๑. จุลลหังสชาดก เล่ม ๒๘

สุมุข อนุปจินนฺตา ปกฺกมนฺติ วิหงฺคมา

คจฺฉ ตุวํปิ มา กงฺขิ นตฺถิ พนฺเธ ๑ สหายตา ฯ

ดูกรสุมุขะ ฝูงหงส์พากันบินหนีไปไม่เหลียวหลัง แม้ท่านก็จงไปเสียเถิด อย่าหวังอยู่ในที่นี้เลย ความเป็นสหายในเราผู้ติดบ่วงย่อมไม่มี.

คจฺเฉ วาหํ น วา คจฺเฉ น เตน อมโร สิยํ

สุขิตนฺตํ อุปาสิตฺวา ทุกฺขิตนฺตํ กถํ ชเห ฯ

มรณํ วา ตยา สทฺธึ ชีวิตํ วา ตยา วินา

ตเทว มรณํ เสยฺโย ยญฺเจ ชีเว ตยา วินา ฯ

เนส ธมฺโม มหาราช ยนฺตํ เอวํ คตํ ชเห

ยา คติ ตุยฺหํ สา มยฺหํ รุจฺจเต วิหคาธิป ฯ

ข้าพระองค์จะพึงไปหรือไม่พึงไป ความไม่ตาย ก็ไม่พึงมีเพราะการไปหรือการไม่ไปนั้น เมื่อพระองค์มีความสุขจึงอยู่ใกล้ เมื่อพระองค์ได้รับทุกข์ จะพึงละไปอย่างไรได้ ความตายพร้อมกับพระองค์ หรือว่าความเป็นอยู่เว้นจากพระองค์ ความตายนั้นแลประเสริฐกว่า เว้นจากพระองค์แล้วพึงเป็นอยู่ประเสริฐอะไร ข้าแต่พระมหาราชผู้เป็นจอมหงส์ ข้าพระองค์พึงละทิ้งพระองค์ผู้ทรงถึงทุกข์อย่างนี้ ข้อนี้ไม่เป็นธรรมเลยคติของพระองค์ ข้าพระองค์ย่อมชอบใจ.

กา นุ ปาเสน พนฺธสฺส ๒ คติ อญฺญา มหานสา

สา กถํ เจตยานสฺส มุตฺตสฺส ตว รุจฺจติ ฯ

กํ วา ตฺวํ ปสฺสเส อตฺถํ มม ตุยฺหญฺจ ปกฺขิม

ญาตีนํวาวสิฏฺฐานํ อุภินฺนํ ชีวิตกฺขเย ฯ

ยนฺน กญฺจนเทฺวปิจฺฉ ๓ อนฺเธน ตมสา กตํ

ตาทิเส สญฺจชํ ปาณํ กิมตฺถมภิโชตเย ๔ ฯ

คติ ของเราผู้ติดบ่วงจะเป็นอื่นไปอย่างไรเล่า นอกจากเข้าโรงครัวใหญ่คตินั้นย่อมชอบใจแก่ท่านผู้มีความคิดผู้พ้นแล้วอย่างไร ดูกรหงส์สุมุขะท่านจะพึงเห็นประโยชน์อะไรในการสิ้นชีวิตของเราและของท่านทั้งสองหรือของพวกญาติที่เหลือ ดูกรท่านผู้มีปีกทั้งสองดังสีทอง เมื่อท่านยอมสละชีวิตในเพราะคุณอันไม่ประจักษ์ ดังคนตาบอดกระทำแล้วในที่มืดจะพึงยังประโยชน์อะไรให้รุ่งเรืองได้.

กถํ นุ ปตตํ เสฏฺฐ ธมฺเม อตฺถํ น พุชฺฌสิ

ธมฺโม อปจิโต สนฺโต อตฺถํ ทสฺเสติ ปาณินํ ฯ

โสหํ ธมฺมํ อเปกฺขาโน ธมฺมา จตฺถํ สมุฏฺฐิตํ

ภตฺติญฺจ ตยิ สมฺปสฺสํ นาวกงฺขามิ ชีวิตํ ฯ

อทฺธา เอโส สตํ ธมฺโม โย มิตฺโต มิตฺตมาปเท

น จเช ชีวิตสฺสาปิ เหตุ ธมฺมมนุสฺสรํ ฯ

๑ ม. พทฺเธ ฯ ๒ ม. พทฺธสฺส ฯ ๓ ม. กญฺจนเทปิญฺฉ ฯ ๔ ม. กมตฺถ ... ฯ

ข้าแต่พระองค์ผู้ประเสริฐกว่าฝูงหงส์ทั้งหลาย ทำไมหนอ พระองค์จึงไม่ทรงรู้อรรถในธรรม ธรรมอันบุคคลเคารพแล้วย่อมแสดงประโยชน์แก่สัตว์ทั้งหลาย ข้าพระองค์นั้นเพ่งเล็งอยู่ซึ่งธรรมและประโยชน์อันตั้งขึ้นจากธรรม ทั้งเห็นพร้อมอยู่ซึ่งความภักดีในพระองค์ จึงมิได้เสียดายชีวิต ความที่มิตรเมื่อระลึกถึงธรรมไม่พึงทอดทิ้งมิตรในยามทุกข์ แม้เพราะเหตุแห่งชีวิต นี้เป็นธรรมของสัตบุรุษทั้งหลายโดยแท้.

