๑. จุลลหังสชาดก เล่ม ๒๘

๒๑. อสีตินิบาต

๑. จุลลหังสชาดก (๕๓๓)

ว่าด้วยหงส์ทองสุมขะผู้ภักดี (ชาดกเล็ก)

(พญาหงส์โพธิสัตว์ธตรัฏฐะเมื่อจะทดสอบใจหงส์สุมุขะดู จึงกล่าวว่า)

{๑๖๓} [๕๐๐] ดูก่อนหงส์สุมุขะ ฝูงหงส์พากันบินหนีไปไม่แยแส ถึงเจ้าก็จงไปเถิด อย่าประสงค์อยู่ที่นี่เลย ความเป็นสหายในเราผู้ติดบ่วงอยู่ ย่อมไม่มี(หงส์สุมุขะกล่าวว่า)

{๑๖๔} [๕๐๑] ข้าพระองค์จะไปหรือไม่ไปก็ตาม ข้าพระองค์จะไม่ตายเพราะการไปหรือไม่ไปนั้นก็หาไม่ ข้าพระองค์ใกล้ชิดพระองค์ยามมีสุข แล้วจะทิ้งพระองค์ผู้ประสบทุกข์ไปได้อย่างไร[๕๐๒] ความตายพร้อมกับพระองค์อย่างหนึ่ง กับความเป็นอยู่โดยปราศจากพระองค์อย่างหนึ่ง ความตายพร้อมกับพระองค์เท่านั้นประเสริฐกว่า ความเป็นอยู่โดยปราศจากพระองค์จะประเสริฐอะไรเล่า[๕๐๓] ข้าแต่พระมหาราชเจ้าผู้เป็นจอมหงส์ ข้อที่ข้าพระองค์จะทิ้งพระองค์ผู้ประสบทุกข์อย่างนี้ไป หาเป็นธรรมไม่ ข้าพระองค์ชอบใจคติของพระองค์เท่านั้น(พญาหงส์โพธิสัตว์กล่าวว่า)

{๑๖๕} [๕๐๔] คติของผู้ติดบ่วงอยู่จะเป็นอย่างอื่นไปได้อย่างไรเล่า นอกจากโรงครัวใหญ่ เจ้าผู้มีความคิด หลุดพ้นไปได้แล้วจะชอบใจคตินั้นไปทำไม

[๕๐๕] ดูก่อนหงส์สุมุขะ เจ้าเห็นประโยชน์อะไรเล่าในความสิ้นชีวิตของเราและของเจ้า รวมทั้งของหมู่ญาติที่เหลือของเราทั้งสอง[๕๐๖] ดูก่อนเจ้าผู้มีปีกทั้งสองเป็นสีทอง การที่เจ้ากล้าสละชีพในเพราะคุณที่ไม่ประจักษ์เช่นนั้น เหมือนอย่างคนตาบอดทำกิจในที่มืด จะพึงทำประโยชน์อะไรให้รุ่งเรืองขึ้นมาได้(หงส์สุมุขะจึงกล่าวว่า)

{๑๖๖} [๕๐๗] ข้าแต่พระองค์ผู้ประเสริฐกว่าหงส์ทั้งหลาย ทำไมหนอพระองค์จึงไม่ทรงรู้ถึงประโยชน์ในธรรม ธรรมที่บุคคลเคารพแล้ว ย่อมแสดงประโยชน์แก่สัตว์ทั้งหลาย[๕๐๘] ข้าพระองค์นั้นเพ่งถึงธรรมและประโยชน์ที่เกิดขึ้นจากธรรม ทั้งเห็นแก่ความภักดีในพระองค์ จึงมิได้เสียดายชีวิต

[๕๐๙] การที่มิตรระลึกถึงธรรมอยู่ ไม่ทอดทิ้งมิตรในยามมีอันตรายแม้เพราะเหตุแห่งชีวิต นี้เป็นธรรมของสัตบุรุษทั้งหลายโดยแท้

