๒. มหาหังสชาดก เล่ม ๒๘

[๕๘๖] หงส์ผู้มีความเคารพนายเหล่านั้นได้ที่พึ่งแล้ว ต่างก็โสมนัสยินดีด้วยนายรอดพ้นภัยมาได้ พากันห้อมล้อมนายโดยรอบ

{๑๙๘} [๕๘๗] ประโยชน์ทั้งปวงของชนทั้งหลายผู้ถึงพร้อมด้วยกัลยาณมิตร ย่อมสำเร็จผลเป็นความสุข เปรียบเหมือนหงส์ทั้งสองได้กลับมาอยู่ใกล้หมู่ญาติฉะนั้น

จบ จุลลหังสชาดกที่ ๑

๒. มหาหังสชาดก (๕๓๔)

ว่าด้วยหงส์ทองสุมุขะผู้ภักดี (ชาดกใหญ่)

(พญาหงส์ธตรัฏฐะโพธิสัตว์ติดบ่วงเลือดอาบ เมื่อจะทดสอบใจหงส์สุมุขะผู้มาปลอบใจอยู่ใกล้ ๆ ดู จึงกล่าวว่า)

{๑๙๙} [๕๘๘] หงส์เหล่านี้ถูกภัยคุกคามแล้วพากันบนหนีไปหมด ดูก่อนสุมุขะผู้มีขนเหลือง มีผิวพรรณดังทอง ท่านก็จงบินหนีไปตามความปรารถนาเถิด

[๕๘๙] หมู่ญาติทั้งหลายพากันทิ้งเราให้ติดอยู่ในบ่วงผู้เดียว หนีกันไปหมด ไม่ห่วงใยเลย ท่านผู้เดียวจะมาห่วงอยู่ทำไม

[๕๙๐] ดูก่อนสุมุขะผู้ประเสริฐกว่าหงส์ทั้งหลาย ท่านควรจะบินหนีเอาตัวรอดไปเสีย เพราะความเป็นสหายในเราผู้ติดบ่วงย่อมไม่มีท่านอย่าทำความเพียรเพื่อความไม่มีทุกข์ให้เสียไปเลย จงรีบบินหนีไปตามความปรารถนาเถิด

(หงส์สุมุขะได้ฟังดังนั้น จึงกล่าวว่า)

{๒๐๐} [๕๙๑] ข้าแต่พญาหงส์ธตรัฏฐะ ถึงข้าพระองค์จะมีความตายรออยู่ข้างหน้าก็จักไม่ทิ้งพระองค์ไป ความเป็นหรือความตายของข้าพระองค์ จักมีพร้อมกับพระองค์

[๕๙๒] ข้าแต่พญาหงส์ ถึงข้าพระองค์จะมีมรณทุกข์อยู่เบื้องหน้าก็จะไม่ทิ้งพระองค์ไป พระองค์ไม่ควรจะชักชวนข้าพระองค์ให้ประกอบกรรมที่ไม่ประเสริฐเลย

[๕๙๓] ข้าแต่พระองค์ผู้ประเสริฐสุดกว่าหงส์ทั้งหลาย ข้าพระองค์เป็นสหายสหชาติของพระองค์ เป็นผู้ดำรงอยู่ในจิตของพระองค์ใคร ๆ ก็รู้ว่าข้าพระองค์เป็นเสนาบดีของพระองค์

[๕๙๔] ข้าพระองค์ไปจากที่นี่แล้วจะพูดในท่ามกลางหมู่ญาติได้อย่างไร ข้าแต่พระองค์ผู้ประเสริฐกว่าหงส์ทั้งหลาย ข้าพระองค์ทิ้งพระองค์ไปจากที่นี่แล้ว จะบอกฝูงหงส์เหล่านั้นว่าอย่างไร ข้าพระองค์จักขอสละชีวิตไว้ในที่นี้ เพราะไม่สามารถจะทำสิ่งที่ไม่ประเสริฐได้(พญาหงส์โพธิสัตว์กล่าวสรรเสริญหงส์สุมุขะว่า)