สฺวายํ ธมฺโม จ เต จิณฺโณ ภตฺติ จ วิทิตา มยิ

กามํ กรสฺสุ มเยฺหตํ คจฺเฉวานุมโต มยา ฯ

อปิเตฺววํ คเต กาเล ยํ ขณฺฑํ ๑ ญาตินํ มยา

ตยา ตํ พุทฺธิสมฺปนฺน ๒ อสฺส ปรมสํวุตํ ฯ

ธรรมนี้นั้นท่านประพฤติแล้ว และความภักดีในเราก็ปรากฏแล้ว ท่านจงทำตามความปรารถนาของเรานี้เถิด ท่านผู้เป็นอันเราอนุมัติแล้ว จงไปเสียเถิด ดูกรท่านผู้ถึงพร้อมด้วยปัญญา ก็แลเมื่อกาลล่วงไปอย่างนี้ คือเมื่อเราติดบ่วงอยู่ในที่นี้ ท่านพึงกลับไป ปกครองหมู่ญาติทั้งหลายของเราให้จงดีเถิด.

อิจฺเจวํ มนฺตยนฺตานํ อริยานํ อริยวุตฺตินํ

ปจฺจทิสฺสถ เนสาโท อาตุรานมิวนฺตโก ฯ

เต สตฺตุมภิสญฺจิกฺข ทีฆรตฺตํ หิตา ทิชา

ตุณฺหี มาสิตฺถ อุภโย น สญฺจเลสุมาสนา ฯ

ธตรฏฺเฐ จ ทิสฺวาน สมุฑฺเฑนฺเต ตโต ตโต

อภิกฺกมถ เวเคน ทิชสตฺตุ ทิชาธิเป ฯ

โส จ เวเคนภิกฺกมฺม อาสชฺช ปรเม ทิเช

ปจฺจกมฺปิตฺถ ๓ เนสาโท พนฺธา อิติ วิจินฺตยํ ฯ

เอกญฺจ พนฺธมาสีนํ อพนฺธญฺจ ปุนาปรํ

อาสชฺช พนฺธมาสีนํ เปกฺขมานมทีนวํ ฯ

ตโต โส วิมโตเยว ปณฺฑเร อชฺฌภาสถ

ปวฑฺฒกาเย อาสีเน ทิชสงฺฆคณาธิเป ฯ

ยนฺนุ ปาเสน มหตา พนฺโธ น กุรุเต ทิสํ

อถ กสฺมา อพนฺโธ ตฺวํ พลี ปกฺขี น คจฺฉสิ ฯ

กึ นุ ตฺยายํ ทิโช โหติ มุตฺโต พนฺธํ อุปาสสิ

โอหาย สกุณา ยนฺติ กึ เอโก อวหียสิ ฯ

๑ สี. พทฺธํ ฯ ยุ. พนฺธํ ฯ ๒ ม. พุทฺธิสมฺปนฺนํ ฯ ๓ ม. ปจฺจกมิตฺถ ฯ

เมื่อสุวรรณหงส์ผู้ประเสริฐ ผู้ประพฤติธรรมอันประเสริฐกำลังโต้ตอบกันอยู่ด้วยประการฉะนี้ นายพรานได้ปรากฏแล้วเหมือนดังมัจจุราชปรากฏแก่บุคคลผู้ป่วยหนัก ฉะนั้น สุวรรณหงส์ทั้งสองผู้เกื้อกูลกันมาสิ้นกาลนานนั้น เห็นศัตรูเดินมาแล้ว ก็นิ่งเฉยมิได้เคลื่อนจากที่ ฝ่ายว่านายพรานผู้เป็นศัตรูของพวกนก เห็นพระยาหงส์ธตรฐผู้เป็นจอมหงส์กำลังเดินส่ายไปมาแต่ที่นั้นๆ จึงรีบเดินเข้าไป ก็นายพรานนั้นครั้นรีบเดินเข้าไปแล้ว เกิดความสงสัยขึ้นว่า หงส์ทั้งสองนั้นติดบ่วงหรือไม่ จึงค่อยลดความเร็วลง ค่อยๆ เดินเข้าไปให้ใกล้สุวรรณหงส์ทั้งสองได้เห็นตัวหนึ่งติดบ่วงอีกตัวหนึ่งไม่ติดบ่วง แต่มายืนอยู่ใกล้ตัวติดบ่วง

จึงเพ่งดูตัวที่ติดบ่วงผู้เป็นโทษ ลำดับนั้น นายพรานนั้นเป็นผู้มีความ

สงสัยจึงได้กล่าวถามสุมุขหงส์ผู้มีผิวพรรณเหลือง มีร่างกายใหญ่ ผู้เป็นใหญ่ในหมู่หงส์ ซึ่งยืนอยู่ว่า เพราะเหตุไรหนอพระยาหงส์ตัวที่ติดบ่วงใหญ่ ย่อมไม่กระทำซึ่งทิศ เมื่อเป็นเช่นนั้นเพราะเหตุไรท่านผู้ไม่ติดบ่วง เป็นผู้มีกำลัง จึงไม่บินหนีไป พระยาหงส์ตัวนี้เป็นอะไรกับท่านหรือท่านพ้นแล้วทำไมจึงยังเฝ้าหงส์ผู้ติดบ่วงอยู่ หงส์ทั้งหลายพากันละทิ้งหนีไปหมด เพราะเหตุไร ท่านจึงยังอยู่ผู้เดียว.

ราชา เม โส ทิชามิตฺต สขา ปาณสโม จ เม

เนว นํ วิชหิสฺสามิ ยาว กาลปริยายํ ๑ ฯ

ดูกรนายพรานนก พระยาหงส์นั้นเป็นราชาของเรา ทั้งเป็นเพื่อนเสมอด้วยชีวิตของเราด้วย เราจึงไม่ละท่านไป จนกว่าจะถึงที่สุดแห่งกาละ.