(พญาหงส์โพธิสัตว์จึงกล่าวว่า)

{๑๖๗} [๕๑๐] ธรรมนี้นั้นท่านได้ประพฤติแล้ว และความภักดีในเราก็ปรากฏแล้ว ท่านจงทำตามความปรารถนาของเรานี้เถิด เราอนุญาตท่านแล้ว จงไปเสีย[๕๑๑] ดูก่อนท่านผู้ถึงพร้อมด้วยปัญญา ก็แลเมื่อเวลาล่วงไปอย่างนี้คือ เมื่อเราติดบ่วงอยู่ในที่นี้ ท่านพึงกลับไปปกครองหมู่ญาติทั้งหลายของเราให้ดีเถิด

(พระบรมศาสดาตรัสเนื้อความนี้ว่า)

{๑๖๘} [๕๑๒] เมื่อสุวรรณหงส์ผู้ประเสริฐ ผู้ประพฤติธรรมอันประเสริฐกำลังโต้ตอบกันอยู่ด้วยประการฉะนี้ นายพรานก็ได้ปรากฏตัวมาเหมือนดังมัจจุราชปรากฏแก่บุคคลผู้ป่วยหนักฉะนั้น[๕๑๓] สุวรรณหงส์ทั้งสองผู้เกื้อกูลกันมาสิ้นกาลนานนั้นเห็นศัตรูเดินมาแล้ว ก็นิ่งเฉย มิได้กระดิกตัวจากที่

[๕๑๔] ฝ่ายนายพรานผู้เป็นศัตรูของพวกนกเห็นพญาหงส์ผู้เป็นจอมหงส์กระโดดไปมาแต่ที่นั้น ๆ จึงรีบเดินเข้าไป

[๕๑๕] ก็นายพรานนั้นครั้นรีบเดินเข้าไป แล้วเกิดความสงสัยขึ้นว่าหงส์ทั้งสองนั้นติดบ่วงหรือไม่ จึงค่อยลดความเร็วลง ย่องเข้าไปใกล้สุวรรณหงส์ทั้งสอง[๕๑๖] ได้เห็นตัวหนึ่งติดบ่วง อีกตัวหนึ่งไม่ติดบ่วง เข้าไปจนชิดตัวที่ติดบ่วง เพ่งดูตัวนั้นซึ่งมีโทษ

[๕๑๗] ลำดับนั้น นายพรานนั้นเกิดความสงสัย จึงได้ถามสุมุขหงส์ซึ่งมีผิวพรรณเหลือง มีร่างกายใหญ่ เป็นใหญ่ในหมู่หงส์ว่า

[๕๑๘] ‘เพราะเหตุอะไรหนอ พญาหงส์ที่ติดบ่วงใหญ่ จึงไม่กำหนดทิศไว้ เมื่อเป็นเช่นนั้น เพราะเหตุอะไร ตัวท่านผู้ไม่ติดบ่วงจึงไม่บินหนีไปทั้งที่มีกำลังและมีปีก[๕๑๙] พญาหงส์ตัวนี้เป็นอะไรกับท่านหรือ ท่านพ้นไปแล้ว ทำไมจึงมาเฝ้าบ่วงอยู่ หงส์ทั้งหลายพากันทิ้งหนีไปหมด ท่านผู้เดียวจะมาห่วงอยู่ทำไม’

(หงส์สุมุขะตอบว่า)

{๑๖๙} [๕๒๐] ดูก่อนนายพรานนก พญาหงส์นั่นเป็นราชาของข้าพเจ้า ทั้งเป็นเพื่อนเสมอด้วยชีวิตของข้าพเจ้าด้วย ข้าพเจ้าจึงไม่ทิ้งท่านไป จนกว่าจะถึงวาระมรณกาล(นายพรานถามว่า)

