๙. อังกุรเปตวัตถุ เล่ม ๒๖

ยสฺส อตฺถาย คจฺฉาม กมฺโพชํ ธนหารกา

อยํ กามทโท ยกฺโข อิมํ ยกฺขํ นยามเส.

เราทั้งหลายนำทรัพย์ที่หาได้ไปสู่แคว้นกัมโพชะเพื่อประโยชน์ใด

พวกเราจะนำเทพบุตรผู้ให้สิ่งที่เราต้องการจะได้นี้ไปเพื่อประโยชน์นั้น

อิมํ ยกฺขํ คเหตฺวาน สาธุเกน ปสยฺห วา

ยานํ อาโรปยิตฺวาน ขิปฺปํ คจฺฉาม ทฺวารกนฺติ.

พวกเราจะอ้อนวอนเทพบุตรนี้

หรือบังคับให้ขึ้นยานแล้วรีบเดินทางไปยังเมืองทวารวดีโดยเร็ว

(อังกุรพาณิชเมื่อจะห้ามพราหมณ์พ่อค้านั้นจึงได้กล่าวคาถาว่า)

ยสฺส รุกฺขสฺส ฉายาย นิสีเทยฺย สเยยฺย วา

น ตสฺส สาขํ ภญฺเชยฺย มิตฺตทุพฺโภ หิ ปาปโกติ.

บุคคลอาศัยนั่งหรือนอนที่ร่มเงาของต้นไม้ใด

แม้แต่กิ่งของต้นไม้นั้นก็ไม่ควรหัก

เพราะผู้ประทุษร้ายมิตรเป็นคนเลวทราม

(พราหมณ์พ่อค้ากล่าวว่า)

ยสฺส รุกฺขสฺส ฉายาย นิสีเทยฺย สเยยฺย วา

ขนฺธมฺปิ ตสฺส ฉินฺเทยฺย อตฺโถ เจ ตาทิโส สิยาติ.

บุคคลอาศัยนั่งหรือนอนที่ร่มเงาของต้นไม้ใด

แม้ลำต้นของต้นไม้นั้นก็พึงตัดได้ ถ้ามีความต้องการเช่นนั้น

(อังกุรพาณิชกล่าวว่า)

ยสฺส รุกฺขสฺส ฉายาย นิสีเทยฺย สเยยฺย วา

น ตสฺส ปตฺตํ ภินฺเทยฺย มิตฺตทุพฺโภ หิ ปาปโกติ.

บุคคลอาศัยนั่งหรือนอนที่ร่มเงาของต้นไม้ใด

แม้แต่ใบของต้นไม้นั้นก็ไม่ควรทำลาย

เพราะผู้ประทุษร้ายมิตรเป็นคนเลวทราม

(พราหมณ์พ่อค้ากล่าวว่า)

ยสฺส รุกฺขสฺส ฉายาย นิสีเทยฺย สเยยฺย วา

สมูลมฺปิ ตํ อพฺพุยฺห (๑) อตฺโถ เจ ตาทิโส สิยาติ.

บุคคลอาศัยนั่งหรือนอนที่ร่มเงาของต้นไม้ใด

แม้ต้นไม้นั้นพร้อมทั้งรากก็พึงถอนได้ ถ้ามีความต้องการเช่นนั้น

(อังกุรพาณิชกล่าวว่า)

ยสฺเสกรตฺตึ (๑) ฆเร วเสยฺย

ยตฺถนฺนปานํ ปุริโส ลเภถ

น ตสฺส ปาปํ มนสาปิ จินฺตเย (๒)

กตญฺญุตา สปฺปุริเสหิ วณฺณิตา.

ด้วยว่าบุรุษพักอยู่ในเรือนของบุคลใดเพียงหนึ่งคืน

หรือได้ข้าวน้ำในที่อยู่ของบุคคลใด ไม่ควรมีจิตคิดร้ายต่อบุคคลนั้น

ความเป็นผู้กตัญญูสัตบุรุษทั้งหลายสรรเสริญแล้ว

ยสฺเสกรตฺติมฺปิ ฆเร วเสยฺย

อนฺเนน ปาเนน อุปฏฺฐิโต สิยา

น ตสฺส ปาปํ มนสาปิ จินฺตเย

อทุพฺภปาณี ทหเต มิตฺตทุพฺภึ.

บุคคลพึงพักอยู่ในเรือนของบุคคลใดแม้เพียงหนึ่งคืน

ได้รับบำรุงด้วยข้าวและน้ำ ก็ไม่ควรมีจิตคิดร้ายต่อบุคคลนั้น

บุคคลผู้มีมืออันไม่เบียดเบียนย่อมทำให้บุคคล

ผู้ประทุษร้ายมิตรเดือดร้อน

โย ปุพฺเพ กตกลฺยาโณ ปจฺฉา ปาเปน หึสติ

อลฺลปาณิหโต โปโส น โส ภทฺรานิ ปสฺสตีติ.

