๔. สุนทริกสูตร เล่ม ๒๕

๔. สุนทริกภารทวาชสูตร

{๓๕๗} ลำดับนั้นแล ท่านพระวังคีสะได้ทูลสรรเสริญพระผู้มีพระภาคเจ้าด้วยคาถาอันไพเราะในที่เฉพาะพระพักตร์ว่า

[๔๕๔] บุคคลพึงกล่าวแต่วาจาที่ไม่เป็นเหตุให้ตัวเองเดือดร้อนและ ไม่เป็นเหตุเบียดเบียนผู้อื่น วาจานั้นเป็นวาจาสุภาษิตแท้

[๔๕๕] บุคคลพึงกล่าวแต่วาจาอันเป็นที่รัก ที่คนทั้งหลายชื่นชอบเท่านั้น ไม่ถือเอาคำชั่วหยาบ กล่าวแต่วาจาอันเป็นที่รักแก่ชนเหล่าอื่น

[๔๕๖] คำสัตย์แลเป็นสิ่งไม่ตาย ธรรมนี้เป็นของมีมาแต่เก่าก่อน สัตบุรุษทั้งหลายเป็นผู้ดำรงมั้นอยู่ในคำสัตย์ทั้งที่เป็นอรรณเละเป็นธรรม

[๔๕๗] พระพุทธเจ้าตรัสพระวาจาใด ซึ่งเป็นวาจาเกษมเพื่อให้ถึงพระนิพพาน เพื่อทำที่สุดแห่งทุกข์ พระวาจานั้นแลสูงสุดกว่าวาจาทั้งหลาย

๔. สุนทริกภารทวาชสูตร

ว่าด้วยสุนทริกภารทวาชพราหมณ์ทูลถามปัญหา

ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

{๓๕๘} สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ที่ฝั่งแม่นํ้าสุนทริกา ในแคว้นโกศล ก็สมัยนั้นแล สุนทริกภารทวาชพราหมณ์ประกอบพิธีบูชาไฟอยู่ที่ฝั่งแม่นํ้าสุนทริกา ครั้นเสร็จพิธีแล้วได้ลุกจากที่นั่ง เหลียวดูทิศทั้ง ๔ โดยรอบด้วยคิดว่า “ใครหนอควรบริโภคเครื่องสังเวยที่เหลือนี้”

สุนทริกภารทวาชพราหมณ์ได้เห็นพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงห่มผ้าคลุมพระวรกายตลอดพระเศียรประทับนั่งอยู่ที่โคนต้นไม้ต้นหนึ่ง ครั้นแล้วได้ถือเครื่องสังเวยที่เหลือด้วยมือซ้าย ถือเต้านํ้าด้วยมือขวา เข้าไปหาพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงเปิดผ้าที่คลุมพระเศียรออกเพราะได้ยินเสียงเดินเข้ามาของสุนทริกภารทวาชพราหมณ์ครั้งนั้นแล สุนทริกภารทวาชพราหมณ์ได้คิดว่า “ท่านผู้นี้ศีรษะโล้นท่านผู้นี้ศีรษะโล้น” จึงประสงค์จะกลับจากที่นั้นทันที แต่ได้ฉุกคิดขึ้นมาว่า “พราหมณ์บางพวกในโลกนี้ที่ศีรษะโล้นก็พอมี อย่ากระนั้นเลยเราควรเข้าไปหาสมณะโล้นนั้นแล้วถามถึงชาติตระกูลดีกว่า” จึงลำดับนั้นแลสุนทริกภารทวาชพราหมณ์ได้เข้าไปหาพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับแล้วได้ถามพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ท่านมีชาติตระกูลอะไร”ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสตอบสุนทริกภารทวาชพราหมณ์เป็นคาถาประพันธ์อย่างนี้ว่า

{๓๕๙} [๔๕๘] เราไม่ได้เป็นทั้งพราหมณ์ ไม่ได้เป็นทั้งกษัตริย์ ไม่ได้เป็นแพศย์ หรือมิได้เป็นใคร เรากำหนดรู้โคตรของปุถุชนได้แล้ว จึงไม่มีความกังวล จาริกไปในโลกด้วยปัญญา

[๔๕๙] เรานุ่งห่มผ้า ๓ ผืน ไม่มีเหย้าเรือน ปลงผมแล้ว มีจิตดับเย็นแล้ว จาริกไปไม่คลุกคลีกับมวลมนุษย์ในโลกดูก่อนพราหมณ์ ไยท่านมาถามปัญหาเกี่ยวกับเรื่องวงศ์ตระกูลซึ่งไม่เหมาะกะเรา