{๑๗๐} [๕๒๑] ก็ไฉนพญาหงส์นี้จึงไม่เห็นบ่วงที่ดักไว้ ความจริง การรู้อันตรายของตนเป็นเหตุของบุคคลผู้เป็นใหญ่ทั้งหลาย เพราะเหตุนั้น บุคคลผู้เป็นใหญ่เหล่านั้นควรรู้อันตราย(หงส์สุมุขะตอบว่า)

{๑๗๑} [๕๒๒] เมื่อใดจะมีความเสื่อม สัตว์ถึงคราวจะสิ้นชีวิต เมื่อนั้นถึงแม้จะติดบ่วงติดข่ายอยู่ ก็ไม่รู้สึกตัว

{๑๗๒} [๕๒๓] ดูก่อนท่านผู้มีปัญญามาก ก็แลบ่วงที่เขาดักไว้มีมากอย่าง สัตว์ทั้งหลายย่อมเข้ามาติดบ่วงที่เขาดักอำพรางไว้ ในเมื่อถึงคราวจะสิ้นชีวิตอย่างนี้{๑๗๓} [๕๒๔] เออก็การอยู่ร่วมกันกับท่านนี้มีสุขเป็นกำไรหนอ และขอท่านอนุญาตแก่ข้าพเจ้าทั้งสองเถิด ขอท่านพึงให้ชีวิตแก่ข้าพเจ้าทั้งสองด้วยเถิด(นายพรานจึงกล่าวว่า)

{๑๗๔} [๕๒๕] เรามิได้ผูกท่านไว้และไม่ปรารถนาจะฆ่าท่าน เชิญท่านรีบไปจากที่นี้ตามความปรารถนาแล้วจงอยู่เป็นสุขตลอดกาลนานเถิด

(หงส์สุมุขะกล่าวว่า)

{๑๗๕} [๕๒๖] ข้าพเจ้าไม่ปรารถนาจะมีชีวิตอยู่โดยปราศจากชีวิตของพญาหงส์นี้ ถ้าท่านยินดีเพียงตัวเดียว ก็ขอให้ท่านปล่อยพญาหงส์นี้ไปและจงกินข้าพเจ้าแทนเถิด[๕๒๗] ข้าพเจ้าทั้งสองเป็นผู้เสมอกันด้วยรูปทรงสัณฐานและวัย ท่านจะไม่เสี่อมจากลาภ ขอท่านจงเปลี่ยนข้าพเจ้ากับพญาหงส์นี้เถิด[๕๒๘] เชิญท่านพิจารณาดู หากท่านยังติดใจในข้าพเจ้าทั้งสอง ก็จงเอาบ่วงผูกข้าพเจ้าไว้ก่อน ค่อยปล่อยพญาหงส์ในภายหลัง[๕๒๙] เมื่อท่านทำตามที่ข้าพเจ้าขอร้องได้ ลาภของท่านก็คงมีเท่าเดิม ทั้งท่านจะได้มีไมตรีกับฝูงหงส์จนตลอดชีวิต(นายพรานเมื่อจะยกพญาหงส์ให้แก่หงส์สุมุขะ จึงกล่าวว่า)

{๑๗๖} [๕๓๐] ขอให้มิตร อำมาตย์ ทาส ทาสี บุตร ภรรยา และพวกพ้องหมู่ใหญ่ทั้งหลายจงเห็นว่าพญาหงส์พ้นจากที่นี้ไปได้ก็เพราะท่าน[๕๓๑] ทั้งในบรรดามิตรจำนวนมากนั้น มิตรที่เป็นเหมือนท่านผู้เป็นเพื่อนร่วมชีวิตของพญาหงส์ย่อมไม่มีในโลก

[๕๓๒] เรายอมปล่อยสหายของท่าน พญาหงส์จงบินตามท่านไปเถิด ท่านทั้งสองจงรีบไปจากที่นี้ตามความปรารถนา จงรุ่งเรืองอยู่ในท่ามกลางหมู่ญาติ(พระบรมศาสดาตรัสเล่าต่อไปว่า)