กถํ ปนายํ วิหงฺโค นาทฺทส ปาสโมฑฺฑิตํ

ปทํ เหตํ มหนฺตานํ โพทฺธุมรหนฺติ อาปทํ ฯ

ก็ไฉนพระยาหงส์นี้จึงไม่เห็นบ่วงที่ดักไว้ ความจริงการรู้อันตรายของตนเป็นเหตุของบุคคลผู้ใหญ่ทั้งหลาย เพราะเหตุนั้น บุคคลผู้ใหญ่เหล่านั้นควรรู้อันตราย.

ยทา ปราภโว โหติ โปโส ชีวิตสงฺขเย

อถ ชาลญฺจ ปาสญฺจ อาสชฺชาปิ น พุชฺฌติ ฯ

เมื่อใดมีความเสื่อม เมื่อนั้น สัตว์แม้เข้าใกล้ข่ายหรือบ่วงก็ไม่รู้สึกในเมื่อถึงคราวจะสิ้นชีวิต.

อปิ เตฺวว มหาปญฺญ ปาสา พหุวิธา กตา

คุยฺหมาสชฺช ๒ พชฺฌนฺติ อเถวํ ชีวิตกฺขเย ฯ

ดูกรท่านผู้มีปัญญามาก ก็แลบ่วงทั้งหลายที่เขาดักไว้มีมากอย่าง สัตว์ทั้งหลายย่อมเข้ามาติดบ่วงที่เขาดักอำพรางไว้ในเมื่อถึงคราวจะสิ้นชีวิตอย่างนี้.

อปิ นายํ ตยา สทฺธึ สํวาสสฺส ๓ สุขุทฺรโย

อปิ โน อนุมญฺญาสิ อปิ โน ชีวิตํ ทเท ฯ

เออก็การอยู่ร่วมกันกับท่านนี้ พึงมีสุขเป็นกำไรหนอ และขอท่านอนุญาตแก่ข้าพเจ้าทั้งสองเถิด และขอท่านพึงให้ชีวิตแก่ข้าพเจ้าทั้งสองด้วยเถิด.

น เจว เม ตฺวํ พนฺโธสิ นปิ อิจฺฉามิ เต วธํ

กามํ ขิปฺปมิโต คนฺตฺวา ชีว ตฺวํ อนิโฆ จิรํ ฯ

เรามิได้ผูกท่านไว้ และไม่ปรารถนาจะว่าท่าน เชิญท่านรีบไปจากที่นี้ตามปรารถนา แล้วจงอยู่เป็นสุขตลอดกาลนานเถิด.

เนวาหเมตมิจฺฉามิ อญฺญเตฺรตสฺส ชีวิตา

สเจ เอเกน ตุฏฺโฐสิ มุญฺเจตํ มญฺจ ภกฺขย ฯ

อาโรหปริณาเหน ตุลฺยสฺมา วยสา อุโภ

น เต ลาเภน ชินตฺถิ ๔ เอเตน นิมินา ตุวํ ฯ

ตทิงฺฆ สมเปกฺขสฺสุ ๑ โหตุ คิทฺธิ ตวสฺมสุ ๒

มํ ปุพฺเพ พนฺธปาเสน ปจฺฉา มุญฺจ ทิชาธิปํ ฯ

ตาวเทว จ เต ลาโภ กตสฺส ๓ ยาจนาย จ

มิตฺติ จ ธตรฏฺเฐหิ ยาว ชีวาย เต สิยา ฯ

๑ กาลปริสฺสยนฺติปิ ฯ ๒ สี. ยุ. คูฬฺหมาสชฺช ฯ ๓ สี. ยุ. สมฺภาสสฺส ฯ

๔ ม. ชีวตฺถิ ฯ โอนตาติปิ ฯ

ข้าพเจ้าไม่ปรารถนาจะมีชีวิตอยู่ โดยเว้นจากชีวิตของพระยาหงส์นี้ ถ้าท่านยินดีเพียงตัวเดียว ขอให้ท่านปล่อยพระยาหงส์นี้ และจงกินข้าพเจ้าข้าพเจ้าทั้งสองเป็นผู้เสมอกัน ด้วยรูปทรงสัณฐานและวัย ท่านไม่เสื่อมแล้วจากลาภ ขอท่านจงเปลี่ยนข้าพเจ้ากับพระยาหงส์นี้เถิด เชิญท่านพิจารณาดูในข้าพเจ้าทั้งสอง เมื่อท่านมีความปรารถนาเฉพาะตัวเดียวจงเอาบ่วงผูกข้าพเจ้าไว้ก่อน จงปล่อยพระยาหงส์ในภายหลัง ถ้าท่านทำตามที่ข้าพเจ้าขอร้อง ลาภของท่านก็คงมีประมาณเท่านั้นเหมือนกันทั้งท่านจะได้เป็นมิตรกับฝูงหงส์ธตรฐจนตลอดชีวิต

ปสฺสนฺตุ โน มหาสงฺฆา ตยา มุตฺตํ อิโต คตํ

มิตฺตามจฺจา จ ภจฺจา จ ปุตฺตทารา จ พนฺธวา ฯ

น จ เต ตาทิสา มิตฺตา พหูนํ อิธ วิชฺชเร

ยถา ตฺวํ ธตรฏฺฐสฺส ปาณสาธารโณ สขา ฯ

โส เต สหายํ มุญฺจามิ โหติ ราชา ตวานุโค

กามํ ขิปฺปมิโต คนฺตฺวา ญาติมชฺเฌ วิโรจถ ฯ

มิตร อำมาตย์ ทาส ทาสี บุตร ภรรยา และพวกพ้องหมู่ใหญ่ทั้งหลายจงดูว่า พระยาหงส์ธตรฐพ้นจากที่นี้ไปได้เพราะท่าน บรรดามิตรทั้งหลายเป็นอันมาก มิตรเช่นท่านนั้นหามีในโลกนี้ เหมือนท่านผู้เป็นเพื่อนร่วมชีวิต ของพระยาหงส์ธตรฐไม่ เรายอมปล่อยสหายของท่าน พระยาหงส์จงบินตามท่านไปเถิด ท่านทั้งสองจงรีบไปจากที่นี้ตามความปรารถนา จงรุ่งเรืองอยู่ในท่ามกลางหมู่ญาติ.

