นิโรธกถา เล่ม ๓๗

นิโรธกถา

[๖๙๑] ส. นิโรธ เป็น ๒ หรือ ?

ป. ถูกแล้ว.

ส. ทุกขนิโรธ เป็น ๒ หรือ ?

ป. ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น ฯ ล ฯ

ส. ทุกขนิโรธ เป็น ๒ หรือ ?

ป. ถูกแล้ว.

ส. นิโรธสัจจะ เป็น ๒ หรือ ?

ป. ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น ฯลฯ

ส. นิโรธสัจจะ เป็น ๒ หรือ ?

ป. ถูกแล้ว.

ส. ทุกขสัจจะ เป็น ๒ หรือ ?

ป. ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น ฯ ล ฯ

ส. นิโรธสัจจะ เป็น ๒ หรือ ?

ป. ถูกแล้ว.

ส. สมุทัยสัจจะ เป็น ๒ หรือ ?

ป. ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น ฯ ล ฯ

ส. นิโรธสัจจะ เป็น ๒ หรือ ?

ป. ถูกแล้ว.

ส. มรรคสัจจะ เป็น ๒ หรือ ?

ป. ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น ฯ ล ฯ

ส. นิโรธสัจจะ เป็น ๒ หรือ ?

ป. ถูกแล้ว.

ส. ตาณะ๑ คือที่ต้านทาน เป็น ๒ หรือ ? ฯ ล ฯ

เลณะ คือที่เร้น เป็นที่ สอง หรือ. . . สรณะ คือ ที่พึ่ง เป็น ๒หรือ. . . ปรายนะ คือที่หมาย เป็น ๒ หรือ. . . อัจจุตะ คือที่มั่นเป็น ๒ หรือ . . . อมตะ เป็น ๒ หรือ ฯ ล ฯ นิพพาน เป็น๒ หรือ ?

ป. ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น ฯ ล ฯ

ส. นิพพาน เป็น ๒ หรือ ?

ป. ถูกแล้ว.

ส. ความสูงและต่ำ ความเลวและประณีต ความ

ยิ่งและหย่อนเขตแดน ความแตกต่าง ร่องรอย ระหว่าง แห่งนิพพานทั้ง ๒ หรือ ?

ป. ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น ฯ ล ฯ

[๖๙๒] ส. นิโรธ เป็น ๒ หรือ ?

ป. ถูกแล้ว.

ส. สังขารที่ยังไม่ดับด้วยปัญญาเป็นเครื่องพิจารณา

คือโลกุตตรญาณ จะพิจารณาแล้วให้ดับได้ มิใช่

หรือ ?

๑. คำว่า ตาณะ เป็นต้นนี้ เป็นไวพจน์ของ นิพพาน.

ป. ถูกแล้ว.

ส. หากว่า สังขารที่ยังไม่ดับด้วยปัญญาเป็นเครื่อง

พิจารณา จะพิจารณาแล้วให้ดับได้ ก็ต้องไม่

กล่าวว่า นิโรธเป็นสอง.

[๖๙๓] ป. ไม่พึงกล่าวว่า นิโรธเป็น ๒ หรือ ?

ป. ถูกแล้ว.

ป. สังขารทั้งที่ยังไม่ดับด้วยปัญญาเป็นเครื่องพิจาร-

ณา ทั้งที่ดับแล้วด้วยปัญญาเป็นเครื่องพิจารณา ต่างก็ย่อยยับไปสิ้นแล้วมิใช่หรือ ?

ส. ถูกแล้ว.

ป. หากว่า สังขารทั้งที่ยังไม่ดับด้วยปัญญาเป็น

เครื่องพิจารณา ทั้งที่ดับด้วยปัญญาเป็นเครื่องพิจารณา ต่างก็ย่อยยับไปสิ้นแล้ว ด้วยเหตุนั้นนะท่านจึงต้องกล่าวว่า นิโรธเป็น ๒

[๖๙๔] ส. นิโรธเป็น ๒ หรือ ?

ป. ถูกแล้ว.

ส. สังขารที่ดับแล้วด้วยปัญญาเป็นเครื่องพิจารณา

ชื่อว่าดับแล้วเพราะอาศัยอริยมรรค หรือ ?

ป. ถูกแล้ว.

ส. แม้สังขารที่ยังไม่ดับด้วยปัญญาเป็นเครื่องพิจาร-

ณา ก็ชื่อว่าดับแล้วเพราะอาศัยอริยมรรค หรือ ?

ป. ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น ฯ ล ฯ

[๖๙๕] ส. นิโรธเป็น ๒ หรือ ?

ป. ถูกแล้ว.

ส. สังขารที่ดับแล้วด้วยปัญญาเป็นเครื่องพิจารณา

ย่อมไม่เกิดขึ้นได้อีก หรือ ?

ป. ถูกแล้ว.

ส. สังขารที่มิได้ดับด้วยปัญญาเป็นเครื่องพิจารณา

ก็ย่อมไม่เกิดขึ้นได้อีก หรือ ?

ป. ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น ฯ ล ฯ

ส. ถ้าอย่างนั้น ก็ไม่พึงกล่าวว่า นิโรธเป็น ๒.