โย อปฺปทุฏฺฐสฺส นรสฺส ทุสฺสติ

สุทฺธสฺส โปสสฺส อนงฺคณสฺส

ตเมว พาลํ ปจฺเจติ ปาปํ

สุขุโม รโช ปฏิวาตํว ขิตฺโตติ. (๑)

บุคคลใดทำความดีไว้ในกาลก่อน

ภายหลังกลับเบียดเบียนบุพการีชนด้วยความชั่ว

บุคคลนั้นชื่อว่าเป็นคนอกตัญญู ย่อมไม่พบเห็นความเจริญ

บุคคลใดประทุษร้ายต่อคนผู้ไม่ประทุษร้าย

เป็นผู้บริสุทธิ์ ไม่มีกิเลสเครื่องยียวน

ความชั่วย่อมกลับมาถึงบุคคลนั้นซึ่งเป็นคนพาลแน่แท้

ดังธุลีอันละเอียดที่บุคคลซัดไปทวนลมฉะนั้น

(รุกขเทวดาฟังคำโต้ตอบของคนทั้งสองนั้นแล้ว โกรธพราหมณ์ จึงกล่าวว่า)

นาหํ เทเวน วา มนุสฺเสน วา

อิสฺสริเยน วาหํ สุปฺปสโยฺห

ยกฺโขหมสฺมิ ปรมิทฺธิปตฺโต

ทูรงฺคโม วณฺณพลูปปนฺโนติ.

ไม่เคยมีเทวดา มนุษย์

หรือผู้เป็นใหญ่คนใดจะมาข่มเหงเราได้โดยง่าย

เราเป็นเทวดาผู้มีฤทธิ์อย่างยอดเยี่ยม

ไปได้ไกล ประกอบด้วยรูปสมบัติและกำลัง

(อังกุรพาณิชจึงถามรุกขเทวดานั้นว่า)

ปาณิ เต สพฺพโส วณฺโณ ปญฺจธาโร มธุสฺสโว

นานารสา ปคฺฆรนฺติ มญฺเญหนฺตํ ปุรินฺททนฺติ.

ฝ่ามือของท่านมีสีดังทองคำทั่วไปหมด

ทรงไว้ซึ่งวัตถุที่บุคคลอื่นปรารถนาด้วยนิ้วทั้ง ๕

เป็นที่ไหลออกแห่งวัตถุมีรสอร่อย

รสต่าง ๆ ย่อมไหลออก

ข้าพเจ้าเข้าใจว่า ท่านเป็นท้าวสักกะผู้ให้ทานในปางก่อน

(รุกขเทวดาตอบว่า)

นมฺหิ เทโว น คนฺธพฺโพ นาปิ สกฺโก ปุรินฺทโท

เปตํ องฺกุร ชานาหิ โรรุวมฺหา อิธาคตนฺติ.

เราไม่ใช่เทวดา ไม่ใช่คนธรรพ์

ทั้งไม่ใช่ท้าวสักกะผู้ให้ทานในปางก่อน

อังกุระเอ๋ย ท่านจงทราบว่า

เราเป็นเปรตจุติจากโรรุวนครมาอยู่ที่ต้นไทรนี้

(อังกุรพาณิชถามว่า)

กึสีโล กึสมาจาโร โรรุวสฺมึ ปุเร ตุวํ

เกน เต พฺรหฺมจริเยน ปุญฺญํ ปาณิมฺหิ อิชฺฌตีติ.

เมื่อก่อน ท่านอยู่ในโรรุวนคร

ท่านรักษาศีลเช่นไร มีความประพฤติชอบอย่างไร

เพราะพรหมจรรย์อะไร

ผลบุญจึงสำเร็จที่ฝ่ามือของท่าน

(รุกขเทวดาตอบว่า)

ตนฺตวาโย ปุเร อาสึ โรรุวสฺมึ ตทา อหํ

สุกิจฺฉวุตฺติ กปโณ น เม วิชฺชติ ทาตเว.

เมื่อก่อน เราเป็นช่างหูกอยู่ในโรรุวนคร

มีความเป็นอยู่แสนจะฝืดเคือง น่าสงสาร

ในขณะนั้น เราไม่มีอะไรจะให้ทาน

นิเวสนญฺจ (๑) เม อาสิ อสยฺหสฺส อุปนฺติเก

สทฺธสฺส ทานปติโน กตปุญฺญสฺส ลชฺชิโน.

เรือนของเราอยู่ใกล้เรือนของอสัยหเศรษฐีซึ่งเป็นผู้มีศรัทธา

เป็นใหญ่ในทาน ทำบุญไว้แล้ว มีความละอาย

ตตฺถ ยาจนกา ยนฺติ นานาโคตฺตา วณิพฺพกา

เต จ มํ ตตฺถ ปุจฺฉนฺติ อสยฺหสฺส นิเวสนํ.