{๑๗๗} [๕๓๓] หงส์สุมุขะผู้มีความเคารพนาย มีความปลื้มใจด้วยพญาหงส์ผู้เป็นนาย หลุดพ้นจากบ่วงได้แล้ว เมื่อจะกล่าววาจาอันรื่นหูได้กล่าวว่า

[๕๓๔] ‘ดูก่อนนายพราน ขอให้ท่านพร้อมด้วยหมู่ญาติทั้งปวงจงเบิกบานใจ เหมือนข้าพเจ้าเบิกบานใจในวันนี้เพราะได้เห็นพญาหงส์พ้นจากบ่วงฉะนั้น{๑๗๘} [๕๓๕] เชิญท่านมานี่ เราจักบอกท่านถึงวิธีที่ท่านจักได้ทรัพย์อันเป็นลาภของท่าน พญาหงส์นี้ย่อมไม่มุ่งร้ายอะไร ๆ

[๕๓๖] ท่านจงรีบไปภายในบุรี แล้วแสดงข้าพเจ้าทั้งสองซึ่งไม่ถูกผูกไว้ เป็นอยู่ตามปกติ จับอยู่ที่คอนทั้งสองข้างแก่พระราชาว่า

[๕๓๗] ‘ขอเดชะพระมหาราช หงส์ทั้งสองนี้เป็นอธิบดีแห่งหงส์ทั้งหลาย หงส์ตัวนี้เป็นราชาแห่งหงส์ทั้งหลาย ส่วนหงส์อีกตัวหนึ่งเป็นเสนาบดี’

[๕๓๘] พระราชาผู้เป็นจอมชนทอดพระเนตรเห็นพญาหงส์นี้แล้ว ก็จะทรงปลาบปลื้มพระหฤทัย จักพระราชทานทรัพย์เป็นอันมากแก่ท่านโดยไม่ต้องสงสัย’{๑๗๙} [๕๓๙] นายพรานได้สดับคำของหงส์สุมุขะดังนั้นแล้ว จัดแจงการงานเสร็จแล้วรีบเข้าไปภายในบุรี แสดงหงส์ทั้งสองซึ่งไม่ถูกผูกไว้เป็นอยู่ตามปกติ จับอยู่ที่คอนทั้งสองข้างแก่พระราชาว่า[๕๔๐] ‘ขอเดชะพระมหาราช หงส์ทั้งสองนี้เป็นอธิบดีแห่งหงส์ทั้งหลาย หงส์ตัวนี้เป็นราชาแห่งหงส์ทั้งหลาย ส่วนหงส์อีกตัวหนึ่งเป็นเสนาบดี’

(พระราชาตรัสถามว่า)

{๑๘๐} [๕๔๑] ก็หงส์ทั้งสองนี้มาอยู่ในเงื้อมมือของท่านได้อย่างไร ท่านเป็นพรานนำหงส์ผู้เป็นใหญ่กว่าหงส์ผู้ใหญ่ทั้งหลายมาในที่นี้ได้อย่างไร

(นายพรานกราบทูลเรื่องราวว่า)

{๑๘๑} [๕๔๒] ขอเดชะพระจอมชน ข้าพระองค์ดักบ่วงเหล่านี้ไว้ที่เปือกตม ซึ่งเป็นที่ที่ข้าพระองค์เข้าใจว่าจะกำจัดชีวิตนกทั้งหลายได้[๕๔๓] พญาหงส์ได้มาติดบ่วงเช่นนั้น ส่วนหงส์ตัวนี้มิได้ติดบ่วงของข้าพระองค์ แต่เข้ามาจับอยู่ใกล้ ๆ พญาหงส์นั้น ได้พูดกะข้าพระองค์[๕๔๔] หงส์ตัวนี้ประกอบด้วยธรรม ได้ทำกรรมที่บุคคลผู้มิใช่พระอริยเจ้ายากที่จะทำได้ ประกาศอัธยาศัยอันสูงสุดของตน พยายามในประโยชน์ของนาย[๕๔๕] หงส์ตัวนี้ควรจะมีชีวิตอยู่ แต่ได้ยอมสละชีวิตของตนมายืนสรรเสริญคุณของนาย ร้องขอชีวิตของนาย