นิโรธกถา จบ

อรรถกถานิโรธกถา

ว่าด้วยนิโรธ

บัดนี้ ชื่อว่า เรื่องนิโรธคือความดับ. ในเรื่องนั้นชนเหล่าใดมีความเห็นว่ารวมนิโรธทั้ง ๒ คืออัปปฏิสังขานิโรธ คือการดับโดยไม่ใช้ปัญญาเป็นเครื่องพิจารณา และปฏิสังขานิโรธ คือการดับโดยใช้ปัญญาเป็นเครื่องพิจารณา ทั้ง ๒ นี้เข้าด้วยกัน จึงชื่อว่า นิโรธ-สัจจะ ดังนี้ ดุจนิกายมหิสาสกะและนิกายอันธกะทั้งหลายในขณะนี้สกวาทีหมายชนเหล่านั้น จึงถามว่า นิโรธเป็น ๒ หรือ คำตอบรับรองเป็นของพระปรวาที. ในปัญหาว่า ทุกขนิโรธเป็น ๒ หรือปรวาทีไม่ปรารถนาทุกขสัจจะเป็น ๒ เหตุใด เพราะเหตุนั้น จึงตอบ

ปฏิเสธ แต่ปรารถนาว่าทุกข์ย่อมดับไปโดยอาการ ๒ อย่าง เพราะฉะนั้นจึงตอบรับรอง. ในปัญหาว่า นิโรธสัจจะเป็น ๒ หรือ ปรวาทีเมื่อไม่ปรารถนาด้วยสามารถแห่งการดับทุกขสัจจะทั้ง ๒ อย่าง จึงตอบปฏิเสธ แต่ย่อมตอบรับรองเพราะการดับทุกข์โดยอาการทั้ง ๒ อย่าง.

ในคำทั้งหลาย แม้คำว่า ตาณะเป็น ๒ หรือ เป็นต้น ก็ในนี้นั่นแหละ ตาณะ คือ ธรรมเป็นเครื่องต้านทาน เป็นต้น นี้เป็นไวพจน์ของพระนิพพาน.

ในคำถามทั้งหลายมีคำว่า มีความสูงและต่ำแห่งนิพพาน

ทั้ง ๒ หรือ เป็นต้น ปรวาทีเมื่อไม่เห็นพระนิพพานมีการสูงต่ำเป็นต้น จึงตอบปฏิเสธ. คำว่า สังขารที่ยังไม่ดับด้วยปัญญาเป็นเครื่องพิจารณา ดังนี้ อธิบายว่า สังขารเหล่าใดไม่ดับไปด้วยโลกุตตร-ญาณอันเป็นเครื่องพิจารณา ท่านเรียกสังขารเหล่านั้นว่า ดับไปแล้วตามปกติของตนเอง หรือเพราะไม่มีการปฏิบัติด้วยสามารถแห่งการสอบถามอุทเทสเป็นต้น. คำว่า สังขารที่ดับแล้วด้วยปัญญาเป็นเครื่องพิจารณา ได้แก่ สังขารเหล่านั้นย่อมดับไปด้วยโลกุตตรญาณ คือย่อมถึงซึ่งความไม่เกิดขึ้นอีก. คำถามว่า สังขารทั้งที่ยังไม่ดับด้วยปัญญาเป็นเครื่องพิจารณา ทั้งที่ดับแล้วด้วยปัญญาเป็นเครื่องพิจารณา ต่างก็ย่อยยับไปสิ้นแล้วมิใช่หรือ ดังนี้ เป็นของปรวาที.

ในคำวิสัชนานั้น สกวาทีย่อมตอบรับรองซึ่งความที่สังขารทั้งหลายเหล่า-นั้นมีการแตกดับไปเป็นธรรมดา โดยมิต้องใช้ปัญญาเป็นเครื่องพิจารณาเพราะการแตกดับแห่งสังขารทั้งหลายเป็นสภาพต้องแตกดับไปโดยส่วน-

เดียว หรือว่าความที่สังขารเหล่านั้น เมื่ออริยมรรคเกิดขึ้นแล้ว ก็ต้องแตกดับไปเพราะการแตกดับนั้นเทียว. คำที่เหลือในที่นี้มีเนื้อความตื้นทั้งนั้นแล.

อรรถกถานิโรธกถา จบ

รวมกถาที่มีในวรรคนี้คือ

๑. ปรูปหารกถา ๒. อัญญาณกถา ๓. กังขากถา๔. ปรวิตารณกถา ๕. วจีเภทกถา ๖. ทุกจาหารกถา ๗. จิตตฐิติกถา๘. กุกกุฬกถา ๙. อนุปุพพาภิสมยกถา ๑๐. โวหารกถา๑๑. นิโรธกถา.

วรรคที่ ๒ จบ

วรรคที่ ๓

พลกถา

[๖๙๖] ส. สกวาที กำลังพระตถาคตทั่วไปแก่พระ-

สาวก หรือ ?

ปรวาที ถูกแล้ว.

ส. กำลังของพระตถาคต ก็คือ กำลังของพระสาวก

กำลังของพระสาวก ก็คือ กำลังของพระตถาคต หรือ ?

ป. ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น ฯ ล ฯ

[๖๙๗] ส. กำลังของพระตถาคตทั่วไปแก่พระสาวก หรือ ?

ป. ถูกแล้ว.

ส. กำลังของพระตถาคตอันนั้น กำลังของพระสาวก

ก็อันนั้นแหละ กำลังของพระสาวกอันนั้น กำลังของพระตถาคตก็อันนั้นแหละ หรือ ?

ป. ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น ฯลฯ

[๖๙๘] ส. กำลังของพระตถาคตทั่วไปแก่พระสาวก หรือ ?

ป. ถูกแล้ว.

ส. กำลังของพระตถาคตเช่นใด กำลังแห่งพระสาวก

ก็เช่นนั้น กำลังแห่งพระสาวกเช่นใด กำลังของพระตถาคต ก็เช่นนั้นหรือ ?

ป. ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น ฯลฯ