พวกยาจกวณิพกมีโคตรต่างกัน ไปที่บ้านของเรานั้น

พากันถามเราถึงเรือนของอสัยหเศรษฐีว่า

กตฺถ คจฺฉาม ภทฺทํ โว กตฺถ ทานํ ปทียติ

เตสาหํ ปุฏฺโฐ อกฺขามิ อสยฺหสฺส นิเวสนํ.

ขอความเจริญจงมีแก่ท่านทั้งหลาย

พวกเราจะไปทางไหน เขาให้ทานกันที่ไหน

เราถูกพวกยาจกวณิพกถามแล้ว

จึงได้ชี้บอกเรือนของอสัยหเศรษฐี

ปคฺคยฺห ทกฺขิณํ พาหุํ เอตฺถ คจฺฉถ ภทฺทํ โว

เอตฺถ ทานํ ปทียติ อสยฺหสฺส นิเวสเน.

ได้ยกมือเบื้องขวาชี้บอกเรือนของอสัยหเศรษฐีว่า

ท่านทั้งหลายจงไปทางนี้ ความเจริญจักมีแก่ท่านทั้งหลาย

เขาให้ทานอยู่ที่เรือนของอสัยหเศรษฐีนั่น

เตน ปาณิ กามทโท เตน ปาณิ มธุสฺสโว

เตน เม พฺรหฺมจริเยน ปุญฺญํ ปาณิมฺหิ อิชฺฌตีติ.

เพราะเหตุนั้น ฝ่ามือของเราจึงให้สิ่งที่น่าปรารถนา

เป็นที่หลั่งออกแห่งวัตถุมีรสอร่อย

เพราะการทำดีนั้น ผลบุญย่อมสำเร็จที่ฝ่ามือของเรา

(อังกุรพาณิชถามว่า)

น กิร ตฺวํ อทา ทานํ สกปาณีหิ กสฺสจิ

ปรสฺส ทานํ อนุโมทมาโน ปาณึ ปคฺคยฺห ปาวทิ.

ได้ยินว่า ท่านไม่ได้ให้ทานแก่ใคร ๆ ด้วยมือทั้งสองของตน

เป็นแต่ร่วมอนุโมทนาทานของผู้อื่น

ยกมือชี้บอกทางให้

เตน ปาณิ กามทโท เตน ปาณิ มธุสฺสโว

เตน เต (๑) พฺรหฺมจริเยน ปุญฺญํ ปาณิมฺหิ อิชฺฌติ.

เพราะเหตุนั้น ฝ่ามือของท่านจึงให้สิ่งที่น่าปรารถนา

เป็นที่หลั่งออกแห่งวัตถุมีรสอร่อย

เพราะการทำความดีนั้น ผลบุญจึงสำเร็จที่ฝ่ามือของท่าน

โย โส ทานมทา ภนฺเต ปสนฺโน สกปาณิหิ

โส หิตฺวา มานุสํ เทหํ กินฺนุ โส ทิสตํ คโตติ.

ท่านผู้เจริญ อสัยหเศรษฐีผู้เลื่อมใส

ได้ให้ทานด้วยมือทั้งสองของตน

ละร่างมนุษย์แล้วไปยังทิศไหนหนอ

(รุกขเทวดาตอบว่า)

นาหํ ชานามิ อสยฺหสาหิโน

องฺคีรสสฺส คตึ อาคตึ วา

สุตํ จ เม เวสฺสวณสฺส สนฺติเก

“สกฺกสฺส สหพฺยตํ คโต อสโยฺหติ.

ข้าพเจ้าไม่รู้ทางไปหรือทางมา

ของอสัยหเศรษฐีผู้มีรัศมีซ่านออกจากตน

แต่เราได้ฟังมาในสำนักของท้าวเวสวัณว่า

อสัยหเศรษฐีได้เป็นสหายของท้าวสักกะ

(อังกุรพาณิชกล่าวว่า)

อลเมว กาตุํ กลฺยาณํ ทานํ ทาตุํ ยถารหํ

ปาณึ กามททํ ทิสฺวา โก ปุญฺญํ น กริสฺสติ.

บุคคลควรทำความดีแท้

ควรให้ทานตามสมควร

ใครเล่าได้เห็นฝ่ามือซึ่งให้สิ่งที่น่าปรารถนาแล้วจักไม่ทำบุญ

โส หิ นูน อิโต คนฺตฺวา อนุปฺปตฺวาน ทฺวารกํ

ทานํ ตํ ปฏฺฐปยิสฺสามิ (๑) ยํ มมสฺส สุขาวหํ.

เราจากที่นี้ไปถึงเมืองทวารวดี

จักรีบบำเพ็ญทานซึ่งจักนำความสุขมาให้เราแน่นอน

ทสฺสามิ อนฺนปานญฺจ วตฺถเสนาสนานิ จ

ปปญฺจ อุทปานญฺจ ทุคฺเค สงฺกมนานิ จาติ.