[๕๔๖] ข้าพระองค์ได้สดับคำของหงส์ตัวนี้แล้วเกิดความเลื่อมใสจึงปล่อยพญาหงส์นั้นจากบ่วง และอนุญาตให้กลับไปตามสบาย[๕๔๗] หงส์สุมุขะผู้มีความเคารพนายมีความปลื้มใจด้วยพญาหงส์ผู้เป็นนายหลุดพ้นจากบ่วง เมื่อจะกล่าววาจาอันรื่นหู ได้กล่าวว่า[๕๔๘] ‘ดูก่อนนายพราน ขอให้ท่านพร้อมด้วยหมู่ญาติทั้งปวงจงเบิกบานใจ เหมือนข้าพเจ้าเบิกบานใจในวันนี้ เพราะได้เห็นพญาหงส์พ้นจากบ่วงฉะนั้น[๕๔๙] เชิญท่านมานี่ เราจักบอกท่านถึงวิธีที่ท่านจักได้ทรัพย์อันเป็นลาภของท่าน พญาหงส์นี้ย่อมไม่มุ่งร้ายอะไร ๆ[๕๕๐] ท่านจงรีบไปภายในบุรี แล้วแสดงข้าพเจ้าทั้งสองซึ่งไม่ถูกผูกไว้เป็นอยู่ตามปกติ จับอยู่ที่คอนทั้งสองข้างแก่พระราชาว่า

[๕๕๑] ‘ขอเดชะพระมหาราช หงส์ทั้งสองนี้เป็นอธิบดีแห่งหงส์ทั้งหลาย หงส์ตัวนี้เป็นราชาแห่งหงส์ทั้งหลาย ส่วนหงส์อีกตัวหนึ่งเป็นเสนาบดี’

[๕๕๒] พระราชาผู้เป็นจอมชนทอดพระเนตรเห็นพญาหงส์ตัวนี้แล้วก็จะทรงปลาบปลื้มพระหฤทัย จักพระราชทานทรัพย์เป็นอันมากแก่ท่านโดยไม่ต้องสงสัย’ ดังนี้

[๕๕๓] ข้าพระองค์จึงนำหงส์ทั้งสองนี้มาตามคำของหงส์ตัวนี้อย่างนี้ และหงส์ทั้งสองนี้ข้าพระองค์นี้อนุญาตให้ไปยังเขาจิตรกูฏนั้นแล้ว

[๕๕๔] หงส์ตัวนี้เป็นผู้ประกอบด้วยธรรมยอดเยี่ยม ถึงตกอยู่ในเงื้อมมือของศัตรูอย่างนี้ ก็ยังทำให้นายพรานเช่นข้าพระองค์เกิดความอ่อนโยนได้

[๕๕๕] ขอเดชะพระองค์ผู้สมมติเทพ ข้าพระองค์ไม่เห็นเครื่องบรรณาการอย่างอื่นที่จะนำมาถวายแด่พระองค์นอกจากนี้ ขอเดชะพระองค์ผู้เป็นจอมมนุษย์ ขอพระองค์ทรงทอดพระเนตรดูเครื่องบรรณาการนั้น ณ บ้านพรานนกทั้งปวง(พระบรมศาสดาตรัสเล่าต่อไปว่า)

{๑๘๒} [๕๕๖] พญาหงส์เห็นพระราชาประทับนั่งบนตั่งทองอันงดงาม เมื่อจะกล่าววาจาอันรื่นหู จึงได้ทูลถามว่า

[๕๕๗] ‘พระองค์ทรงพระเกษมสำราญดีอยู่หรือ ไม่มีโรคาพาธเบียดเบียนบ้างหรือ ทรงปกครองรัฐมณฑลอันสมบูรณ์นี้โดยธรรมหรือ’