{๒๐๑} [๕๙๕] ดูก่อนสุมุขะ การที่เธอผู้ดำรงอยู่ในครรลองแห่งกรรมอันประเสริฐไม่อาจจะทิ้งเราผู้เป็นทั้งนายทั้งสหายได้ นี้แลเป็นธรรมเนียมของโบราณบัณฑิตทั้งหลาย

[๕๙๖] จริงอยู่ เมื่อเรายังเห็นท่าน ความกลัวย่อมไม่เกิดขึ้นเลย ท่านจักทำให้เราผู้เป็นอยู่อย่างนี้รอดชีวิตได้

(พระบรมศาสดาตรัสเล่าต่อไปว่า)

{๒๐๒} [๕๙๗] เมื่อสุวรรณหงส์ทั้งสองผู้ประเสริฐ ผู้ประพฤติธรรมอันประเสริฐกำลังโต้ตอบกันอยู่อย่างนี้แล นายพรานผู้กำยำได้ถือท่อนไม้กระชับแน่นรีบเดินเข้ามา

[๕๙๘] หงส์สุมุขะเห็นนายพรานนั้นกำลังเดินมา จึงได้ร้องเสียงดังขึ้นยืนอยู่ข้างหน้าพญาหงส์พลางปลอบพญาหงส์ผู้หวาดกลัวให้เบาใจว่า

[๕๙๙] ‘ข้าแต่พระองค์ผู้ประเสริฐกว่าหงส์ทั้งหลาย อย่าทรงกลัวเลยด้วยว่าบุคคลทั้งหลายเช่นพระองค์ย่อมไม่กลัว ข้าพระองค์จะประกอบความเพียรที่สมควร ประกอบด้วยธรรม พระองค์จะทรงหลุดพ้นจากบ่วงด้วยความเพียรอันบริสุทธิ์นั้นได้โดยพลัน’{๒๐๓} [๖๐๐] นายพรานได้ฟังคำสุภาษิตของหงส์สุมุขะนั้นแล้วถึงกับขนลุกชูชันน้อมอัญชลีแก่สุมุขหงส์แล้วถามว่า

[๖๐๑] ‘เราไม่เคยได้ฟังหรือไม่เคยได้เห็นนกพูดภาษามนุษย์ได้ ท่านแม้จะเป็นนกก็พูดภาษาอันประเสริฐ เปล่งวาจาภาษามนุษยได้

[๖๐๒] หงส์ตัวนี้เป็นอะไรกับท่านหรือ ท่านพ้นไปได้แล้ว ทำไมจึงกลับมาเฝ้าหงส์ผู้ติดบ่วงอีก หงส์ทั้งหลายพากันทิ้งไปหมดแล้ว ท่านผู้เดียวมาห่วงอยู่ทำไม

(หงส์สุมุขะตอบว่า)

{๒๐๔} [๖๐๓] ดูก่อนพรานผู้เป็นศัตรูของนก หงส์นั้นเป็นราชาของข้าพเจ้าตั้งข้าพเจ้าให้เป็นเสนาบดี ข้าพเจ้าไม่สามารถจะทิ้งพระองค์ผู้เป็นอธิบดีของหงส์ในคราวมีอันตรายได้

[๖๐๔] พญาหงส์นี้เป็นนายของหงส์หมู่ใหญ่ เมื่อข้าพเจ้ายังอยู่ อย่าให้พระองค์ถึงความพินาศเพียงลำพังเลย ดูก่อนพรานผู้สหาย เพราะเหตุที่พญาหงส์นี้เป็นนายของข้าพเจ้า ข้าพเจ้าจึงยินดีรื่นรมย์อยู่(นายพรานถามว่า)