จักให้ข้าว น้ำ ผ้า ที่อยู่อาศัย บ่อน้ำดื่ม สระน้ำ

และสะพานในที่เดินลำบากเป็นทาน

(อังกุรพาณิชถามรุกขเทวดาว่า)

เกน เต องฺคุลี กุณา (๑) มุขญฺจ กุณฺฑลีกตํ (๒)

อกฺขีนิ จ ปคฺฆรนฺติ กึ ปาปํ ปกตํ ตยาติ.

เพราะเหตุไร นิ้วมือของท่านจึงหงิกงอ

หน้าของท่านจึงบิดเบี้ยว

และนัยน์ตาทั้งสองจึงเขรอะ(ด้วยขี้ตา)

ท่านได้ทำบาปอะไรไว้

(รุกขเทวดานั้นตอบว่า)

องฺคีรสสฺส คหปติโน สทฺธสฺส ฆรเมสิโน

ตสฺสาหํ ทานวิสฺสคฺเค ทาเน อธิกโต อหุํ.

เราได้รับแต่งตั้งให้เป็นใหญ่ในการให้ทาน

ในโรงทานของคหบดีผู้มีรัศมีซ่านออกจากตน

มีศรัทธา ยังครองเรือนอยู่

ตตฺถ ยาจนเก ทิสฺวา อาคเต โภชนตฺถิเก

เอกมนฺตํ อปกฺกมฺม อกาสึ กุณฺฑลีมุขํ.

เห็นยาจกผู้ต้องการอาหารพากันมาที่โรงทานนั้นแล้ว

ได้หลีกไปทำหน้างออยู่ ณ ที่ข้างหนึ่ง

เตน เม องฺคุลี กุณา ๒ มุขญฺจ กุณฺฑลีกตํ ๓

อกฺขีนิ เม ปคฺฆรนฺติ ตํ ปาปํ ปกตํ มยาติ.

เพราะกรรมนั้น นิ้วของเราจึงหงิกงอ

หน้าของเราจึงบิดเบี้ยว และนัยน์ตาทั้งสองของเราจึงเขรอะ

เราได้ทำบาปนั้นไว้

(อังกุรพาณิชถามว่า)

ธมฺเมน เต กาปุริส มุขญฺจ กุณฺฑลีกตํ

อกฺขีนิ จ ปคฺฆรนฺติ ยํ ตํ ปรสฺส ทานสฺส

อกาสิ กุณฺฑลีมุขนฺติ.

แน่ะบุรุษเลวทราม สมควรแล้วที่ท่านมีหน้าบิดเบี้ยว

นัยน์ตาทั้งสองจึงเขรอะ เพราะท่านได้ทำหน้างอต่อทานของผู้อื่น

กถํ หิ ทานํ ททมาโน กเรยฺย ปรปตฺติยํ

อนฺนปานํ ขาทนียํ วตฺถเสนาสนานิ จ.

ทำไม อสัยหเศรษฐีเมื่อจะให้ทาน

จึงได้มอบข้าว น้ำ ของเคี้ยว ผ้า

และที่อยู่อาศัยให้ผู้อื่นจัดแจง

โส หิ นูน อิโต คนฺตฺวา อนุปฺปตฺวาน ทฺวารกํ

ทานํ ตํ ปฏฺฐปยิสฺสามิ ยํ มมสฺส สุขาวหํ.

เราจากที่นี้ไปถึงเมืองทวาราวดี

จักรีบบำเพ็ญทานซึ่งจะนำความสุขมาให้แก่เราแน่นอน

ทสฺสามนฺนญฺจ ปานญฺจ วตฺถเสนาสนานิ จ

ปปญฺจ อุทปานญฺจ ทุคฺเค สงฺกมนานิ จาติ.

จักให้ข้าว น้ำ ผ้า ที่อยู่อาศัย บ่อน้ำ สระน้ำ

และสะพานในที่ที่เดินลำบากเป็นทาน

ตโต หิ โส นิวตฺติตฺวา อนุปฺปตฺวาน ทฺวารกํ

ทานํ ปฏฺฐยิ องฺกุโร ยนฺตํ อสฺส (๑) สุขาวหํ.

อังกุรพาณิชนั้นกลับจากทะเลทรายนั้น

ไปถึงเมืองทวาราวดีแล้ว

เริ่มบำเพ็ญทานซึ่งจะนำความสุขมาให้ตน

อทา อนฺนญฺจ ปานญฺจ วตฺถเสนาสนานิ จ

ปปญฺจ อุทปานญฺจ วิปฺปสนฺเนน เจตสา.

ได้ให้ข้าว น้ำ ผ้า ที่อยู่อาศัย บ่อน้ำ สระน้ำ

ด้วยจิตอันเลื่อมใสแล้ว

โก ฉาโต โก ตสิโต โก วตฺถํ ปริทหิสฺสติ

กสฺส สนฺตานิ โยคฺคานิ อิโต โยเชนฺตุ วาหนํ.