(พระราชาตรัสตอบว่า)

{๑๘๓} [๕๕๘] ดูก่อนพญาหงส์ เราสุขเกษมสำราญดี ทั้งโรคาพาธก็มิได้เบียดเบียน เราปกครองรัฐมณฑลอันสมบูรณ์นี้โดยธรรม

(พญาหงส์โพธิสัตว์ทูลถามว่า)

{๑๘๔} [๕๕๙] ความพลาดพลั้งอะไร ๆ ในหมู่อำมาตย์ของพระองค์ไม่มีอยู่หรือ อำมาตย์เหล่านั้นย่อมไม่ห่วงใยชีวิตเพราะประโยชน์ของพระองค์แลหรือ

(พระราชาตรัสตอบว่า)

{๑๘๕} [๕๖๐] ความพลาดพลั้งอะไร ๆ ในหมู่อำมาตย์ของเราไม่มี และอำมาตย์เหล่านั้นก็ไม่ห่วงใยชีวิตเพราะประโยชน์ของเรา

(พญาหงส์โพธิสัตว์ทูลถามว่า)

{๑๘๖} [๕๖๑] พระอัครมเหสีของพระองค์เป็นผู้มีพระชาติเสมอกัน ยังทรงเชื่อฟัง ตรัสวาจาน่ารัก ทรงประกอบด้วยพระโอรส พระรูปโฉมและอิสริยยศ คล้อยตามพระราชอัธยาศัยของพระองค์แลหรือ(พระราชาตรัสตอบว่า)

{๑๘๗} [๕๖๒] พระอัครมเหสีของเราเป็นผู้มีพระชาติเสมอกัน ทรงเชื่อฟังเราตรัสวาจาน่ารัก ทรงประกอบด้วยพระโอรส พระรูปโฉม และอิสริยยศ ทรงคล้อยตามอัธยาศัยของเรา{๑๘๘} [๕๖๓] ท่านตกอยู่ในเงื้อมมือของมหาศัตรูได้รับทุกข์ใหญ่หลวง ในเบื้องต้นพึงได้รับทุกข์นั้นบ้างแลหรือ

[๕๖๔] นายพรานแล่นเข้าโบยตีท่านด้วยท่อนไม้บ้างไหม เพราะว่าปกติของคนหยาบช้าเหล่านั้นย่อมมีเป็นประจำอย่างนี้

(พญาหงส์โพธิสัตว์ทูลว่า)

{๑๘๙} [๕๖๕] ขอเดชะพระมหาราช ในยามมีทุกข์อย่างนี้ก็ยังมีความปลอดโปร่งใจ เพราะว่านายพรานนี้มิได้ทำร้ายอะไร ๆ ในข้าพระองค์ทั้งสองเหมือนศัตรูเลย[๕๖๖] นายพรานค่อย ๆ เดินเข้าไปและได้ปราศรัยขึ้นก่อน ในกาลนั้นหงส์สุมุขบัณฑิตผู้นี้ได้กล่าวตอบ

[๕๖๗] นายพรานได้ฟังคำของหงส์สุมุขะนั้นแล้วก็เกิดความเลื่อมใสปล่อยข้าพระองค์จากบ่วงนั้น และอนุญาตให้ข้าพระองค์กลับไปตามสบาย[๕๖๘] หงส์สุมุขะปรารถนาทรัพย์เพื่อนายพรานนี้ จึงคิดชวนกันมาในสำนักของพระองค์เพื่อประโยชน์แก่นายพรานนี้

(พระราชาตรัสว่า)

{๑๙๐} [๕๖๙] ก็การที่ท่านทั้งสองมาในที่นี้เป็นการมาดีแล้ว และเราก็ดีใจเพราะได้เห็นท่านทั้งสอง แม้นายพรานนี้ก็จะได้ทรัพย์เป็นอันมาก ตามที่ปรารถนา(พระบรมศาสดาเมื่อทรงประกาศเนื้อความนี้ จึงตรัสว่า)