{๒๐๕} [๖๐๕] ดูก่อนหงส์ ท่านนอบน้อมตำแหน่งเสนาบดีเหมือนก้อนข้าว ชื่อว่าเป็นผู้ประพฤติธรรมอันประเสริฐ ข้าพเจ้าจะปล่อยนายของท่าน ท่านทั้งสองจงไปตามสบายเถิด(หงส์สุมุขะกล่าวว่า)

{๒๐๖} [๖๐๖] ดูก่อนสหาย ถ้าท่านดักหงส์และนกทั้งหลายด้วยหวังประโยชน์ของตน ข้าพเจ้าก็จะขอรับอภัยทานของท่านนี้

[๖๐๗] ดูก่อนนายพราน ถ้าท่านไม่ได้ดักหงส์และนกทั้งหลายด้วยประโยชน์ของตน ท่านก็ไม่มีอิสระ ถ้าท่านปล่อยเราทั้งสองไปก็จะชื่อว่าทำการขโมย

{๒๐๗} [๖๐๘] ท่านเป็นคนรับใช้ของพระราชาพระองค์ใด จงนำข้าพเจ้าไปให้ถึงพระราชาพระองค์นั้นตามปรารถนาเถิด พระเจ้าสัญญมนะจักทรงทำตามพระประสงค์ในพระราชนิเวศน์นั้น(พระบรมศาสดาตรัสเล่าต่อไปว่า)

{๒๐๘} [๖๐๙] นายพรานอันสุมุขหงส์กล่าวด้วยประการอย่างนี้แล้ว จึงใช้มือทั้งสองประคองพญาหงส์ผู้มีสีดังทองค่อย ๆ วางลงในกรง

[๖๑๐] นายพรานนำพญาหงส์ทั้งสองผู้มีผิวพรรณอันผุดผ่อง คือ หงส์สุมุขะและพญาหงส์ธตรัฏฐะซึ่งอยู่ในกรงหลีกไปแล้ว

{๒๐๙} [๖๑๑] เมื่อกำลังถูกนำไปอยู่ พญาหงส์ได้กล่าวกะหงส์สุมุขะว่า ‘ดูก่อนสุมุขะ เรากลัวนางหงส์ผู้มีผิวพรรณดังทอง มีขาได้ลักษณะจะตายเหลือเกิน นางรู้ว่าเราถูกฆ่า ก็จักฆ่าตัวตายเสียโดยแท้[๖๑๒] ดูก่อนสุมุขะ ก็แม่สุเหมาราชธิดาของพญาปากหงส์ ผู้มีผิวงามดังทอง จักร่ำไห้อยู่ เหมือนนางนกกระเรียนผู้กำพร้าร่ำไห้อยู่ที่ฝั่งสมุทรฉะนั้นเป็นแน่’

(หงส์สุมุขะได้ฟังดังนั้น จึงกล่าวว่า)

{๒๑๐} [๖๑๓] การที่พระองค์ผู้เป็นใหญ่กว่าสัตว์โลกคือหงส์ ที่ไม่สามารถจะประมาณคุณความดีได้ เป็นเจ้าหมู่เจ้าคณะใหญ่ จะพึงเศร้าสร้อยถึงหญิงคนเดียวอย่างนี้ เหมือนมิใช่ลักษณะของผู้มีปัญญาเลย[๖๑๔] ธรรมดาลมย่อมพัดพาทั้งกลิ่นหอมและกลิ่นเหม็นไป คนโง่ย่อมเก็บผลไม้ทั้งดิบทั้งสุก คนตาบอดผู้โลภในรสย่อมรับอาหารทั้งที่มีแมลงวันและไม่มี ฉันใด ธรรมดาหญิงก็ฉันนั้น[๖๑๕] พระองค์ไม่ทรงรู้จักวินิจฉัยเหตุที่ควรหรือไม่ควร ปรากฏแก่ข้าพระองค์เหมือนคนโง่เขลา พระองค์มาถึงมรณกาลแล้ว ยังไม่ทรงทราบถึงสิ่งที่ควรทำหรือไม่ควรทำอีก[๖๑๖] พระองค์ผู้ทรงเห็นว่าหญิงทั้งหลายเป็นผู้ประเสริฐ เห็นจะเป็นกึ่งคนบ้า จึงบ่นเพ้อไปต่าง ๆ แท้จริง หญิงนี้เป็นสาธารณะทั่วไปแก่คนเป็นอันมาก เหมือนโรงสุราเป็นที่สาธารณะทั่วไปแก่พวกนักเลงสุราฉะนั้น[๖๑๗] ธรรมดาหญิงทั้งหลายมีมายาเหมือนพยับแดด เป็นเหตุแห่งความเศร้าโศก เป็นเหตุเกิดโรค และมีอันตราย อนึ่ง หญิง