ช่างกัลบก พ่อครัวชาวมคธพากันป่าวร้องในเรือน

ของอังกุรพาณิชนั้นทั้งในเวลาเย็นทั้งในเวลาเช้าทุกวันว่า

ใครหิวจงมารับประทานตามชอบใจ

ใครกระหายจงมาดื่มตามชอบใจ

ใครจักนุ่งห่มผ้าจงมานุ่งห่มตามชอบใจ

ใครต้องการพาหนะเทียมรถจงเลือกพาหนะที่ชอบใจ

จากหมู่พาหนะเทียมรถนี้แล้วเทียมเถิด

โก ฉตฺติจฺฉติ คนฺธญฺจ โก มาลํ โก อุปาหนํ

อิติ สุ ตตฺถ โฆเสนฺติ กปฺปกา สูทมาคธา (๑)

สทา สายญฺจ ปาโต จ องฺกุรสฺส นิเวสเนติ.

ใครต้องการร่มจงมาเอาร่มไป

ใครต้องการของหอมจงมาเอาของหอมไป

ใครต้องการดอกไม้จงมาเอาดอกไม้ไป

ใครต้องการรองเท้าจงมาเอารองเท้าไป

สุขํ สุปติ องฺกุโร อิติ ชานาติ มํ ชโน

ทุกฺขํ สุปามิ สินฺธุก (๑) ยํ น ปสฺสามิ ยาจเก.

ชนย่อมยกย่องเราว่า อังกุรพาณิชนอนเป็นสุข

สินธุมาณพเอ๋ย เพราะไม่เห็นเหล่าชนผู้ขอ เราจึงนอนเป็นทุกข์

สุขํ สุปติ องฺกุโร อิติ ชานาติ มํ ชโน

ทุกฺขํ สินฺธก สุปามิ อปฺปเก สุ วณิพฺพเก.

ชนย่อมยกย่องเราว่า อังกุรพาณิชนอนเป็นสุข

สินธุมาณพเอ๋ย เมื่อวณิพกมีน้อย เราจึงนอนเป็นทุกข์

(สินธุมาณพได้ฟังดังนั้นจึงกล่าวว่า)

สกฺโก เจ เต วรํ ทชฺชา ตาวตึสานมิสฺสโร

กิสฺส สพฺพสฺส โลกสฺส วรมาโน วรํ วเรติ.

ถ้าท้าวสักกะผู้เป็นใหญ่กว่าชาวดาวดึงส์

และเป็นใหญ่กว่าชาวโลกทั้งปวง พึงประทานพรแก่ท่าน

เมื่อท่านจะเลือก ท่านจะเลือกขอพรเช่นไร

(อังกุรพาณิชกล่าวว่า)

สกฺโก เจ เต วรํ ทชฺชา ตาวตึสานมิสฺสโร

กาลุฏฺฐิตสฺส เม สโต สุริยุคฺคมนํ ปติ

ทิพฺพา ภกฺขา ปาตุภเวยฺยุํ สีลวนฺโต จ ยาจกา.

ถ้าท้าวสักกะผู้เป็นใหญ่กว่าชาวดาวดึงส์ พึงประทานพรแก่เรา

เราจะพึงขอพรว่า เมื่อเราลุกขึ้นแต่เช้า ในเวลาพระอาทิตย์ขึ้น

ภักษาหารอันเป็นทิพย์และเหล่าชนผู้ขอซึ่งมีศีลพึงปรากฏขึ้น

ททโต เม น ขีเยถ ทตฺวา นานุตปฺเปยฺยหํ

ททํ จิตฺตํ ปสาเทยฺยํ เอตํ สกฺกํ วรํ วเรติ.

เมื่อเราให้อยู่ ไทยธรรมไม่พึงสิ้นไป

ครั้นเราให้ทานนั้นแล้ว ไม่พึงเดือดร้อนในภายหลัง

เมื่อกำลังให้ พึงยังจิตให้เลื่อมใส

ข้าพเจ้าพึงเลือกขอพรอย่างนี้กับท้าวสักกะ

(โสนกบุรุษกล่าวเตือนอังกุรพาณิชว่า)

น สพฺพวิตฺตานิ ปเร ปเวจฺเฉ

ทเทยฺย ทานญฺจ ธนญฺจ รกฺเข

ตสฺมา หิ ทานา ธนเมว เสยฺโย

อติปฺปทาเนน กุลา น โหนฺติ.