{๑๙๑} [๕๗๐] พระราชาผู้เป็นจอมมนุษย์ทรงทำให้นายพรานเอิบอิ่มด้วยโภคสมบัติทั้งหลาย พญาหงส์ได้กล่าววาจาอันรื่นหูอนุโมทนาแล้ว

{๑๙๒} [๕๗๑] ได้ยินว่า อำนาจของเราผู้ทรงธรรมย่อมเป็นไปในที่เท่าใด ที่เท่านั้นมีประมาณน้อย ความเป็นใหญ่ในที่ทั้งปวงจงตกเป็นของท่าน ขอท่านจงปกครองตามปรารถนาเถิด

[๕๗๒] ทานวัตถุก็ดี เครื่องอุปโภคก็ดี และสิ่งอื่นใดที่ทำให้สำเร็จประโยชน์ เราขอยกสิ่งนั้น ๆ ซึ่งล้วนเป็นของปลื้มใจให้แก่ท่าน และขอสละความเป็นใหญ่ให้แก่ท่าน(พระราชาเมื่อจะทรงสนทนากับหงส์สุมุขะ จึงตรัสว่า)

{๑๙๓} [๕๗๓] ก็ถ้าว่าหงส์สุมุขะนี้เป็นบัณฑิต สมบูรณ์ด้วยปัญญา ก็จะเจรจาแก่เราตามปรารถนา ข้อนั้นพึงเป็นที่รักอย่างยิ่งของเรา(หงส์สุมุขะทูลว่า)

{๑๙๔} [๕๗๔] ขอเดชะพระมหาราช นัยว่าข้าพระองค์ไม่อาจพูดสอดขึ้นในระหว่าง เหมือนพญานาคไม่อาจเลื้อยเข้าไปภายในศิลาได้ฉะนั้น ข้อนั้นไม่เป็นวินัยของข้าพระองค์[๕๗๕] พญาหงส์ประเสริฐกว่าข้าพระองค์ และพระองค์ก็สูงสุดกว่าส์ตว์ทั้งหลาย เป็นพระเจ้าแผ่นดินผู้เป็นจอมมนุษย์ ทั้งสองพระองค์ ควรแก่การบูชาด้วยเหตุมากมาย[๕๗๖] ขอเดชะพระองค์ผู้เป็นจอมมนุษย์ เมื่อพระองค์ทั้งสองกำลังตรัสกันอยู่ เมื่อการวินิจฉัยกำลังเป็นไปอยู่ ข้าพระองค์ผู้เป็นเสวก ไม่พึงสอดขึ้นในระหว่าง(พระราชาทรงดีพระทัยจึงตรัสว่า)

{๑๙๕} [๕๗๗] นัยว่านายพรานกล่าวตามความเป็นจริงว่า ‘หงส์สุมุขะเป็นบัณฑิต’ เพราะว่านัยเช่นนี้ไม่พึงมีแก่บุคคลผู้ไม่ได้รับอบรมเลย

[๕๗๘] ผู้มีปกติอันเลิศและสัตว์ผู้อุดมอย่างนี้มีเพียงเท่าที่เราเห็นแล้วผู้อื่นที่เป็นเช่นนี้ เราไม่เห็น

[๕๗๙] เราจึงยินดีด้วยปกติและวาจาอันไพเราะของท่านทั้งสอง ก็การที่เราพึงเห็นท่านทั้งสองได้นาน ๆ เช่นนี้เป็นความพอใจของเราโดยแท้

(พญาหงส์โพธิสัตว์เมื่อจะสรรเสริญพระราชา จึงทูลว่า)