เหล่านี้เป็นคนกระด้าง เป็นเครื่องผูกมัด เป็นบ่วง เป็นถํ้าที่อยู่ของมัจจุราช บุรุษใดไว้วางใจในหญิงเหล่านั้น บุรุษนั้นชื่อว่าเป็นคนเลวในหมู่นรชน

(พญาหงส์ธตรัฏฐะโพธิสัตว์เมื่อจะแสดงคุณความดีของหญิงแก่หงส์สุมุขะ จึงกล่าวว่า)

{๒๑๑} [๖๑๘] วัตถุใดกล่าวคือมาตุคามอันท่านผู้เจริญทั้งหลายรู้จักดีแล้ว ใครเล่าควรจะติเตียนวัตถุนั้น ธรรมดาหญิงทั้งหลายมีคุณมาก เกิดขึ้นแล้วในโลก

[๖๑๙] ความร่าเริงก็อยู่ในตัวหญิงเหล่านั้น ความยินดีก็อยู่ในตัวหญิงเหล่านั้น พืชทั้งหลายเช่นพระพุทธเจ้าเป็นต้นก็เจริญงอกงามในหญิงเหล่านั้น คือ เกิดในครรภ์ของพวกนาง ใครเล่าแม้จะต้องแลกชีวิตด้วยชีวิตได้พวกนางมาแล้ว จะพึงเบื่อหน่ายพวกนางได้[๖๒๐] ดูก่อนสุมุขะ ท่านนั่นแหละไม่ใช่คนอื่นที่ยังขวนขวายในประโยชน์ของหญิงทั้งหลาย เมื่อภัยเกิดขึ้นแก่ท่านในวันนี้ จึงเกิดความรู้สึกขึ้นเพราะความกลัว

[๖๒๑] จริงอยู่ บุคคลทั้งปวงผู้ถึงความสงสัยในชีวิต ถึงจะมีความหวาดกลัว ก็อดกลั้นความกลัวไว้ได้ เพราะว่าบัณฑิตทั้งหลายผู้ดำรงอยู่ในฐานะอันยิ่งใหญ่ย่อมประกอบประโยชน์อันยากที่ใคร ๆ จะประกอบได้[๖๒๒] พระราชาทั้งหลายย่อมปรารถนามนตรีผู้กล้าหาญ เพื่อต้องการให้ผู้กล้าหาญนั้นห้ามกันอันตรายรอบข้างของพระองค์ให้

[๖๒๓] วันนี้ ท่านจงทำให้พวกพนักงานเครื่องต้นของพระราชา อย่าเชือดเราทั้งสองในโรงครัวใหญ่เลย สีแห่งขนปีกทั้งหลายอย่าได้ฆ่าท่านเสียเหมือนขุยไผ่ฆ่าต้นไผ่ฉะนั้นเลย

[๖๒๔] ท่านแม้นายพรานจะปล่อยไปแล้วก็ไม่ปรารถนาจะบินหนีไป ยังเข้ามาใกล้บ่วงเองอีกเล่า วันนี้ท่านถึงความสงสัยในชีวิตแล้วจงถือเอาสิ่งที่เป็นประโยชน์เถิด อย่ายื่นปากออกมาเลย