บุคคลไม่ควรให้ทรัพย์เครื่องปลื้มใจทั้งหมดแก่บุคคลอื่น

ควรให้ทานและควรรักษาทรัพย์ไว้

เพราะว่าทรัพย์เท่านั้นประเสริฐกว่าทาน

เพราะการให้ทานเกินประมาณ สกุลทั้งหลายจะล่มจม

อทานมติทานญฺจ น ปสํสนฺติ ปณฺฑิตา

ตสฺมา หิ ทานา ธนเมว เสยฺโย

สเมน วตฺเตยฺย ส ธีรธมฺโมติ

บัณฑิตทั้งหลายย่อมไม่สรรเสริญการไม่ให้ทานและการให้เกินควร

เพราะเหตุนั้นแหละ ทรัพย์เท่านั้นประเสริฐกว่าทาน

ประเพณีแห่งการให้ทานและการไม่ให้

เป็นธรรมเนียมของบุคคลผู้เป็นนักปราชญ์ พึงเป็นไปโดยพอเหมาะ

(อังกุรพาณิชกล่าวว่า)

อโห วตาเร อหเมว ทชฺช

สนฺโต หิ มํ สปฺปุริสา ภเชยฺชุํ

เมโฆว นินฺนานิ หิ ปูรยนฺโต (๑)

สนฺตปฺปเย สพฺพวณิพฺพกานํ.

ชาวเราทั้งหลาย ดีหนอ เราพึงให้ทานแน่แท้

ด้วยว่าสัตบุรุษทั้งหลายผู้สงบระงับพึงคบหาเรา

เราพึงทำความประสงค์ของวณิพกทั้งปวงให้เต็ม เลี้ยงดูให้อิ่มหนำ

เปรียบเหมือนฝนตกทำที่ลุ่มทั้งหลายให้เต็ม

ยสฺส ยาจนเก ทิสฺวา มุขวณฺโณ ปสีทติ

ทตฺวา อตฺตมโน โหติ ตํ ฆรํ วสโต สุขํ.

บุคคลผู้มีสีหน้าผ่องใส เพราะเห็นเหล่าชนผู้ขอ

ครั้นให้ทานแล้วมีใจเบิกบาน

ข้อนั้นเป็นความสุขของบุคคลผู้อยู่ครองเรือน

ยสฺส ยาจนเก ทิสฺวา มุขวณฺโณ ปสีทติ

ทตฺวา อตฺตมโน โหติ เอสา ยญฺญสฺส (๑) สมฺปทา.

บุคคลผู้มีสีหน้าผ่องใส เพราะเห็นเหล่าชนผู้ขอ

ครั้นให้ทานแล้วมีใจเบิกบาน

นี้เป็นความถึงพร้อมแห่งยัญ(บุญ)

ปุพฺเพว ทานา สุมโน ททํ จิตฺตํ ปสาทเย

ทตฺวา อตฺตมโน โหติ เอสา ยญฺญสฺส สมฺปทาติ.

ก่อนแต่ให้ก็มีใจดี

เมื่อกำลังให้ก็ทำจิตให้เลื่อมใส

ครั้นให้แล้วก็มีใจเบิกบาน

นี้เป็นความถึงพร้อมแห่งยัญ

(พระสังคีติกาจารย์ทั้งหลายกล่าวเป็นคาถาว่า)

สฏฺฐิวาหสหสฺสานิ องฺกุรสฺส นิเวสเน

โภชนํ ทียเต นิจฺจํ ปุญฺญเปกฺขสฺส ชนฺตุโน.

ในเรือนของอังกุรพาณิชผู้มุ่งบุญ

เขาให้โภชนะแก่หมู่ชนวันละ ๖๐,๐๐๐ เล่มเกวียนเป็นนิตย์

ติสหสฺสานิ สูทานิ (๑) อามุตฺตมณิกุณฺฑลา

องฺกุรํ อุปชีวนฺติ ทาเน ยญฺญสฺส วาวฏา. (๒)

พ่อครัว ๓,๐๐๐ คนประดับด้วยต่างหูแก้วมณี

เป็นผู้ขวนขวายในการให้ทาน

พากันเข้าไปอาศัยอังกุรพาณิชเลี้ยงชีพ

สฏฺฐิปุริสสหสฺสานิ อามุตฺตมณิกุณฺฑลา

องฺกุรสฺส มหาทาเน กฏฺฐํ ผาเลนฺติ มาณวา.

มาณพ ๖๐,๐๐๐ คนประดับด้วยต่างหูแก้วมณี

ช่วยกันผ่าฟืนในมหาทานของอังกุรพาณิช

โสฬสิตฺถิสหสฺสานิ สพฺพาลงฺการภูสิตา

องฺกุรสฺส มหาทาเน วิธา ปิณฺเฑนฺติ นาริโย.

นารี ๑๖,๐๐๐ คนประดับด้วยเครื่องประดับทั้งปวง

ช่วยกันบดเครื่องเทศ(สำหรับปรุงอาหาร)

ในมหาทานของอังกุรพาณิช

โสฬสิตฺถิสหสฺสานิ สพฺพาลงฺการภูสิตา

องฺกุรสฺส มหาทาเน ทพฺพิคฺคาหา อุปฏฺฐิตา.