[๔๖๐] ดูก่อนพราหมณ์ผู้เจริญ พวกพราหมณ์ด้วยกันเท่านั้นที่จะถามกันว่าท่านเป็นพราหมณ์หรือเปล่า

๔. สุนทริกภารทวาชสูตร

[๔๖๑] ถ้าท่านเรียกตัวเองว่าพราหมณ์ แต่เรียกเราว่ามิใช่พราหมณ์ เพราะฉะนั้น เราขอถามท่านถึงเรื่องสาวิตรีฉันท์ ที่มีอักษร ๒๔ พยางค์ แบ่งเป็น ๓ บาทต่อ ๑ บท[๔๖๒] (พราหมณ์ทูลถามเป็นคาถาประพันธ์ว่า)

อาศัยอะไร พวกฤๅษี มนุษย์ กษัตริย์ และพราหมณ์เป็นอันมากในโลกนี้ จึงตั้งพิธีบูชาเทพเจ้า

[๔๖๓] (พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสตอบเป็นพระคาถาประพันธ์ว่า)

เราขอบอกว่า ผู้ที่ถึงที่สุดทุกข์ในวัฏฏะ ผู้บรรลุเวทคือวิชชา พึงได้รับเครื่องบูชายัญของผู้ใดในเวลาบูชายัญการบูชายัญของผู้นั้นย่อมสำเร็จผล[๔๖๔] (พราหมณ์กราบทูลเป็นคาถาประพันธ์ว่า)

เพราะได้พบบุคคลผู้บรรลุเวทเช่นนั้น การบูชายัญของข้าพเจ้าพึงสำเร็จผลอย่างแน่นอน แต่ก่อนข้าพเจ้ามิได้พบบุคคลผู้มีคุณธรรมเช่นพระองค์ คนอื่นจึงได้รับเครื่องบูชาไปบริโภค

[๔๖๕] (พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเป็นพระคาถาประพันธ์ว่า)

ดูก่อนพราหมณ์ เพราะเหตุนั้น ท่านซึ่งต้องการประโยชน์ จงเข้าไปถามภิกษุในศาสนานี้ดูเถิด ท่านจะได้พบทักขิไณยบุคคล ผู้มีปัญญาดี มีจิตสงบ ปราศจากความโกรธ สิ้นความทุกข์ ไม่มีความหวังบ้างดอก[๔๖๖] (พราหมณ์กราบทูลเป็นคาถาประพันธ์ว่า)

ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ข้าพเจ้ามีจิตยินดีในทาน ปรารถนาจะให้ทาน แต่ยังไม่รู้วิธีให้ ขอพระองค์จงสอนข้าพเจ้าด้วยเถิด ขอจงบอกถึงบุคคลที่จะเป็นที่สำเร็จผลแห่งทานแก่ข้าพเจ้าด้วยเถิด

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนพราหมณ์ ถ้าอย่างนั้น ท่านจงเงี่ยโสตสดับเถิด เราจะแสดงธรรมแก่ท่าน

[๔๖๗] ท่านอย่าถามถึงชาติตระกูลเลย แต่จงถามถึงจรณะเถิดบุคคลถึงแม้จะเกิดในตระกูลที่ต่ำต้อย ก็สามารถเป็นมุนีมีปัญญา มีความละอายใจในการทำบาป เป็นบุรุษชาติอาชาไนยได้ เหมือนไฟที่เกิดจากไม้ที่ใช้ประโยชน์อะไรไม่ได้ ก็ยังให้แสงสว่างได้ฉะนั้น

[๔๖๘] พระทักขิไณยบุคคลเป็นฝึกตนด้วยสัจจะ ประกอบด้วยการฝึกอินทรีย์ บรรลุถึงวิชชา อยู่จบพรหมจรรย์แล้วพราหมณ์ผู้หวังบุญกุศลพึงจัดถวายไทยธรรมตามกาลอันควร บูชาพระทักขิไณยบุคคลนั้นเถิด

๔. สุนทริกภารทวาชสูตร

[๔๖๙] พระทักขิไณยบุคคลละกามทั้งหลายได้แล้วไม่มีเหย้าเรือนเที่ยวจาริกไป สำรวมตนดีแล้ว เป็นคนตรง เหมือนกระสวยที่วิ่งไปตรง ๆ ฉะนั้น พราหมณ์ผู้หวังบุญกุศลพึง จัดถวายไทยธรรมตามกาลอันควร บูชาพระทักขิไณยบุคคลนั้น

