๒๔. ตัณหาวรรค เล่ม ๒๕

๒๔. ตัณหาวรรค ๑.เรื่องปลากปิละ

๒๔. ตัณหาวรรค

หมวดว่าด้วยตัณหา

๑. เรื่องปลากปิละ

{๓๔} [๓๓๔] ตัณหาย่อมเจริญแก่คนผู้มักประพฤติตัวประมาท ดุจเถาย่านทรายเจริญในป่า เขาต้องเร่ร่อนไปยังภพน้อยใหญ่ เหมือนวานรต้องการผลไม้จึงโลดแล่นไปในป่าฉะนั้น

[๓๓๕] ตัณหาอันชั่วช้าซึ่งซ่านไปในอารมณ์ต่าง ๆ นี้ครอบงำ ผู้ใดในโลก ความโศกของผู้นั้นย่อมเพิ่มพูนขึ้น เหมือน หญ้าคมบางที่ฝนตกรดแล้วงอกงามอยู่ในป่าฉะนั้น

[๓๓๖] แต่ผู้ใดครอบงำตัณหาอันชั่วช้าซึ่งซ่านไปในอารมณ์ต่าง ๆ ที่ก้าวพ้นได้ยากในโลกนั้นเสียได้ ความโศกย่อมตกไป จากผู้นั้น เหมือนหยดนํ้าตกไปจากใบบัวฉะนั้น

[๓๓๗] เพราะเหตุนั้น เราจึงขอบอกท่านทั้งหลาย ขอความ เจริญจงมีแก่ท่านทั้งหลายที่มาประชุมกันอยู่ในที่นี้ พวก ท่านจงขุดรากตัณหาเสีย เหมือนคนต้องการแฝกขุด หญ้าคมบางออกฉะนั้นเถิด มารอย่าได้รังควานพวกท่าน บ่อย ๆ เหมือนอย่างกระแสน้ำระรานไม้อ้อฉะนั้นเลย

พระบาลีสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ธรรมบท

๒. เรื่องลูกสุกรตัวเมีย

[๓๓๘] เมื่อยังถอนเชื้อตัณหาขึ้นไม่ได้ ทุกข์นี้ก็ย่อมเกิดขึ้นรํ่าไป เหมือนต้นไม้ เมื่อรากยังไม่มีอันตรายยังแข็งแรงอยู่ ถึงถูกตัดไปแล้วก็กลับงอกขึ้นได้อีกฉะนั้น[๓๓๙] กระแสตัณหา ๓๖ ซึ่งไหลไปในอารมณ์ที่น่าปรารถนา อย่างแรงกล้ามีแก่บุคคลใด ความดำริทั้งหลายที่ใหญ่ ซึ่งอาศัยราคะย่อมนำบุคคลนั้นผู้มีทิฏฐิชั่วไป[๓๔๐] กระแสตัณหาทั้งหลายย่อมไหลไปในอารมณ์ทั้งปวง ตัณหาดุจเถาวัลย์แตกขึ้นแล้วย่อมตั้งอยู่ ก็ท่านทั้งหลาย เห็นตัณหาดุจเถาวัลย์ที่เกิดนั้นแล้วจงใช้ปัญญาตัดราก เสียให้ขาด[๓๔๑] สัตว์โลกย่อมมีความโสมนัสที่ซ่านไปและเป็นไปกับความเยื่อใย บุคคลเหล่านั้นยังติดความสำราญแสวงหาความสุขกันอยู่ นรชนเหล่านั้นแลย่อมจะเข้าถึงชาติและชรา ต่อไป[๓๔๒] หมู่สัตว์ถูกตัณหาที่ทำความสะดุ้งล้อมไว้แล้วย่อมกระเสือก กระสน เหมือนกระต่ายติดแร้วดิ้นรนอยู่ หมู่สัตว์ที่ยัง ข้องอยู่ในสังโยชน์และกิเลสเป็นเหตุให้ขัดข้องย่อมเข้าถึง ทุกข์ร่ำไปอีกนาน

๒๔. ตัณหาวรรค ๔. เรื่องเรือนจำ

[๓๔๓] หมู่สัตว์ถูกตัณหาที่ทำความสะดุ้งล้อมไว้แล้วย่อมกระเสือก กระสน เหมือนกระต่ายติดแร้วดิ้นรนอยู่ เพราะเหตุนั้น ภิกษุเมื่อหวังธรรมที่สำรอกกิเลสแก่ตนพึงบรรเทาตัณหา ที่ทำความสะดุ้งเสีย