{๒๑๒} [๖๒๕] ท่านนั้นจงประกอบความเพียรที่สมควรอันประกอบด้วยธรรม จงประพฤติแสวงหาทางที่จะช่วยให้เรารอดชีวิตด้วยความเพียรอันบริสุทธิ์ของท่านเถิด

(หงส์สุมุขะกล่าวว่า)

{๒๑๓} [๖๒๖] ข้าแต่พระองค์ผู้ประเสริฐกว่านกทั้งหลาย อย่าทรงกลัวเลยด้วยว่าบุคคลทั้งหลายเช่นพระองค์ย่อมไม่กลัว ข้าพระองค์จักประกอบความเพียรที่สมควร ประกอบด้วยธรรม พระองค์จะทรงหลุดพ้นจากบ่วงด้วยความเพียรอันบริสุทธิ์ของข้าพระองค์โดยเร็วพลัน(พระบรมศาสดาตรัสเล่าต่อไปว่า)

{๒๑๔} [๖๒๗] นายพรานนั้นเข้าไปยังประตูพระราชวังพร้อมด้วยหาบหงส์แล้วได้สั่งนายประตูว่า ‘ท่านจงไปกราบทูลถึงเราแด่พระราชาว่า พญาหงส์ธตรัฏฐะนี้มาแล้ว’

{๒๑๕} [๖๒๘] นัยว่า พระเจ้าสัญญมนะทอดพระเนตรเห็นหงส์ทองทั้งสองตัวซึ่งรุ่งเรืองด้วยบุญ มีลักษณะชัดเจน จึงรับสั่งกะพวกอำมาตย์ว่า

[๖๒๙] ‘ท่านทั้งหลายจงให้ผ้า ข้าว นํ้า และเครื่องบริโภคแกนายพรานเงินซึ่งเป็นสิ่งทำให้สมปรารถนา เขาปรารถนาเท่าใด ก็จงให้เขาไปเท่านั้น’{๒๑๖} [๖๓๐] พระเจ้ากาสีทอดพระเนตรเห็นนายพรานมีความแจ่มใสแล้ว จึงตรัสว่า ‘ดูก่อนสหายเขมกะ ก็สระโบกขรณีนี้เต็มไปด้วยฝูงหงส์อยู่[๖๓๑] พญาหงส์ผู้อยู่ในท่ามกลางฝูงหงส์ที่น่าชอบใจ เกลื่อนกล่นไปด้วยฝูงหงส์ผู้เป็นญาติ ซึ่งมิใช่หงส์ชั้นกลาง ท่านถือบ่วงเข้าไปใกล้ได้อย่างไร และจับเอามาได้อย่างไร’(นายพรานเขมกะกราบทูลว่า)

{๒๑๗} [๖๓๒] วันนี้เป็นราตรีที่ ๗ ของข้าพระองค์ ข้าพระองค์เป็นผู้ไม่ประมาทแอบอยู่ในตุ่ม คอยติดตามรอยเท้าของพญาหงส์นี้ซึ่งเข้าไปยังที่หาเหยื่อ[๖๓๓] ลำดับนั้น ข้าพระองค์ได้เห็นรอยเท้าของพญาหงส์นั้นซึ่งเที่ยวหาเหยื่ออยู่ จึงดักบ่วงลงในที่นั้น ข้าพระองค์จับพญาหงส์นั้นมาได้ด้วยอุบายอย่างนี้ พระเจ้าข้า(พระราชาตรัสว่า)

{๒๑๘} [๖๓๔] ดูก่อนนายพราน หงส์นี้มีอยู่สองตัว ไฉนท่านจึงกล่าวถึงตัวเดียว จิตของท่านวิปริตไปแล้วหรือ หรือว่าท่านคิดจะหาประโยชน์อะไร

(นายพรานกราบทูลว่า)

{๒๑๙} [๖๓๕] หงส์ตัวที่มีลายสีแดงซึ่งงดงามดุจทองคำกำลังหลอมอยู่รอบคอจรดทรวงอกนั้น เข้ามาติดบ่วงของข้าพระองค์