นารีอีก ๑๖,๐๐๐ คนประดับด้วยเครื่องประดับทั้งปวง

ถือทัพพีเข้าไปยืนคอยรับใช้ในมหาทานของอังกุรพาณิช

พหุํ พหูนํ ปาทาสิ จิรํ ปาทาสิ ขตฺติโย (๑)

สกฺกจฺจญฺจ สหตฺถา จ วิตฺตึ กตฺวา ปุนปฺปุนํ.

อังกุรพาณิชนั้นได้ให้ของเป็นอันมาก

แก่คนจำนวนมากโดยประการต่าง ๆ

ได้ทำความเคารพและความเลื่อมใสในกษัตริย์ด้วยมือของตนบ่อย

ให้ทานโดยประการต่าง ๆ สิ้นกาลนาน

พหู มาเส จ ปกฺเข จ อุตุสํวจฺฉรานิ จ

มหาทานํ ปวตฺเตสิ องฺกุโร ทีฆมนฺตรํ.

อังกุรพาณิชบำเพ็ญมหาทานให้เป็นไปแล้วตลอดเดือน

ตลอดปักษ์ ตลอดฤดู ตลอดปีเป็นอันมาก ตลอดกาลนาน

เอวํ ทตฺวา ยชิตฺวา จ องฺกุโร ทีฆมนฺตรํ

โส หิตฺวา มานุสํ เทหํ ตาวตึสูปโค อหูติ.

อังกุรพาณิชนั้นได้ให้ทาน บูชาแล้วอย่างนี้ตลอดกาลนาน

ละร่างมนุษย์แล้ว ได้ไปบังเกิดในภพดาวดึงส์

กฏจฺฉุภิกฺขํ ทตฺวาน อนุรุทฺธสฺส อินฺทโก

โส หิตฺวา มานุสํ เทหํ ตาวตึสูปโค อหุ.

อินทกมาณพถวายภิกษาทัพพีหนึ่งแก่พระอนุรุทธเถระ

ละร่างมนุษย์แล้วได้ไปบังเกิดในภพดาวดึงส์

ทสหิ ฐาเนหิ องฺกุรํ อินฺทโก อติโรจติ

รูเป สทฺเท รเส คนฺเธ โผฏฺฐพฺเพ จ มโนรเม.

แต่อินทกเทพบุตรรุ่งเรืองยิ่งกว่าอังกุรเทพบุตร

โดยฐานะ ๑๐ อย่าง คือ

รูป เสียง กลิ่น รส โผฏฐัพพะที่น่ารื่นรมย์ใจ

อายุนา ยสสา เจว วณฺเณน จ สุเขน จ

อาธิปจฺเจน องฺกุรํ อินฺทโก อติโรจติ.

อายุ ยศ วรรณะ สุข และความเป็นใหญ่ยิ่ง

(พระผู้มีพระภาคตรัสถามว่า) อังกุระ

ท่านให้มหาทานสิ้นกาลนาน

มาในสำนักของเรา ไฉนจึงนั่งอยู่ไกลนัก

ตาวตึเส ยทา พุทฺโธ สิลายํ ปณฺฑุกมฺพเล

ปาริฉตฺตกมูลมฺหิ วิหาสิ ปุริสุตฺตโม.

ครั้งที่พระพุทธเจ้าซึ่งเป็นบุรุษผู้สูงสุด

ประทับอยู่ที่บัณฑุกัมพลศิลาอาสน์

ที่โคนต้นปาริฉัตตกพฤษ์ ณ ภพดาวดึงส์

ทสสุ โลกธาตูสุ สนฺนิปติตฺวาน เทวตา

ปยิรุปาสนฺติ สมฺพุทฺธํ วสนฺตํ นคมุทฺธนิ.

เทวดาในหมื่นโลกธาตุพากันมานั่งประชุม

เฝ้าพระสัมมาสัมพุทธเจ้าซึ่งประทับอยู่บนยอดเขา

น โกจิ เทโว วณฺเณน สมฺพุทฺธํ อติโรจติ

สพฺเพ เทเว อติกฺกมฺม (๑) สมฺพุทฺโธว วิโรจติ.

ไม่มีเทวดาตนไหนมีผิวพรรณงามรุ่งเรือง

ยิ่งกว่าพระสัมมาสัมพุทธเจ้า

พระสัมมาสัมพุทธเจ้าเท่านั้นงดงามรุ่งเรืองยิ่งกว่าเทวดาทั้งปวง

โยชนานิ ทส เทฺว (๑) องฺกุโรยํ ตทา อหุ

อวิทูเรว พุทฺธสฺส อินฺทโก อติโรจติ.