โส ปตีโต ปมุตฺเตน ภตฺตุนา ภตฺตุคารโว

อชฺฌภาสถ วงฺกงฺโค วาจํ กณฺณสุขํ ภณํ

เอวํ ลุทฺทก นนฺทสฺสุ สห สพฺเพหิ ญาติภิ

ยถาหมชฺช นนฺทามิ มุตฺตํ ทิสฺวา ทิชาธิปํ ฯ

สุมุขหงส์ผู้มีความเคารพนาย มีความปลื้มใจ เพราะพระยาหงส์ผู้เป็นนายหลุดพ้นจากบ่วง เมื่อจะกล่าววาจาอันรื่นหูได้กล่าวว่า ดูกรนายพรานขอให้ท่านพร้อมด้วยหมู่ญาติทั้งปวงจงเบิกบานใจ เหมือนข้าพเจ้าเบิกบานใจในวันนี้เพราะได้เห็นพระยาหงส์พ้นจากบ่วงฉะนั้น.

เอหิ ตํ อนุสิกฺขามิ ยถา ตฺวมปิ ลจฺฉเส

ลาภํ ตวายํ ธตรฏฺโฐ ปาปํ กิญฺจิ น ทกฺขติ ฯ

ขิปฺปมนฺเตปุรํ คนฺตฺวา ๔ รญฺโญ ทสฺเสหิ โน อุโภ

อพนฺเธ ปกตีภูเต กาเช อุภยโต ฐิเต ฯ

ธตรฏฺฐา มหาราช หํสาธิปติโน อิเม

อยํ หิ ราชา หํสานํ อยํ เสนาปตีตโร ฯ

อสํสยํ อิมํ ทิสฺวา หํสราชํ นราธิโป

ปตีโต สุมโน วิตฺโต พหุํ ทสฺสติ เต ธนํ ฯ

๑ สี. ย. สมเวกฺขสฺสุ ฯ ๒ ม. ตวมฺหสุ ฯ ๓ ม. กตาสฺส ฯ ๔ ม. เนตฺวา ฯ

เชิญท่านมานี่ เราจักบอกท่านถึงวิธีที่ท่านจักได้ทรัพย์เป็นลาภของท่านพระยาหงส์ธตรฐนี้ย่อมไม่มุ่งร้ายอะไรๆ ท่านจงรีบไปภายในบุรี จงแสดงข้าพเจ้าทั้งสองผู้ไม่ติดบ่วงเป็นอยู่ตามปกติ จับอยู่ที่กระเช้าทั้งสองข้าง แก่พระราชาว่า ข้าแต่พระมหาราช หงส์ธตรฐทั้งสองนี้เป็นอธิบดีแห่งหงส์ทั้งหลาย เพราะว่าหงส์ตัวนี้เป็นราชาของหงส์ทั้งหลายส่วนหงส์ตัวนี้เป็นอัครมหาเสนาบดี พระราชาจอมประชาชนทอดพระเนตรเห็นพระยาหงส์นี้แล้ว ก็จะทรงปราบปลื้มพระหฤทัย จักพระราชทานทรัพย์เป็นอันมากแก่ท่านโดยไม่ต้องสงสัย.

ตสฺส ตํ วจนํ สุตฺวา กมฺมุนา อุปปาทยิ

ขิปฺปมนฺเตปุรํ คนฺตฺวา รญฺโญ หํเส อทสฺสยิ

อพนฺเธ ปกตีภูเต กาเช อุภยโต ฐิเต ฯ

ธตรฏฺฐา มหาราช หํสาธิปติโน อิเม

อยํ หิ ราชา หํสานํ อยํ เสนาปตีตโร ฯ

นายพรานได้สดับคำของหงส์สุมุขะดังนั้นแล้ว จัดแจงการงานเสร็จแล้วรีบเข้าไปภายในบุรี แสดงหงส์ทั้งสองผู้มิได้ติดบ่วง เป็นอยู่ตามปกติจับอยู่ที่กระเช้าทั้งสองข้างแก่พระราชาว่า ข้าแต่มหาราช หงส์ธตรฐทั้งสองนี้ เป็นอธิบดีแห่งหงส์ทั้งหลาย เพราะว่าหงส์ตัวนี้เป็นราชาของหงส์ทั้งหลาย ส่วนหงส์ตัวนี้เป็นอัครมหาเสนาบดี.

กถํ ปนิเม วิหงฺคา ตว หตฺถตฺถมาคตา ๑

กถํ ลุทฺโท มหนฺตานํ อิสฺสเร อิธ อชฺฌคา ฯ

ก็หงส์ทั้งสองนี้มาอยู่ในเงื้อมมือของท่านได้อย่างไร ท่านเป็นพราน นำหงส์ผู้เป็นใหญ่ กว่าหงส์ผู้ใหญ่ทั้งหลายมาในที่นี้ได้อย่างไร.