๓. เรื่องภิกษุกระสันจะสึก

[๓๔๔] บุคคลที่ออกจากอาลัยเพียงดังหมู่ไม้ในป่าได้แล้ว มีใจ น้อมไปในความเพียรดุจป่า พ้นจากตัณหาดังป่าได้แล้ว ยังแล่นเข้าหาป่าอยู่นั่นเอง ท่านทั้งหลายจงดูบุคคลนั้นเถิด เขาพ้นจากเครื่องผูกได้แล้ว ยังแล่นกลับเข้าหา เครื่องผูกตามเดิม

๔. เรื่องเรือนจำ

[๓๔๕] เครื่องจองจำที่ทำด้วยเหล็ก ทำด้วยไม้ และทำด้วยหญ้าปล้อง นักปราชญ์ทั้งหลายหากล่าวว่าเป็นเครื่อง จองจำที่มั่นคงไม่ ความกำหนัดยินดีของเหล่าชน ผู้กำหนัดยินดียิ่งนักในแก้วมณีและต่างหู และความเยื่อใยในบุตรภรรยาอันใด

พระบาลีสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ธรรมบท

[๓๔๖] เครื่องผูกคือแก้วมณีและต่างหูและความเยื่อใยในบุตร ภรรยาอันนั้น นักปราชญ์ทั้งหลายกล่าวว่าเป็นเครื่อง จองจำที่มั่นคง เป็นเครื่องหน่วงเหนี่ยวที่หย่อน แต่ เปลื้องให้หลุดได้ยาก นักปราชญ์ทั้งหลายจึงตัดเครื่อง จองจำแม้นั้นแล้ว ไม่มีความเยื่อใย ละความสุขในกาม ได้แล้วก็บวช

๕. เรื่องพระเขมาเถรี

[๓๔๗] เหล่าสัตว์ผู้มีความกำหนัดด้วยราคะย่อมตกไปตามกระแสตัณหา เหมือนแมลงมุมวิ่งไปตามใยที่มันชักไว้เอง นักปราชญ์ทั้งหลายตัดกระแสตัณหาแม้นั้นแล้ว ไม่มีความเยื่อใย ละทุกข์ทั้งปวงไปได้

๖. เรื่องนายอุคคเสนะบุตรเศรษฐี

[๓๔๘] ท่านจงเปลื้องอาลัยในขันธ์ที่เป็นอดีต ที่เป็นอนาคต ที่เป็นปัจจุบันเสีย ท่านเป็นผู้ถึงฝั่งแห่งภพ มีใจหลุดพ้น ในธรรมที่ปัจจัยปรุงแต่งทั้งปวงได้แล้ว จักไม่เข้าถึงชาติ และชราอีก

๒๔. ตัณหาวรรค ๘. เรื่องมาร

๗. เรื่องจูฬธนุคคหบัณฑิต

[๓๔๙] บุคคลผู้ถูกวิตกย่ำยี มีราคะจัด มักเห็นอารมณ์ว่างามเสมอ จะมีตัณหาพอกพูนมากขึ้น ผู้นั้นแหละชื่อว่าทำเครื่องผูกให้มั่น

[๓๕๐] ส่วนผู้ที่ยินดีในฌานเป็นที่สงบวิตก มีสติทุกเมื่อ เจริญอสุภฌานอยู่ จะทำตัณหาให้หมดไปได้ จะตัดเครื่องผูก แห่งมารได้

๘. เรื่องมาร

[๓๕๑] ผู้ใดถึงความสำเร็จแล้ว ไม่มีความสะดุ้ง ปราศจาก ตัณหา ไม่มีกิเลสเครื่องยั่วยวน ตัดลูกศรอันจะนำสัตว์ ไปสู่ภพได้แล้ว กายนี้ของผู้นั้นเป็นกายสุดท้าย[๓๕๒] ผู้ใดเป็นผู้ปราศจากตัณหา ไม่ยึดมั่น ฉลาดในนิรุตติบท รู้หมวดหมู่และเบื้องต้นเบื้องปลายแห่งอักษรทั้งหลาย ผู้นั้นแลมีสรีระเป็นชาติสุดท้าย เรียกได้ว่าเป็นผู้มีปัญญามาก เป็นมหาบุรุษ

พระบาลีสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ธรรมบท

๙. เรื่องอุปกาชีวก

[๓๕๓] เราเป็นผู้ครอบงำธรรมทั้งปวง รู้แจ้งธรรมทั้งปวง อัน ตัณหาและทิฏฐิฉาบทาไม่ได้แล้วในธรรมทั้งปวง ละธรรมเป็นไปในภูมิ ๓ ได้หมด พ้นแล้วในเพราะความสิ้นไปแห่งตัณหา เรารู้ยิ่งเองแล้วจะพึงอ้างใครว่า เป็นอาจารย์เล่า

๑๐. เรื่องท้าวสักกเทวราช

[๓๕๔] การให้ธรรมเป็นทานชนะการให้ทุกอย่าง รสพระธรรม ชนะรสทุกรส ความยินดีในธรรมชนะความยินดีทั้งปวง ความสิ้นตัณหาชนะทุกข์ทั้งสิ้น

๑๑. เรื่องเศรษฐีไม่มีบุตร

[๓๕๕] โภคสมบัติทั้งหลายย่อมฆ่าคนมีปัญญาทรามได้ แต่ฆ่าผู้ แสวงหาฝั่งหาได้ไม่ คนมีปัญญาทรามย่อมฆ่าตนเอง เหมือนฆ่าคนอื่น ๆ เพราะความอยากได้โภคสมบัตินั่นเอง

๒๔. ตัณหาวรรค ๑๒. เรื่องอังกุรเทพบุตร

๑๒. เรื่องอังกุรเทพบุตร

[๓๕๖] หญ้าทำให้นาเสียหาย ราคะทำให้หมู่สัตว์นี้เสื่อมเสีย เพราะเหตุนั้นแหละ ทานที่ถวายในท่านที่ปราศจาก ราคะจึงมีผลมาก[๓๕๗] หญ้าทำให้นาเสียหาย โทสะทำให้หมู่สัตว์นี้เสื่อมเสีย เพราะเหตุนั้นแหละ ทานที่ถวายในท่านที่ปราศจาก โทสะจึงมีผลมาก[๓๕๘] หญ้าทำให้นาเสียหาย โมหะทำให้หมู่สัตว์นี้เสื่อมเสีย เพราะเหตุนั้นแหละ ทานที่ถวายในท่านที่ปราศจาก โมหะจึงมีผลมาก[๓๕๙] หญ้าทำให้นาเสียหาย ความอยากทำให้หมู่สัตว์นี้เสื่อมเสีย เพราะเหตุนั้นแหละ ทานที่ถวายในท่านที่ปราศจาก ความอยากจึงมีผลมาก

จบ ตัณหาวรรดที่ ๒๔

พระบาลีสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ธรรมบท

๒๕. ภิกขุวรรค

หมวดว่าด้วยทางดำเนินของภิกษุ

๑. เรื่องภิกษุ ๕ รูป

{๓๕} [๓๖๐] การสำรวมตาเป็นการดี การสำรวมหูเป็นการดี การสำรวมจมูกเป็นการดี การสำรวมลิ้นเป็นการดี

[๓๖๑] การสำรวมกายเป็นการดี การสำรวมวาจาเป็นการดี การสำรวมใจเป็นการดี การสำรวมทวารทุกอย่างเป็นการดี ภิกษุผู้สำรวมทวารทุกอย่างได้แล้วย่อมพ้นจากทุกข์ทั้งปวง

๒. เรื่องภิกษุฆ่าหงส์

[๓๖๒] บัณฑิตทั้งหลายเรียกท่านผู้สำรวมมือ สำรวมเท้า สำรวมวาจา สำรวมตน ยินดีธรรมภายใน มีจิตตั้งมั่น สันโดษ อยู่ผู้เดียว ว่าเป็นภิกษุ

๓. เรื่องภิกษุโกกาลิกะ

[๓๖๓] ภิกษุใดสำรวมปาก พูดโดยใช้ปัญญาเสมอ มีจิตไม่ฟุ้งซ่าน แสดงอรรถและธรรม คำพูดของท่านย่อมไพเราะ