ครั้งนั้น อังกุรเทพบุตรนี้อยู่ในที่ไกล ๑๒ โยชน์

จากที่พระศาสดาประทับอยู่

ส่วนอินทกเทพบุตรนั่งในที่ใกล้พระสัมมาสัมพุทธเจ้า รุ่งเรืองยิ่งกว่า

โอโลเกตฺวาน สมฺพุทฺโธ องฺกุรญฺจาปิ อินฺทกํ

ทกฺขิเณยฺยํ สมฺภาเวนฺโต (๑) อิทํ วจนมพฺรวิ.

พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทอดพระเนตรเห็น

อังกุรเทพบุตรและอินทกเทพบุตร

เมื่อจะทรงประกาศพระทักขิไณยบุคคล

จึงได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้ว่า

มหาทานํ ตยา ทินฺนํ องฺกุร ทีฆมนฺตรํ

อติทูเร นิสินฺโนสิ อาคจฺฉ มม สนฺติกนฺติ.

อังกุรเทพบุตร ท่านให้มหาทานสิ้นกาลนาน

มาในสำนักของเรา ไฉนจึงนั่งอยู่ไกลนัก

โจทิโต ภาวิตตฺเตน องฺกุโร อิทมพฺรวิ

กึ มยฺหํ เตน ทาเนน ทกฺขิเณยฺเยน สุญฺญตํ.

อังกุรเทพบุตรผู้อันพระสัมมาสัมพุทธเจ้า

ผู้อบรมพระองค์เองทรงตักเตือนแล้ว

ได้กราบทูลดังนี้ว่า จะประสงค์อะไรด้วยทานของข้าพระองค์นั้น

ซึ่งว่างจากพระทักขิไณยบุคคล

อยํ โส อินฺทโก ยกฺโข ทชฺชา ทานํ ปริตฺตกํ

อติโรจติ อเมฺหหิ จนฺโท ตารคเณ ยถา (อิติ.)

อินทกเทพบุตรนี้ให้ทานนิดหน่อย

รุ่งเรืองยิ่งกว่าข้าพระองค์

ดังดวงจันทร์รุ่งเรืองยิ่งกว่าหมู่ดาว

(อินทกเทพบุตรกราบทูลว่า)

อุชฺชงฺคเล ยถา เขตฺเต พีชํ พหุํปิ โรปิตํ

น ผลํ วิปุลํ โหติ (๑) นปิ โตเสติ กสฺสกํ.

พืชแม้มากที่บุคคลหว่านลงในนาดอน

ย่อมมีผลไม่ไพบูลย์ ทั้งไม่ทำชาวนาให้ปลื้มใจ ฉันใด

ตเถว ทานํ พหุกํ ทุสฺสีเลสุ ปติฏฺฐิตํ

น ผลํ วิปุลํ โหติ๔ นปิ โตเสติ ทายกํ.

ทานมากมายที่บุคคลตั้งไว้ในบุคคลผู้ทุศีล

ย่อมมีผลไม่ไพบูลย์ ทั้งไม่ทำทายกให้ปลื้มใจ ก็ฉันนั้นเหมือนกัน

ยถาปิ ภทฺทเก เขตฺเต พีชํ อปฺปมฺปิ โรปิตํ

สมฺมาธารํ ปเวจฺฉนฺเต ผลํ โตเสติ กสฺสกํ.

พืชแม้น้อยที่บุคคลหว่านลงในนาดี

เมื่อฝนตกสม่ำเสมอ ผลย่อมทำชาวนาให้ปลื้มใจ ฉันใด

ตเถว สีลวนฺเตสุ คุณวนฺเตสุ ตาทิสุ

อปฺปกํปิ กตํ การํ ปุญฺญํ โหติ มหปฺผลนฺติ.

อุปการะแม้น้อยที่บุคคลทำแล้วในท่านผู้มีศีล

มีคุณความดี ผู้คงที่ บุญย่อมกลับมีผลมาก ฉันนั้นเหมือนกัน

วิเจยฺย ทานํ ทาตพฺพํ ยตฺถ ทินฺนํ มหปฺผลํ

วิเจยฺย ทานํ ทตฺวาน สคฺคํ คจฺฉนฺติ ทายกา.

ควรเลือกให้ทานในเขตที่บุคคลให้แล้วมีผลมาก

ทายกเลือกให้ทานแล้ว จึงไปสู่สวรรค์

วิเจยฺย ทานํ สุคตปฺปสฏฺฐํ

เย ทกฺขิเณยฺยา อิธ ชีวโลเก

เอเตสุ ทินฺนานิ มหปฺผลานิ

พีชานิ วุตฺตานิ ยถา สุเขตฺเตติ.

องฺกุรเปตวตฺถุ นวมํ.

ทานที่เลือกให้พระสุคตทรงสรรเสริญ

ทานที่ทายกให้ในพระทักขิไณยบุคคลทั้งหลายซึ่งยังอยู่ในมนุษยโลกนี้

ย่อมมีผลมาก เหมือนพืชที่หว่านลงในนาดี

อังกุรเปตวัตถุที่ ๙ จบ