[๔๗๐] พระทักขิไณยบุคคลผู้ปราศจากราคะ มีอินทรีย์มั่นคงดีหลุดพ้นจากการจับกุมของกิเลสแล้วรุ่งเรืองอยู่ เหมือนดวงจันทร์ที่พ้นจากการบดบังของอสุรินทราหูสว่างอยู่ฉะนั้น พราหมณ์ผู้หวังบุญกุศลพึงจัดถวายไทยธรรมตามกาลอันควร บูชาพระทักขิไณยบุคคลนั้น[๔๗๑] พระทักขิไณยบุคคลเป็นผู้ไม่เกี่ยวข้องด้วยกิเลส มีสติอยู่ทุกเมื่อ ละนามรูปที่คนด้อยปัญญายึดถือว่าเป็นของเราได้แล้ว เที่ยวจาริกไปในโลก พราหมณ์ผู้หวังบุญกุศลพึงจัดถวายไทยธรรมตามกาลอันควร บูชาพระทักขิไณยบุคคลนั้น[๔๗๒] ตถาคตละกิเลสกามได้แล้ว ครอบงำวัตถุกามจาริกไป รู้แจ้งนิพพานซึ่งเป็นที่สุดแห่งชาติและมรณะดับความเร่าร้อนได้ มีความเยือกเย็นเหมือนห้วงนํ้า ย่อมสมควรรับเครื่องสักการบูชา

[๔๗๓] ตถาคตเสมอกับพระพุทธเจ้าทั้งหลาย อยู่ห่างไกลจากผู้ที่ไม่เสมอทั้งปวง มีปัญญาหาที่สุดมิได้ อันตัณหาและทิฏฐิแปดเปื้อนมิได้ไม่ว่าในโลกนี้หรือโลกอื่น ย่อมสมควรรับเครื่องสักการบูชา

[๔๗๔] ตถาคตเป็นพราหมณ์ผู้ไม่มีมายา ไม่มีมานะ ปราศจากความโลภ ไม่ยึดถือสัตว์และสังขารว่าเป็นของเรา ไม่หวังได้อะไรอีก ละความโกรธได้แล้ว มีจิตเย็นสนิทแล้ว ละมลทินคือความโศกได้แล้ว ย่อมควรรับเครื่องสักการบูชา[๔๗๕] ตถาคตละตัณหาและทิฏฐิที่นอนเนื่องอยู่ในจิตได้เด็ดขาดไม่มีตัณหาและทิฏฐิใด ๆ ไม่ยึดมั่นถือมั่นไม่ว่าในโลกนี้หรือโลกอื่น ย่อมควรรับเครื่องสักการบูชา

[๔๗๖] ตถาคตมีจิตมั่นคง ข้ามพ้นโอฆะสงสารได้แล้ว รู้แจ้งธรรมทั้งปวงด้วยพระสัพพัญญุตญาณ สิ้นอาสวะแล้ว ดำรงร่างกายเป็นชาติสุดท้าย ย่อมควรรับเครื่องสักการบูชา

[๔๗๗] ตถาคตกำจัดภวาสวะและวาจาหยาบคายได้แล้ว จนไม่มีอยู่ บรรลุวิชชา ๓ หลุดพ้นวิเศษในธรรมมีขันธ์เป็นต้นแล้ว ย่อมควรรับเครื่องสักการบูชา

[๔๗๘] ตถาคตพ้นจากกิเลสเป็นเหตุให้เกี่ยวข้องได้แล้ว จนไม่มีกิเลสเป็นเหตุให้เกี่ยวข้องอยู่ เป็นผู้ไม่มีมานะอยู่ในหมู่สัตว์โลกที่มีมานะจัด กำหนดรู้วัฏฏทุกข์พร้อมทั้งกิเลสได้ด้วยปริญญา ๓ ย่อมควรรับเครื่องสักการบูชา[๔๗๙] ตถาคตไม่ยึดติดตัณหา เห็นนิพพานอยู่เป็นนิจ ก้าวล่วงทิฏฐิที่คนอื่นจะพึงรู้ได้แล้ว ไม่มีเหตุที่จะให้มีภพใหม่อีกย่อมควรรับเครื่องสักการบูชา

