พระอภิธรรมปิฎก · วรรคที่ ๖
ปฏิจจสมุปปาทกถา เล่ม ๓๗
Text layerBuddha’s wordsItems ๑๐๘๔–๑๐๘๙ (Royal Thai)2/10 in วรรคที่ ๖4 editionsThis collection answers by quoting only — the text as each edition has it, never summarised, interpreted, or scored for reliability
พระอภิธรรมปิฎก กถาวัตถุ วรรคที่ ๖ ปฏิจจสมุปปาทกถา (Royal Thai Volume 37 · Mahachula Volume 37 · Mahamakut Volume 81 · Chaloem Phrakiat Volume 37)
ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙), vol. 37, pp. 517–522
(๕๔) ๒. ปฏิจจสมุปปาทกถา
ว่าด้วยเรื่องปฏิจจสมุปบาทเป็นอสังขตะ
{๑๐๘๔} [๔๔๘] สกวาทีถามว่า ปฏิจจสมุปบาทเป็นอสังขตะหรือ ?
ส. ปฏิจจสมุปบาทเป็นนิพพาน เป็นที่ต้านทาน เป็นที่เร้น เป็นที่พึ่ง เป็นที่หมาย เป็นฐานะอันไม่เคลื่อน เป็นอมตะหรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
ส. ปฏิจจสมุปบาทเป็นอสังขตะ นิพพานก็เป็นอสังขตะหรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. อสังขตะมี ๒ อย่างหรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
ส. อสังขตะมี ๒ อย่างหรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. ที่ต้านทานก็มี ๒ อย่าง ที่เร้นก็มี ๒ อย่าง ที่พึ่งก็มี ๒ อย่าง ที่หมายก็มี ๒ อย่าง ฐานะอันไม่เคลื่อนก็มี ๒ อย่าง อมตะก็มี ๒ อย่าง นิพพานก็มี ๒ อย่างหรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
- ๑ปรวาที ในกถานี้หมายถึงพวกภิกษุนิกายปุพพเสลิยะและนิกายมหิสาสกะ ซึ่งมีความเห็นว่า ปฏิจจสมุปปบาท (สภาวธรรมที่อาศัยกันเกิดขึ้นพร้อมกัน) เป็นอสังขตธรรม เป็นสภาวธรรมที่เที่ยงแท้ ถาวร คงอยู่ชั่วนิรันดร์ โดยยึดพระพุทธพจน์ในนิทานวรรค (สํ.นิ. (แปล) ๑๖/๒๐/๓๖) ว่า ‘พระตถาคตทั้งหลายจะเสด็จอุบัติขึ้นก็ตาม ไม่เสด็จอุบัติขึ้นก็ตาม ธาตุอันนั้น คือ ธัมมฐิตตา ธัมมนิยามตา ‘อิทัปปัจจยตา ก็ยังดำรงอยู่’ (อภิ.ปญฺจ.อ. ๒๑๗)
ส. นิพพานก็มี ๒ อย่างหรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. นิพพาน ๒ อย่างนั้น มีความสูงและต่ำ มีความหยาบและความประณีต มีความอุกกฤษฎ์และทราม มีเขตแดน มีความแตกต่าง มีร่องรอย มีระหว่างขั้นหรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
{๑๐๘๕} [๔๔๙] ส. ปฏิจจสมุปบาทเป็นอสังขตะหรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. อวิชชาเป็นอสังขตะหรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
ส. อวิชชาเป็นสังขตะหรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. ปฏิจจสมุปบาทเป็นสังขตะหรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
ส. ปฏิจจสมุปบาทเป็นอสังขตะหรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. สังขารที่เกิดมีเพราะอวิชชาเป็นปัจจัยก็เป็นอสังขตะหรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
ส. สังขารที่เกิดมีเพราะอวิชชาเป็นปัจจัยเป็นสังขตะหรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. ปฏิจจสมุปบาทเป็นสังขตะหรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