[๖๓๖] แต่หงส์ตัวที่ผุดผ่องนี้มิได้ติดบ่วง เมื่อจะกล่าวถ้อยคำเป็นภาษามนุษย์ ได้ยืนกล่าวกะพญาหงส์ผู้ประเสริฐซึ่งติดบ่วงกระสับกระส่ายอยู่

(พระราชาทรงประสงค์ให้หงส์สุมุขะพูด จึงตรัสว่า)

{๒๒๐} [๖๓๗] ดูก่อนหงส์สุมุขะ ทำไมหนอท่านจึงยืนขบคางอยู่ในบัดนี้ หรือว่าท่านมาถึงบริษัทของเราแล้วกลัวภัย จึงไม่ยอมพูด

(หงส์สุมุขะจึงกราบทูลถึงความที่ตนไม่กลัวภัยว่า)

{๒๒๑} [๖๓๘] ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นใหญ่แห่งชาวกาสี ข้าพระองค์เข้ามาสู่บริษัทของพระองค์แล้วจะกลัวภัยก็หาไม่ ข้าพระองค์จักไม่พูดเพราะกลัวภัยก็หาไม่ แต่เมื่อประโยชน์เช่นนั้นเกิดขึ้นแล้วข้าพระองค์จึงจักพูด(พระราชาทรงสดับแล้วทรงแย้มสรวล ตรัสว่า)

{๒๒๒} [๖๓๙] เราไม่เห็นบริวารที่คอยอารักขา พลรถ พลเดินเท้า เกราะ โล่ และนายขมังธนูผู้สวมเกราะของท่านเลย

[๖๔๐] ดูก่อนหงส์สุมุขะ ท่านอาศัยสิ่งใด หรือว่าเข้าไปในสถานที่ใด แล้วไม่กลัวสิ่งที่จะพึงกลัว เราไม่เห็นสิ่งนั้นหรือสถานที่นั้น ไม่ว่าจะเป็นเงินทองหรือนครที่สร้างไว้อย่างดี ซึ่งมีคูรายรอบยากที่จะข้ามไปได้ มีหอรบและเชิงเทินอันมั่นคงเลย

(หงส์สุมุขะกราบทูลว่า)

{๒๒๓} [๖๔๑] ข้าพระองค์ไม่ต้องการด้วยบริวารคอยอารักขา หรือนคร หรือทรัพย์ เพราะข้าพระองค์ไปยังทางซึ่งเป็นที่มิใช่ทางได้ คือข้าพระองค์เป็นผู้ท่องไปในอากาศได้[๖๔๒] ก็พระองค์ทรงสดับข่าวว่า ข้าพระองค์เป็นบัณฑิตหลักแหลม คิดต้นเหตุผลได้ ถ้าพระองค์ทรงดำรงมั่นอยู่ในความสัตย์ไซร้ ข้าพระองค์จะขอกล่าววาจาที่มีเหตุผล[๖๔๓] ด้วยว่าคำที่ข้าพระองค์กล่าวแม้จะเป็นสุภาษิต ก็จักทำอะไรได้แก่พระองค์ผู้หาความสัตย์มิได้ มิใช่อารยชน มักตรัสคำเท็จหยาบช้า{๒๒๔} [๖๔๔] พระองค์ได้รับสั่งให้ขุดสระชื่อว่าเขมะนี้ตามถ้อยคำของพวกพราหมณ์ และพระองค์รับสั่งให้ประกาศอภัยไปทั่วสิบทิศ

[๖๔๕] หงส์เหล่านั้นจึงได้พากันบินลงสู่สระโบกขรณีอันมีนํ้าใสสะอาด ในสระโบกขรณีนั้นมีอาหารอย่างเพียงพอและไม่มีการเบียดเบียนนกทั้งหลายเลย[๖๔๖] พวกข้าพระองค์ได้ยินคำประกาศเช่นนี้ จึงพากันบินมาในสระของพระองค์ พวกข้าพระองค์นั้นจึงถูกบ่วงของพระองค์รัดไว้ นี่เป็นคำตรัสเท็จของพระองค์[๖๔๗] บุคคลผู้ทำมุสาวาทและความโลภคือความอยากได้อันต่ำช้าไว้เบื้องหน้า ย่อมล่วงปฏิสนธิในเทวโลกและมนุษยโลกทั้งสองไปเข้าถึงนรกอันไม่น่าเพลิดเพลิน