[๔๘๐] ตถาคตรู้แจ้งขันธ์ ๕ เป็นต้นทั้งที่เป็นภายในและภายนอกแล้วกำจัดจนไม่มีอยู่ เป็นผู้สงบ เป็นผู้น้อมไปในธรรมเป็นที่สิ้นอุปาทานคือนิพพาน ย่อมควรรับเครื่องสักการบูชา

๔. สุนทริกภารทวาชสูตร

[๔๘๑] ตถาคตเป็นผู้เห็นที่สุดแห่งความสิ้นไปของสังโยชน์และชาติ บรรเทาราคะได้หมดแล้ว เป็นผู้บริสุทธิ์ ปราศจากโทสะ ไร้มลทิน หมดสิ้นความรักใคร่ ย่อมควรรับเครื่องสักการบูชา[๔๘๒] ตถาคตไม่พิจารณาเห็นตนว่าเป็นตัวตน มีจิตตั้งมั่นปฏิบัติตรง ดำรงตนมั่นคง ไม่หวั่นไหว ไม่มีกิเลสดุจหลักตอ ปราศจากความสงสัย ย่อมควรรับเครื่องสักการบูชา

[๔๘๓] ตถาคตไม่มีเหตุแห่งโมหะใด ๆ เห็นด้วยญาณในธรรมทั้งปวง ดำรงร่างกายอันเป็นชาติสุดท้าย และได้บรรลุพระสัมโพธิญาณอันยอดเยี่ยม อันเกษม ความบริสุทธิ์ของบุรุษย่อมมีด้วยเหตุเพียงเท่านี้ ตถาคตย่อมควรรับเครื่องสักการบูชา[๔๘๔] (พราหมณ์ทูลเป็นคาถาประพันธ์ว่า)

ก็การบูชาของข้าพระองค์จะเป็นการบูชาที่ถูกต้องอย่างแน่แท้ เพราะได้พบพระทักขิไณยบุคคลผู้บรรลุวิชชา ๓ เช่นนี้ ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ทรงเป็นพรหม ผู้รู้แจ้งเห็นจริงด้วยพระองค์เอง ได้โปรดรับแล้วเสวยเครื่องสักการบูชาของข้าพระองค์ด้วยเกิด

[๔๘๕] (พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเป็นพระคาถาว่า)

ดูก่อนพราหมณ์ โภชนะที่ได้มาด้วยการกล่าวคาถาประพันธ์เป็นสิ่งไม่ควรบริโภคสำหรับเรา นี้มิใช่ธรรมเนียมของพระพุทธเจ้าทั้งหลายผู้ทรงเห็นแจ้งอยู่ พระพุทธเจ้าทั้งหลายล้วนทรงปฏิเสธโภชนะที่ได้มา ด้วยการกล่าวคาถาประพันธ์ ดูก่อนพราหมณ์ เมื่อมีธรรมเนียมอยู่อย่างนี้ การแสวงหาจึงเป็นพฤติกรรมประจำชีวิต ของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย[๔๘๖] ขอเชิญท่านบำรุงพระขณาสพผู้บริบูรณ์ด้วยคุณทั้งปวงผู้แสวงหาคุณอันยิ่งใหญ่ ผู้มีความคะนองอันสงบแล้วด้วยข้าวน้ำอื่นเถิด เพราะว่าเขตนั้นเป็นเขตบุญของท่านผู้ต้องการบุญกุศล

[๔๘๗] (พราหมณ์กราบทูลเป็นคาถาประพันธ์ว่า)

ขอประทานวโรกาสสมเด็จพระผู้มีพระภาคเจ้า ข้าพระองค์ได้ลุถึงพระโอวาทของพระองค์แล้วพึงรู้ชัดตามที่พระองค์ตรัสบอกขอพระองค์โปรดแสดงพระทักขิไณยบุคคลผู้ควรรับทักษิณาทานของบุคคลเช่นข้าพระองค์ ที่ข้าพระองค์แสวงหาอยู่ในเวลาถวายทานด้วยเถิด[๔๘๘] (พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเป็นพระคาถาประพันธ์ว่า)

พระทักขิไณยบุคคลผู้ปราศจากการชิงดีชิงเด่น มีจิตไม่ขุ่นมัว ผู้พ้นจากกามทั้งหลายได้เด็ดขาด และบรรเทาความง่วงเหงาหาวนอนเสียได้แล้ว

