ ๔ ย่อมเกิดได้

ถาม : มีอุปมาเหมือนอะไร

ตอบ : เหมือนความเป็นกิจ ความเป็นกรณียะแห่งสงฆ์ คือ อปโลกนกรรม ญัตติกรรม ญัตติทุติยกรรม ญัตติจตุตถกรรม อันใด นี้เรียกว่ากิจจาธิกรณ์ สงฆ์ย่อมวิวาทกันเพราะกิจจาธิกรณ์ จัดเป็นวิวาทาธิกรณ์ เมื่อวิวาท ย่อมโจท จัดเป็นอนุวาทาธิกรณ์ เมื่อโจท ย่อมต้องอาบัติ จัดเป็น อาปัตตาธิกรณ์ สงฆ์ทำกรรมตามอาบัตินั้น จัดเป็นกิจจาธิกรณ์เพราะกิจจาธิกรณ์เป็นปัจจัย อธิกรณ์ทั้ง ๔ จึงเกิดได้อย่างนี้

จบ สมุฏฐาเปติวาร ที่ ๒๐

๒๑. ภชติวาร

วาระว่าด้วยการจัดเป็นอธิกรณ์และจัดเข้าสมถะ

{๙๑๕} [๓๑๘] ถาม : วิวาทาธิกรณ์จัดเป็นอธิกรณ์ข้อไหน บรรดาอธิกรณ์ ๔ อิงอธิกรณ์ข้อไหน นับเนื่องถึงอธิกรณ์ข้อไหน สงเคราะห์ด้วยอธิกรณ์ข้อไหนอนุวาทาธิกรณ์จัดเป็นอธิกรณ์ข้อไหน บรรดาอธิกรณ์ ๔ อิงอธิกรณ์ข้อไหน นับเนื่องถึงอธิกรณ์ข้อไหน สงเคราะห์ด้วยอธิกรณ์ข้อไหนอาปัตตาธิกรณ์จัดเป็นอธิกรณ์ข้อไหน บรรดาอธิกรณ์ ๔ อิงอธิกรณ์ข้อไหน นับเนื่องถึงอธิกรณ์ข้อไหน สงเคราะห์ด้วยอธิกรณ์ข้อไหนกิจจาธิกรณ์จัดเป็นอธิกรณ์ข้อไหน บรรดาอธิกรณ์ ๔ อิงอธิกรณ์ข้อไหน นับเนื่องถึงอธิกรณ์ข้อไหน สงเคราะห์ด้วยอธิกรณ์ข้อไหนตอบ : วิวาทาธิกรณ์จัดเป็นวิวาทาธิกรณ์ บรรดาอธิกรณ์ ๔ อิงวิวาทาธิกรณ์ นับเนื่องถึงวิวาทาธิกรณ์

สงเคราะห์ด้วยวิวาทาธิกรณ์อนุวาทาธิกรณ์จัดเป็นอนุวาทาธิกรณ์ บรรดาอธิกรณ์ ๔ อิงอนุวาทาธิกรณ์ นับเนื่องถึงอนุวาทาธิกรณ์ สงเคราะห์ด้วยอนุวาทาธิกรณ์อาปัตตาธิกรณ์จัดเป็นอาปัตตาธิกรณ์ บรรดาอธิกรณ์ ๔ อิงอาปัตตาธิกรณ์ นับเนื่องถึงอาปัตตาธิกรณ์ สงเคราะห์ด้วยอาปัตตาธิกรณ์กิจจาธิกรณ์จัดเป็นกิจจาธิกรณ์ บรรดาอธิกรณ์ ๔ อิงกิจจาธิกรณ์ นับเนื่องถึงกิจจาธิกรณ์ สงเคราะห์ด้วยกิจจาธิกรณ์{๙๑๖} [๓๑๙] ถาม : วิวาทาธิกรณ์จัดเข้าสมถะเท่าไร บรรดาสมถะ ๗ อิงสมถะเท่าไร นับเนื่องในสมถะเท่าไร สงเคราะห์ด้วยสมถะเท่าไร ระงับด้วยสมถะเท่าไรอนุวาทาธิกรณ์จัดเข้าสมถะเท่าไร บรรดาสมถะ ๗ อิงสมถะเท่าไร นับเนื่องในสมถะเท่าไร สงเคราะห์ด้วยสมถะเท่าไร ระงับด้วยสมถะเท่าไร

อาปัตตาธิกรณ์จัดเข้าสมถะเท่าไร บรรดาสมถะ ๗ อิงสมถะเท่าไร นับเนื่องในสมถะเท่าไร สงเคราะห์ด้วยสมถะเท่าไร ระงับด้วยสมถะเท่าไร

กิจจาธิกรณ์จัดเข้าสมถะเท่าไร บรรดาสมถะ ๗ อิงสมถะเท่าไร นับเนื่องในสมถะเท่าไร สงเคราะห์ด้วยสมถะเท่าไร ระงับด้วยสมถะเท่าไร