วิหิตา สนฺติเม ปาสา ปลฺลเลสุ ชนาธิป

ยํ ยทายตนํ มญฺเญ ทิชานํ ปาณโรธนํ ฯ

ตาทิสํ ปาสมาสชฺช หํสราชา อพชฺฌถ

ตํ อพนฺโธ อุปาสีโน มมายํ อชฺฌภาสถ ฯ

สุทุกฺกรํ อนริเยหิ ทหเต ภาวมุตฺตมํ

ภตฺตุรตฺเถ ปรกฺกนฺโต ธมฺมยุตฺโต วิหงฺคโม ฯ

อตฺตโนยํ ๒ จชิตฺวาน ชีวิตํ ชีวิตารโห

อนุตฺถุนนฺโต อาสีโน ภตฺตุ ยาจิตฺถ ชีวิตํ ฯ

ตสฺส ตํ วจนํ สุตฺวา ปสาทมหมชฺฌคา

ตโต นํ ปามุจึ ปาสา อนุญฺญาสึ สุเขน จ ฯ

โส ปตีโต ปมุตฺเตน ภตฺตุนา ภตฺตุคารโว

อชฺฌภาสถ วงฺกงฺโค วาจํ กณฺณสุขํ ภณํ ฯ

เอวํ ลุทฺทก นนฺทสฺสุ สห สพฺเพหิ ญาติภิ

ยถาหมชฺช นนฺทามิ มุตฺตํ ทิสฺวา ทิชาธิปํ ฯ

เอหิ ตํ อนุสิกฺขามิ ยถา ตฺวมปิ ลจฺฉเส

ลาภํ ตฺยายํ ๑ ธตรฏฺโฐ ปาปํ กิญฺจิ น ทกฺขติ ฯ

ขิปฺปมนฺเตปุรํ คนฺตฺวา ๒ รญฺโญ ทสฺเสหิ โน อุโภ

อพนฺเธ ปกตีภูเต กาเช อุภยโต ฐิเต ฯ

ธตรฏฺฐา มหาราช หํสาธิปติโน อิเม

อยญฺหิ ราชา หํสานํ อยํ เสนาปตีตโร ฯ

อสํสยํ อิมํ ทิสฺวา หํสราชํ นราธิโป

ปตีโต สุมโน วิตฺโต พหุํ ทสฺสติ เต ธนํ ฯ

เอวเมตสฺส วจนา อานีตาเม อุโภ มยา

เอตฺเถว หิ อิเม อสฺสุ ๓ อุโภ อนุมตา มยา ฯ

โสยํ เอวงฺคโต ปกฺขี ทิโช ปรมธมฺมิโก

มาทิสสฺส หิ ลุทฺทสฺส ชนเยยฺยาถ มทฺทวํ ฯ

อุปยานญฺจ เต เทว นาญฺญํ ปสฺสามิ เอทิสํ

สพฺพสากุณิกคาเม ๔ ตํ ปสฺส มนุชาธิป ฯ

๑ ม. หตฺถตฺตมาคตา ฯ ๒ ม. อตฺตนายํ ฯ

ข้าแต่พระจอมประชานิกร ข้าพระองค์ดักบ่วงเหล่านี้ไว้ที่เปือกตม ซึ่งเป็นที่ๆ ข้าพระองค์เข้าใจว่า จะกระทำความสิ้นชีวิตแก่นกทั้งหลายได้พระยาหงส์ได้มาติดบ่วงเช่นนั้น ส่วนหงส์ตัวนี้มิได้ติดบ่วงของ

ข้าพระองค์ แต่เข้ามาจับอยู่ใกล้ๆ พระยาหงส์นั้น ได้กล่าวกะ

ข้าพระองค์ หงส์นี้ประกอบแล้วด้วยธรรม ได้กระทำกรรมอันแสนยากที่บุคคลผู้มิใช่พระอริยะจะพึงทำได้ ประกาศภาวะอันสูงสุดของตนพยายามในประโยชน์ของนาย หงส์นี้ควรจะมีชีวิตอยู่ ยอมสละชีวิตของตน มายืนสรรเสริญคุณของนาย ร้องขอชีวิตของนาย ข้าพระองค์ได้สดับคำของหงส์นี้แล้ว เกิดความเลื่อมใส จึงปล่อยพระยาหงส์นั้นจากบ่วง และอนุญาตให้กลับได้ตามสบาย สุมุขหงส์ผู้มีความเคารพนายมีความปลื้มใจ เพราะพระยาหงส์ผู้เป็นนายหลุดพ้นจากบ่วง เมื่อจะกล่าววาจาอันรื่นหู ได้กล่าวว่า

ดูกรนายพราน ขอให้ท่านพร้อมด้วยหมู่ญาติทั้งปวงจงเบิกบานใจ เหมือนข้าพเจ้าเบิกบานใจในวันนี้ เพราะได้เห็นพระยาหงส์พ้นจากบ่วง ฉะนั้น เชิญท่านมานี่ เราจักบอกท่าน ถึงวิธีที่ท่านจักได้ทรัพย์อันเป็นลาภของท่าน พระยาหงส์ธตรฐนี้ย่อมไม่มุ่งร้ายอะไรๆ ท่านจงรีบเข้าไปภายในบุรี จงแสดงข้าพเจ้าทั้งสองผู้ไม่ติดบ่วงเป็นอยู่ตามปกติ จับอยู่ที่กระเช้าทั้งสองข้างแก่พระราชาว่า ข้าแต่มหาราช หงส์ธตรฐทั้งสองนี้เป็นอธิบดีแห่งหงส์ทั้งหลาย เพราะว่าหงส์ตัวนี้เป็นราชาของหงส์ทั้งหลาย ส่วนหงส์ตัวนี้เป็นอัครมหาเสนาบดีพระราชาผู้เป็นจอมประชาชน ทอดพระเนตรเห็นพระยาหงส์นี้แล้วจะทรงปราโมทย์ปลาบปลื้มพระหฤทัย จักพระราชทานทรัพย์เป็นอันมากแก่ท่านโดยไม่ต้องสงสัย ข้าพระองค์จึงนำหงส์ทั้งสองนี้มา ตามคำของหงส์ตัวนี้อย่างนี้ และหงส์ทั้งสองนี้ ข้าพระองค์อนุญาตให้ไปยัง

เขาจิตรกูฏนั้นแล้ว หงส์ตัวนี้ เป็นผู้ประกอบด้วยธรรมอย่างยิ่ง ตกอยู่

ในเงื้อมมือของศัตรูอย่างนี้ ได้ทำให้นายพรานเช่นข้าพระองค์เกิดความเป็นผู้มีใจอ่อนโยน ข้าแต่พระองค์ผู้สมมติเทพ ข้าพระองค์ ไม่เห็นเครื่องบรรณาการอย่างอื่นนอกจากนี้ที่จะนำมาถวายแด่พระองค์ ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นจอมมนุษย์ ขอพระองค์ทรงทอดพระเนตรดูเครื่องบรรณาการนั้น ณ บ้านพรานนกทั้งปวง.