ส. ปฏิจจสมุปบาทเป็นอสังขตะหรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. วิญญาณที่เกิดมีเพราะสังขารเป็นปัจจัยก็เป็นอสังขตะหรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
ส. วิญญาณที่เกิดมีเพราะสังขารเป็นปัจจัยเป็นสังขตะหรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. ปฏิจจสมุปบาทเป็นสังขตะหรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
ส. ปฏิจจสมุปบาทเป็นอสังขตะหรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. นามรูปที่เกิดมีเพราะวิญญาณเป็นปัจจัยก็เป็นอสังขตะหรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
ส. นามรูปที่เกิดมีเพราะวิญญาณเป็นปัจจัยเป็นสังขตะหรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. ปฏิจจสมุปบาทเป็นสังขตะหรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
ส. ปฏิจจสมุปบาทเป็นอสังขตะหรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. ชราและมรณะที่เกิดมีเพราะชาติเป็นปัจจัยก็เป็นอสังขตะหรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
ส. ชราและมรณะที่เกิดมีเพราะชาติเป็นปัจจัยเป็นสังขตะหรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. ปฏิจจสมุปบาทก็เป็นสังขตะหรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น
{๑๐๘๖} [๔๕๐] ป. ท่านไม่ยอมรับว่า “ปฏิจจสมุปบาทเป็นอสังขตะ’’ หรือ ?
ส. ถูกแล้ว
ป. พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสไว้ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะชาติเป็นปัจจัย จึงมีชรามรณะ พระตถาคตทั้งหลายจะเสด็จอุบัติขึ้นก็ตาม ไม่เสด็จอุบัติขึ้นก็ตาม ธาตุอันนั้น คือ ธัมมฐิตตา ธัมมนิยามตา อิทัปปัจจยตา ก็ยังดำรงอยู่ ตถาคตย่อมตรัสรู้ย่อมรู้ทั่วถึงซึ่งธาตุอันนั้น ครั้นตรัสรู้แล้วย่อมตรัสบอก แสดง บัญญัติ แต่งตั้ง เปิดเผย จำแนก ทำให้ตื้นและตรัสว่า ‘ท่านทั้งหลายจงดู’ ดังนี้ เพราะชาติเป็นปัจจัย จึงมีชรามรณะ เพราะภพเป็นปัจจัย จึงมีชาติ ... เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย จึงมีสังขาร พระตถาคตทั้งหลายจะเสด็จอุบัติขึ้นก็ตาม ไม่เสด็จอุบัติขึ้นก็ตาม ธาตุอันนั้น ... และตรัสว่า ‘ท่านทั้งหลายจงดู’ ดังนี้ เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย จึงมีสังขาร ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ความจริงแท้ ความไม่คลาดเคลื่อน ความไม่เป็นอย่างอื่น ความเป็นปัจจัยแห่งธรรมนั้นในธาตุอันนั้นดังพรรณนามา ฉะนี้แล เราเรียกว่าปฏิจจสมุปบาท” ดังนี้ มีพระสูตรอยู่จริง มิใช่หรือ ?
ส. ถูกแล้ว
ป. ถ้าอย่างนั้น ปฏิจจสมุปบาทก็ต้องเป็นอสังขตะ
{๑๐๘๗} [๔๕๑] ส. ความดำรงอยู่แห่งสภาวธรรม (ธัมมฐิตตา) ความกำหนดแน่นอนแห่งสภาวธรรม (ธัมมนิยามตา) ในปฏิจจสมุปบาทข้อว่า “เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย จึงมีสังขาร” ดังนี้นั้นเป็นอสังขตะ นิพพานก็เป็นอสังขตะหรือ ?