๔. สุนทริกภารทวาชสูตร

[๔๘๙] ผู้นำกิเลสออกได้แล้ว รู้เท่าทันความเกิดและความตายเป็นพรฺะมุนีผู้สมบูรณ์ด้วยปัญญา ผู้มาถึงสถานที่ถวายทานเช่นนั้น

[๔๙๐] ท่านจงอย่าทำหน้านิ่วคิ้วขมวด ประคองอัญชลีนอบน้อมบูชาท่านผู้มีคุณดังกล่าวมาแล้ว ด้วยข้าวและนํ้าเถิดทักษิณาทานของท่านจะสำเร็จประโยชน์ด้วยอาการอย่างนี้

[๔๙๑] (พราหมณ์กราบทูลเป็นคาถาประพันธ์ว่า)

พระองค์ทรงเป็นพระพุทธเจ้าที่บุคคลควรบูชาในโลกทั้งปวง ทรงเป็นเนื้อนาบุญอย่างยอดเยี่ยม สมควรรับเครื่องสักการบูชา ทานที่ถวายแก่พระองค์ ย่อมมีผลานิสงส์มาก

{๓๖๐} ลำดับนั้น สุนทริกภารทวาชพราหมณ์ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ พระภาษิตของพระองค์แจ่มแจ้งนัก พระภาษิตของพระองค์ไพเราะนัก ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ พระองค์ทรงประกาศธรรมโดยอเนกปริยายอย่างนี้ เปรียบเหมือนบุคคลหงายของที่คว่ำเปิดของที่ปิด บอกทางแก่ผู้หลงทาง หรือส่องประทีปในที่มืด ด้วยตั้งใจว่า ‘คนมีตาดีจักเห็นรูปได้’ ดังนี้ ข้าพระองค์นี้ขอถึงพระโคดมผู้เจริญ พร้อมทั้งพระธรรม และภิกษุสงฆ์ว่าเป็นสรณะ ข้าพระองค์พึงได้บรรพชาอุปสมบทในสำนักของพระองค์ด้วยเถิด”สุนทริกภารทวาชพราหมณ์ได้บรรพชาอุปสมบทในสำนักพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว ครั้นอุปสมบทได้ไม่นานก็ปลีกตัวออกจากหมู่อยู่ตามลำพังไม่ประมาท มีความเพียร มีจิตมุ่งพระนิพพานอยู่ ไม่นานนัก ก็ทำให้แจ้ง

ที่สุดพรหมจรรย์อันยอดเยี่ยมที่กุลบุตรทั้งหลายพากันออกจากเรือนมาบวชเป็นบรรพชิต โดยชอบต้องการกันด้วยปัญญายิ่งเองในปัจจุบันเข้าถึงอยู่รู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้วกิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ ก็ท่านพระสุนทริกภารทวาชะได้เป็นพระอรหันต์รูปหนึ่งในจำนวนพระอรหันต์ทั้งหลายในโลก

๕. มาฆสูตร

ว่าด้วยมาฆมาณพทูลถามปัญหา

{๓๖๑} ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ ภูเขาคิชฌกูฏ ใกล้พระนครราชคฤห์ ครั้งนั้นแล มาฆมาณพเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นแล้วได้ปราศรัยกับพระผู้มีพระภาคเจ้า ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้วจึงนั่ง ณ ที่สมควรข้างหนึ่ง แล้วได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า

“ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ข้าพระองค์แลเป็นทายก เป็นทานบดี ทราบความประสงค์ของผู้ขอ ควรแก่การขอ แสวงหาโภคทรัพย์มาได้ โดยสุจริตธรรม แล้วใช้โภคทรัพย์ที่หามาได้โดยสุจริตธรรมนั้นถวายแก่ปฏิคาหก ๑ องค์บ้าง ๒ องค์บ้าง ๓ องค์บ้าง ... ๑๐ องค์บ้าง ๒๐ องค์บ้าง ๓๐ องค์บ้าง... ๙๐ องค์บ้าง ๑๐๐ องค์บ้าง มากกว่าบ้าง ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ เมื่อข้าพระองค์ถวายทานอยู่อย่างนี้ บูชาอยู่อย่างนี้จะได้บุญมากไหม พระเจ้าข้า”พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนมาณพ เมื่อท่านให้อยู่อย่างนี้บูชาอยู่อย่างนี้ ย่อมได้บุญมากอย่างแน่นอน ดูก่อนมาณพ ผู้เป็นทายก