{๑๙๖} [๕๘๐] กิจใดที่บุคคลพึงกระทำในมิตรผู้ยอดเยี่ยม กิจนั้นพระองค์ก็ทรงกระทำแล้วในข้าพระองค์ทั้งสอง ความภักดีอันใดที่พระองค์มีในข้าพระองค์ทั้งสอง ด้วยความภักดีอันนั้น ข้าพระองค์ทั้งสองชื่อว่าไม่พรากไปจากพระองค์แล้วอย่างไม่ต้องสงสัย[๕๘๑] ก็ความทุกข์คงเกิดขึ้นในหมู่หงส์เป็นอันมากทางโน้นแล้วเป็นแน่ เพราะมิได้เห็นข้าพระองค์ทั้งสองในระหว่างญาติหมู่ใหญ่

[๕๘๒] ขอเดชะพระองค์ผู้ปราบปรามศัตรู ข้าพระองค์ทั้งสองอันพระองค์ทรงอนุญาตแล้ว กระทำประทักษิณพระองค์แล้วพึงได้พบญาติทั้งหลายเพื่อกำจัดความเศร้าโศกของพวกเขา

[๕๘๓] ข้าพระองค์ได้ปีติอันไพบูลย์เพราะได้มาเฝ้าพระองค์ผู้เจริญโดยแท้ ความสนิทสนมฉันญาตินี้เป็นประโยชน์อันใหญ่หลวงแท้

(พระบรมศาดาตรัสประมวลชาดกนี้ว่า)

{๑๙๗} [๕๘๔] พญาหงส์ครั้นกราบทูลพระเจ้าสาคลราชผู้เป็นจอมชนเช่นนี้แล้ว ได้อาศัยความเร็วสูงสุดบินเข้าไปหาหมู่ญาติ

[๕๘๕] หงส์เหล่านั้นเห็นหงส์ทั้งสองผู้ยิ่งใหญ่ไม่มีโรคกลับมา จึงพาอันส่งเสียงว่าเกก ๆ เกิดเสียงอื้ออึงไปทั่ว

[๕๘๖] หงส์ผู้มีความเคารพนายเหล่านั้นได้ที่พึ่งแล้ว ต่างก็โสมนัสยินดีด้วยนายรอดพ้นภัยมาได้ พากันห้อมล้อมนายโดยรอบ

{๑๙๘} [๕๘๗] ประโยชน์ทั้งปวงของชนทั้งหลายผู้ถึงพร้อมด้วยกัลยาณมิตร ย่อมสำเร็จผลเป็นความสุข เปรียบเหมือนหงส์ทั้งสองได้กลับมาอยู่ใกล้หมู่ญาติฉะนั้น

จบ จุลลหังสชาดกที่ ๑

๒. มหาหังสชาดก (๕๓๔)

ว่าด้วยหงส์ทองสุมุขะผู้ภักดี (ชาดกใหญ่)

(พญาหงส์ธตรัฏฐะโพธิสัตว์ติดบ่วงเลือดอาบ เมื่อจะทดสอบใจหงส์สุมุขะผู้มาปลอบใจอยู่ใกล้ ๆ ดู จึงกล่าวว่า)

{๑๙๙} [๕๘๘] หงส์เหล่านี้ถูกภัยคุกคามแล้วพากันบนหนีไปหมด ดูก่อนสุมุขะผู้มีขนเหลือง มีผิวพรรณดังทอง ท่านก็จงบินหนีไปตามความปรารถนาเถิด

[๕๘๙] หมู่ญาติทั้งหลายพากันทิ้งเราให้ติดอยู่ในบ่วงผู้เดียว หนีกันไปหมด ไม่ห่วงใยเลย ท่านผู้เดียวจะมาห่วงอยู่ทำไม

[๕๙๐] ดูก่อนสุมุขะผู้ประเสริฐกว่าหงส์ทั้งหลาย ท่านควรจะบินหนีเอาตัวรอดไปเสีย เพราะความเป็นสหายในเราผู้ติดบ่วงย่อมไม่มีท่านอย่าทำความเพียรเพื่อความไม่มีทุกข์ให้เสียไปเลย จงรีบบินหนีไปตามความปรารถนาเถิด