ทิสฺวา นิสินฺนํ ราชานํ ปีเฐ โสวณฺณเย สุเภ

อชฺฌภาสถ วงฺกงฺโค วาจํ กณฺณสุขํ ภณํ ฯ

กจฺจิ นุ โภโต กุสลํ กจฺจิ โภโต อนามยํ

กจฺจิ รฏฺฐมิทํ ผีตํ ธมฺเมน มนุสาสสิ ฯ

๑ ม. ตวายํ ฯ ๒ ม. เนตฺวา ฯ ๓ ม. อาสุํ ฯ ๔ ม...กุณิกาคาเม ฯ

พระยาหงส์เห็นพระราชาประทับนั่งบนตั่งทองอันงดงาม เมื่อจะกล่าววาจาอันรื่นหู จึงได้ทูลว่า พระองค์ไม่มีโรคาพาธหรือ ทรงสุขสำราญดีอยู่หรือ พระองค์ทรงปกครอง รัฐมณฑลอันสมบูรณ์นี้โดยธรรมหรือ.

กุสลญฺเจว เม หํส อโถ หํส อนามยํ

อโถ รฏฺฐมิทํ ผีตํ ธมฺเมน มนุสาสหํ ฯ

ดูกรพระยาหงส์ เราไม่มีโรคาพาธ เราสุขสำราญดี อนึ่ง เราปกครองรัฐมณฑลอันสมบูรณ์นี้โดยธรรม.

กจฺจิ นุ เต ๑ อมจฺเจสุ โทโส โกจิ น วิชฺชติ

กจฺจิ จ เต ตวตฺเถสุ นาวกงฺขนฺติ ชีวิตํ ฯ

โทษอะไรๆ ย่อมไม่มีในหมู่อำมาตย์ของพระองค์แลหรือ อำมาตย์เหล่านั้น ย่อมไม่ห่วงใยชีวิต เพราะประโยชน์ของพระองค์แลหรือ.

อโถปิ เม อมจฺเจสุ โทโส โกจิ น วิชฺชติ

อโถปิ เต มมตฺเถสุ นาวกงฺขนฺติ ชีวิตํ ฯ

โทษอะไรๆ ย่อมไม่มีในหมู่อำมาตย์ของเรา และอำมาตย์เหล่านั้น ย่อมไม่ห่วงใยชีวิต เพราะประโยชน์ของเรา.

กจฺจิ เต สาทิสี ภริยา อสฺสวา ปิยภาณินี

ปุตฺตรูปยสูเปตา ตว ฉนฺทวสานุคา ฯ

พระอัครมเหสีของพระองค์ เป็นผู้มีพระชาติเสมอกัน ทรงเชื่อฟัง มีปกติตรัสวาจาอันน่ารัก ทรงประกอบด้วยพระโอรส พระรูปโฉมและอิศริยยศ ทรงคล้อยตามพระราชอัธยาศัยของพระองค์แลหรือ.

อโถ เม สาทิสี ภริยา อสฺสวา ปิยภาณินี

ปุตฺตรูปยสูเปตา มม ฉนฺทวสานุคา ฯ

พระอัครมเหสีของเรา เป็นผู้มีพระชาติเสมอกัน ทรงเชื่อฟัง มีปกติตรัสวาจาอันน่ารัก ทรงประกอบด้วยพระโอรสพระรูปโฉมและอิศริยยศทรงคล้อยตามอัธยาศัยของเรา.

ภวนฺนุ ๒ กจฺจิ นุ มหา- สตฺตุหตฺถตฺถตํ ๓ คโต

ทุกฺขมาปชฺช ๔ วิปุลํ ตสฺมึ ปฐมมาปเท ฯ

กจฺจิ ยนฺนาปติตฺวาน ทณฺเฑน สมโปถยิ

เอวเมเตสํ ชมฺมานํ ปาติกํ ภวติ ตาวเท ฯ

ท่านตกอยู่ในเงื้อมมือของมหาศัตรู ได้รับทุกข์ใหญ่หลวงในเบื้องต้นพึงได้รับทุกข์นั้นบ้างแลหรือ นายพรานวิ่งเข้าไปโบยตีท่านด้วยท่อนไม้แลหรือ เพราะว่าปกติของคนหยาบช้าเหล่านี้ ย่อมมีเป็นประจำอย่างนั้น.