ตอบ : วิวาทาธิกรณ์จัดเข้าสมถะ ๒ บรรดาสมถะ ๗ อิงสมถะ ๒ นับเนื่องในสมถะ ๒ สงเคราะห์ด้วยสมถะ ๒ ระงับด้วยสมถะ ๒ คือ สัมมุขาวินัย ๑ เยภุยยสิกา ๑

อนุวาทาธิกรณ์จัดเข้าสมถะ ๔ บรรดาสมถะ ๗ อิงสมถะ ๔ นับเนื่อง ในสมถะ ๔ สงเคราะห์ด้วยสมถะ ๔ ระงับด้วยสมถะ ๔ คือ สัมมุขาวินัย ๑ สติวินัย ๑ อมูฬหวินัย ๑ ตัสสปาปิยสิกา ๑

อาปัตตาธิกรณ์จัดเข้าสมถะ ๓ บรรดาสมถะ ๗ อิงสมถะ ๓ นับเนื่อง ในสมถะ ๓ สงเคราะห์ด้วยสมถะ ๓ ระงับด้วยสมถะ ๓ คือ สัมมุขาวินัย ๑ ปฏิญญาตกรณะ ๑ ติณวัตถารกะ ๑

กิจจาธิกรณ์จัดเข้าสมถะ ๑ บรรดาสมถะ ๗ อิงสมถะ ๑ นับเนื่องในสมถะ ๑ สงเคราะห์ด้วยสมถะ ๑ ระงับด้วยสมถะ ๑ คือ สัมมุขาวินัย

จบ ภชติวาร ที่ ๒๑

จบ สมถเภท

{๙๑๗} หัวข้อประจำวาร

ปริยายวาร ๑ สาธารณวาร ๑ ตัพภาคิยวาร ๑ สมถสาธารณวาร ๑ สมถตัพภาคิยวาร ๑ สมถสัมมุขาวินยวาร ๑ วินยวาร ๑ กุสลวาร ๑ จักกเปยยาลยัตถวาร ๑ สมยวิสัชชนาวาร ๑ สังสัฏฐวาร ๑ สัมมันติวาร ๑ สัมมันตินสัมมันติวาร ๑ สมถาธิกรณวาร ๑ สมุฎฐาเปติวาร ๑ อธิกรณ์จัดเป็นอธิกรณ์ (ภชติวาร) ๑

ขันธกปุจฉาวาร

ว่าด้วยคำถามและคำตอบเกี่ยวกับการปรับอาบัติในคัมภีร์ขันธกะ

{๙๑๘} [๓๒๐] ข้าพเจ้าจักถามอุปสัมปทาขันธกะ พร้อมทั้งนิทาน พร้อมทั้งนิเทศ บทบัญญัติสูงสุด ปรับอาบัติเท่าไร ข้าพเจ้าจักตอบอุปสัมปทาขันธกะ พร้อมทั้งนิทาน พร้อมทั้งนิเทศ บทบัญญัติสูงสุด ปรับอาบัติ ๒ ตัว{๙๑๙} ข้าพเจ้าจักถามอุโปสถขันธกะ พร้อมทั้งนิทาน พร้อมทั้งนิเทศ บทบัญญัติสูงสุด ปรับอาบัติเท่าไร ข้าพเจ้าจักตอบอุโปสถขันธกะ พร้อมทั้งนิทาน พร้อมทั้งนิเทศ บทบัญญัติสูงสุด ปรับอาบัติ ๓ ตัว{๙๒๐} ข้าพเจ้าจักถามวัสสูปนายิกขันธกะ พร้อมทั้งนิทาน พร้อมทั้งนิเทศ บทบัญญัติสูงสุด ปรับอาบัติเท่าไร ข้าพเจ้าจักตอบวัสสูปนายิกขันธกะ พร้อมทั้งนิทาน พร้อมทั้งนิเทศ บทบัญญัติสูงสุด ปรับอาบัติ ๑ ตัว{๙๒๑} ข้าพเจ้าจักถามปวารณาขันธกะ พร้อมทั้งนิทาน พร้อมทั้งนิเทศ บทบัญญัติสูงสุด ปรับอาบัติเท่าไร ข้าพเจ้าจักตอบปวารณาขันธกะ พร้อมทั้งนิทาน พร้อมทั้งนิเทศ บทบัญญัติสูงสุด ปรับอาบัติ ๓ ตัว{๙๒๒} ข้าพเจ้าจักถามจัมมสัญณุตตขันธกะ พร้อมทั้งนิทาน พร้อมทั้งนิเทศ บทบัญญัติสูงสุด ปรับอาบัติเท่าไร ข้าพเจ้าจักตอบจัมมสัญณุตตขันธกะ พร้อมทั้งนิทาน พร้อมทั้งนิเทศ บทบัญญัติสูงสุด ปรับอาบัติ ๓ ตัว