ป. ถูกแล้ว
- ๑พึงดูเทียบใน สํ.นิ. (แปล) ๑๖/๒๐/๓๖-๓๗
ส. อสังขตะมี ๒ อย่างหรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
ส. อสังขตะมี ๒ อย่างหรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. ที่ต้านทานก็มี ๒ อย่าง ... มีระหว่างขั้นหรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
{๑๐๘๘} ส. ความดำรงอยู่แห่งสภาวธรรม ความกำหนดแน่นอนแห่งสภาวธรรมในปฏิจจสมุปบาทข้อว่า “เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย จึงมีสังขาร” ดังนี้นั้นเป็นอสังขตะ ความดำรงอยู่แห่งสภาวธรรม ความกำหนดแน่นอนแห่งสภาวธรรมในปฏิจจสมุปบาทข้อว่า “เพราะสังขารเป็นปัจจัย จึงมีวิญญาณ” ดังนี้นั้นเป็นอสังขตะ นิพพานก็เป็นอสังขตะหรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. อสังขตะมี ๓ อย่างหรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
ส. อสังขตะมี ๓ อย่างหรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. ที่ต้านทานก็มี ๓ อย่าง ... มีระหว่างขั้นหรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
{๑๐๘๙} ส. ความดำรงอยู่แห่งสภาวธรรม ความกำหนดแน่นอนแห่งสภาวธรรมในปฏิจจสมุปบาทข้อว่า “เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย จึงมีสังขาร” ดังนี้นั้นเป็นอสังขตะ ความดำรงอยู่แห่งสภาวธรรม ความกำหนดแน่นอนแห่งสภาวธรรมในปฏิจจสมุปบาทข้อว่า “เพราะสังขารเป็นปัจจัย จึงมีวิญญาณ” ดังนี้นั้นเป็นอสังขตะ ... ความกำหนดแน่นอนแห่งสภาวธรรม
ในปฏิจจสมุปบาทข้อว่า “เพราะชาติเป็นปัจจัย จึงมีชรามรณะ” ดังนี้นั้นเป็นอสังขตะ นิพพานก็เป็นอสังขตะหรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. อสังขตะมี ๑๒ อย่างนั้นหรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
ส. อสังขตะมี ๑๒ อย่างนั้นหรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. ที่ต้านทานก็มี ๑๒ อย่าง ที่เร้นก็มี ๑๒ อย่าง ... มีระหว่างขั้นหรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
จบ ปฏิจจสมุปปาทกถา
(๕๕) ๓. สัจจกถา
ว่าด้วยเรื่องอริยสัจ ๔ เป็นอสังขตะ
{๑๐๙๐} [๔๕๒] สกวาทีถามว่า สัจจะ ๔ เป็นอสังขตะหรือ ?
- ๑ปรวาที ในกถานี้หมายถึงพวกภิกษุนิกายปุพพเสลิยะ ซึ่งมีความเห็นว่าสัจจะ ๔ (หรือริยสัจ ๔)<*> เป็นสภาวธรรมที่เที่ยงแท้ เป็นอสังขตะทั้งหมด โดยอาศัยพระสูตรที่ว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สิ่ง ๔ อย่างนี้เป็นของจริงแท้ ไม่แปรผัน ไม่เป็นอย่างอื่น สิ่ง ๔ อย่างคืออะไรบ้าง คือ สิ่งนี้ว่า ‘นี้ทุกข์ นี้ทุกขสมุทัย นี้ทุกขนิโรธ นี้ทุกขนิโรธคามินิปฏิปทา’ เป็นของจริงแท้ ไม่แปรผัน ไม่เป็นอย่างอื่น’ (ตถสูตร ใน สํ.ม. (แปล) ๑๙/๑๐๙๐/๖๒๐) เป็นข้ออ้าง ซึ่งผิดจากความเห็นของฝ่ายสกวาทีที่จำแนกแยกแยะว่า อริยสัจ ๓ คือ ทุกข์ สมุทัย มรรค มีวัตถุสัจจะ (ความจริงตามวัตถุหรือรูปธรรม) เป็นสังขตะ มีลักขณสัจจะ (ความจริงตามลักษณะ) เป็นอสังขตะ ส่วนนิโรธสัจไม่มีวัตถุสัจจะ จึงจัดเป็นอสังขตะอย่างเดียว (อภิ.ปญฺจ.อ. ๒๑๘)
- (หรืออริยสัจ ๔) - ผู้รวบรวม
End of ปฏิจจสมุปปาทกถา