เขมมาสิ มหาราช เอวมาปริยาสติ ๕

น จายํ กิญฺจิรสฺมาสุ สตฺตูว สมปชฺชถ ฯ

ปจฺจกมฺปิตฺถ ๖ เนสาโท ปุพฺเพว อชฺฌภาสถ

ตทายํ สุมุโขเยว ปณฺฑิโต ปจฺจภาสถ ฯ

ตสฺส ตํ วจนํ สุตฺวา ปสาทมยมชฺฌคา

ตโต มํ ปามุจิ ปาสา อนุญฺญาสิ สุเขน จ ฯ

อิทญฺจ สุมุเขเนว เอตทตฺถาย จินฺติตํ

โภโต สกาเส อาคมนํ เอตสฺส ธนมิจฺฉตา ฯ

๑ ม. กจฺจิ โภโต ฯ ๒ ม. ภวนฺตํ ฯ สี. ยุ. ภวํ ตุ ฯ ๓ ม. ...สตฺตุหตฺถตฺตํ ฯ

๔ ม. ทุกฺขมาปชฺชิ ฯ ๕ ม. เอวมาปทิยา สติ ฯ สี. ยุ. เอวมาปทิ สํสติ ฯ

๖ ม. ปจฺจกมิตฺถ ฯ

ข้าแต่พระมหาราช ในยามมีทุกข์อย่างนี้ ย่อมมีความปลอดโปร่งใจ จริงอยู่ นายพรานนี้ มิได้ทำอะไรๆ ในข้าพระองค์ทั้งสองเหมือนศัตรู นายพรานค่อยๆ เดินเข้าไปและได้ปราศัยขึ้นก่อน ในกาลนั้น สุมุขหงส์บัณฑิตผู้นี้ได้กล่าวตอบ นายพรานได้ฟังคำของสุมุขหงส์นั้นแล้วก็เกิดความเลื่อมใส ปล่อยข้าพระองค์จากบ่วงนั้น และอนุญาตให้ข้าพระองค์กลับได้ตามสบาย สุมุขหงส์ปรารถนาทรัพย์เพื่อนายพรานนี้ จึงคิดชวนกันมาในสำนักของพระองค์เพื่อประโยชน์แก่นายพรานนี้.

สฺวาคตญฺเจวิทํ ภวตํ ปตีโต จสฺมิ ทสฺสนา

เอโส จาปิ พหุวิตฺตํ ลภตํ ยาวทิจฺฉติ ฯ

ก็การที่ท่านทั้งสองมาในที่นี้ เป็นการมาดีแล้ว และเราก็มีความปราโมทย์เพราะได้เห็นท่านทั้งสอง แม้นายพรานนี้ก็จะได้ทรัพย์อันมากมายตามที่เขาปรารถนา.

สนฺตปฺปยิตฺวา เนสาทํ โภเคหิ มนุชาธิโป

อชฺฌภาสถ วงฺกงฺโค ๑ วาจํ กณฺณสุขํ ภณํ ฯ

พระราชาผู้เป็นจอมมนุษย์ ทรงยังนายพรานให้เอิบอิ่มด้วยโภคสมบัติทั้งหลาย พระยาหงส์ได้กล่าววาจาอันรื่นหูอนุโมทนา.

ยํ ขลุ ธมฺมมาธีนํ วโส วตฺตติ กิญฺจิ นํ ๒

สพฺพตฺถิสฺสริยํ ภวตํ ปสาสถ ยทิจฺฉถ ฯ

ทานตฺถํ อุปโภตฺตุํ วา ยญฺจญฺญํ อุปกปฺปติ

เอตํ ททามิ โว วิตฺตํ อิสฺสริยํ วิสฺสชามิ โว ฯ

ได้ยินว่า อำนาจของเราผู้ทรงธรรม ย่อมเป็นไปในที่เท่าใด ที่เท่านั้นมีประมาณน้อย ความเป็นใหญ่ในที่ทั้งปวงจงมีแก่ท่าน ขอท่านจงปกครองตามปรารถนาเถิด ทานวัตถุก็ดี เครื่องอุปโภคก็ดี และสิ่งอื่นใดที่เข้าไปสำเร็จประโยชน์เราขอยกสิ่งนั้นๆ ซึ่งล้วนเป็นของปลื้มใจให้แก่ท่านและขอสละความเป็นใหญ่ให้แก่ท่าน.

ยถา จ มฺยายํ สุมุโข อชฺฌภาเสยฺย ปณฺฑิโต

กามสา พุทฺธิสมฺปนฺโน ตมสฺส ๓ ปรมปฺปิยํ ฯ

ก็ถ้าว่า สุมุขหงส์บัณฑิตนี้สมบูรณ์ด้วยปัญญา พึงเจรจาแก่เราตามปรารถนา ข้อนั้นพึงเป็นที่รักอย่างยิ่งของเรา.

อหํ ขลุ มหาราช นาคราชาริวนฺตรํ

ปฏิวตฺตุํ น สกฺโกมิ น เม โส วินโย สิยา ฯ

อมฺหากญฺเจว โส ๔ เสฏฺโฐ ตฺวญฺจ อุตฺตมสตฺตโว

ภูมิปาโล มนุสฺสินฺโท ปูชา พหูหิ เหตุภิ ฯ

เตสํ อุภินฺนํ ภณตํ วตฺตมาเน วินิจฺฉเย

นนฺตรํ ๕ ปฏิวตฺตพฺพํ เปสฺเสน มนุชาธิป ฯ

๑ ม. วกุกงฺคํ ฯ ๒ ม. กิญฺจนํ ฯ ๓ ม. ตํ มฺยาสฺส ฯ ๔ สี. ยุ. โย ฯ

๕ สี. ยุ. นานฺตรํ ฯ

ข้าแต่มหาราช ได้ยินว่า ข้าพระองค์หาอาจจะพูดสอดขึ้นในระหว่างเหมือนพระยานาคเลื้อยเข้าไปภายในศิลาฉะนั้นไม่ข้อนั้นไม่เป็นวินัยของข้าพระองค์ พระยาหงส์ประเสริฐกว่าข้าพระองค์ และพระองค์ก็สูงสุดกว่าสัตว์ทั้งหลาย เป็นพระเจ้าแผ่นดินจอมมนุษย์ ทั้งสองพระองค์ควรแก่การบูชาด้วยเหตุมากมาย ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นจอมมนุษย์ เมื่อพระองค์ทั้งสองกำลังตรัสกันอยู่ เมื่อการวินิจฉัยกำลังเป็นไปอยู่ ข้าพระองค์ผู้เป็นสาวก ไม่พึงพูดสอดขึ้นในระหว่าง.

ธมฺเมน กิร เนสาโท ปณฺฑิโต อณฺฑโช อิติ

น เหว อกตตฺตสฺส นโย เอตาทิโส สิยา ฯ

เอวํ อคฺคปกติมา เอวํ อุตฺตมสตฺตโว

ยาวตตฺถิ มยา ทิฏฺฐา นาญฺญํ ปสฺสามิ เอทิสํ ฯ

ตุฏฺโฐสฺมิ โว ปกติยา วากฺเยน มธุเรน จ

เอโส จาปิ มมจฺฉนฺโท จิรํ ปสฺเสยฺย โว อุโภ ฯ

ได้ยินว่า นายพรานกล่าวโดยความจริงว่า สุมุขหงส์เป็นบัณฑิต เพราะว่านัยเช่นนี้ไม่พึงมีแก่บุคคลผู้ไม่ได้รับอบรมเลย ความมีปกติอันเลิศและสัตว์อันอุดมอย่างนี้ มีเพียงเท่าที่เราเห็นแล้ว เราไม่ได้เห็นผู้อื่นเป็นเช่นนี้ เราจึงยินดีด้วยปกติและวาจาอันไพเราะของท่านทั้งสองก็การที่เราพึงเห็นท่านทั้งสองได้นานๆ เช่นนี้ เป็นความพอใจของเราโดยแท้.

ยํ กิจฺจํ ปรเม มิตฺเต กตมสฺมาสุ ตํ ตยา

ปตฺตา นิสฺสํสยํ ตฺยมฺหา ภตฺติรสฺมาสุ ยา ตว ฯ

อทุญฺจ นูน สุมหา- ญาติสงฺฆสฺสมนฺตรํ

อทสฺสเนน อสฺมากํ ทุกฺขํ พหูสุ ปกฺขิสุ ฯ

เตสํ โสกวิฆาตาย ตยา อนุมตา มยํ

ตํ ปทกฺขิณโต กตฺวา ญาตี ปสฺเสมุรินฺทม ฯ

อทฺธาหํ วิปุลํ ปีตึ ภวตํ วินฺทามิ ทสฺสนา

เอโส วาปิ มหาอตฺโถ ญาติวิสฺสาสนา สิยา ฯ

กิจใดที่บุคคลพึงกระทำในมิตร กิจนั้นพระองค์ทรงกระทำแล้ว ในข้าพระองค์ทั้งสอง ข้าพระองค์ทั้งสอง ย่อมเป็นผู้อันพระองค์คงปล่อยด้วยความภักดีในข้าพระองค์ทั้งสองโดยไม่ต้องสงสัย ก็ความทุกข์คงเกิดขึ้นในหมู่หงส์เป็นอันมากโน้น เพราะมิได้เห็นข้าพระองค์ทั้งสองในระหว่างญาติหมู่ใหญ่เป็นแน่ ข้าแต่พระองค์ผู้ปราบปรามศัตรู ข้าพระองค์ทั้งสอง อันพระองค์ทรงอนุญาต กระทำปทักษิณพระองค์แล้วพึงไปพบญาติทั้งหลาย เพื่อกำจัดความเศร้าโศกของหงส์เหล่านั้นข้าพระองค์ย่อมจะได้ปีติอันไพบูลย์ เพราะได้มาเฝ้าพระองค์ผู้ทรงพระเจริญโดยแท้ การสงเคราะห์ญาตินี้เป็นประโยชน์อันใหญ่หลวงแท้.

อิทํ วตฺวา ธตรฏฺโฐ หํสราชา นราธิปํ

อุตฺตมํ ชวมนฺวาย ญาติสงฺฆมุปาคมม ฯ

เต อโรเค อนุปฺปตฺเต ทิสฺวาน ปรเม ทิเช

เกกาติมกรุํ หํสา ปุถุสทฺโท อชายถ ฯ

เต ปตีตา ปมุตฺเตน ภตฺตุนา ภตฺตุคารวา

สมนฺตา ปริกรึสุ ๑ อณฺฑชา ลทฺธปจฺจยา ฯ๕

๑ ม. ปริกิรึสุ ฯ

พระยาหงส์ธตรฐ ครั้นกราบทูลพระเจ้าสาคลราชผู้เป็นจอมประชาชนเช่นนี้แล้ว ได้เข้าไปหาหมู่ญาติ เพราะอาศัยเชาวน์อันสูงสุด หงส์เหล่านั้นเห็นหงส์ทั้งสองผู้ยิ่งใหญ่มิได้ป่วยเจ็บกลับมา ต่างก็ส่งเสียงว่า เกเกเกิดเสียงอื้ออึงไปทั่ว หงส์ผู้เคารพนายได้ที่พึ่งเหล่านั้น ต่างก็โสมนัสยินดี เพราะนายรอดพ้นภัย พากันห้อมล้อมนายโดยรอบ.

เอวํ มิตฺตวตํ อตฺถา สพฺเพ โหนฺติ ปทกฺขิณา

หํสา ยถา ธตรฏฺฐา ญาติสงฺฆมุปาคมุนฺติ ฯ

จุลฺลหํสชาตกํ ปฐมํ ฯ

ประโยชน์ทั้งปวง ของชนทั้งหลายผู้ถึงพร้อมด้วยกัลยาณมิตร ย่อมสำเร็จผลเป็นสุขเปรียบเหมือนหงส์ธตรฐทั้งสอง ได้กลับมาอยู่ใกล้หมู่ญาติ ฉะนั้น.

จบ จุลลหังสชาดกที่ ๑