(พระราชาเมื่อจะทรงประกาศข้อความนั้น จึงตรัสว่า)

{๒๒๕} [๖๔๘] ดูก่อนหงส์สุมุขะ เรามิได้ทำผิด ทั้งมิได้จับท่านมาด้วยความโลภก็เราได้สดับมาว่าท่านทั้งหลายเป็นบัณฑิต หลักแหลม และคิดค้นเหตุผลได้[๖๔๙] ทำไฉนท่านทั้งหลายจึงกล่าววาจาอันมีเหตุผลในที่นี้ได้ ดูก่อนหงส์สุมุขะผู้สหาย นายพรานผู้นี้เราสั่งไป จึงได้จับเอาท่านมาด้วยความประสงค์นั้น(หงส์สุมุขะได้ฟังดังนั้น จึงกราบทูลว่า)

{๒๒๖} [๖๕๐] ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นจอมแห่งชาวกาสี เมื่อชีวิตน้อมเข้าไปใกล้ความตายแล้ว ข้าพระองค์ทั้งหลายมาถึงมรณกาลแล้ว จึงจะกล่าววาจาอันมีเหตุผล ก็หาไม่[๖๕๑] ผู้ใดฆ่าเนื้อด้วยเนื้อต่อ ฆ่านกด้วยนกต่อ หรือเบียดเบียนผู้เป็นพหูสูตด้วยสุตะ จะมีอะไรอื่นที่จะเลวยิ่งไปกว่ากิริยาของคนเหล่านั้นเล่า[๖๕๒] ก็ผู้ใดกล่าววาจาอันประเสริฐ แต่ประพฤติธรรมอันไม่ประเสริฐ ผู้นั้นย่อมพลาดจากโลกทั้งสอง คือ โลกนี้และโลกหน้า

[๖๕๓] บุคคลได้รับยศแล้วไม่พึงมัวเมา ถึงความทุกข์อันเป็นเหตุสงสัยในชีวิตแล้วไม่พึงเดือดร้อน พึงพยายามในกิจทั้งหลายรํ่าไป และพึงปิดช่องทางความผิดทั้งหลายเสีย

[๖๕๔] ชนเหล่าใดเป็นผู้เจริญ ประพฤติธรรมในโลกนี้แล้ว เป็นผู้ถึงมรณกาลล่วงลับโลกมนุษย์นี้ไปแล้ว ชนเหล่านั้นย่อมไปสู่ไตรทิพย์ ได้ด้วยอาการอย่างนี้[๖๕๕] ข้าแต่พระจอมชนชาวกาสี พระองค์ทรงสดับดังนี้แล้ว ขอจงทรงรักษาธรรมในพระองค์ และได้ทรงโปรดปล่อยพญาหงส์ผู้ประเสริฐสุดกว่าหงส์ทั้งหลายด้วยเถิด พระเจ้าข้า(พระราชาทรงรับสั่งว่า)

{๒๒๗} [๖๕๖] ชาวพนักงานทั้งหลายจงนำนํ้า นํ้ามันทาเท้า และอาสนะที่สมควรแก่ผู้ใหญ่มา เราจะปล่อยพญาหงส์ผู้เรืองยศออกจากกรง[๖๕๗] พร้อมทั้งหงส์สุมุขะเสนาบดีผู้เป็นปราชญ์ หลักแหลม คิดค้นเหตุผลได้ ผู้ที่เมื่อพระราชามีสุขก็สุขด้วย เมื่อพระราชามีทุกข์ก็ทุกข์ด้วย[๖๕๘] ผู้เช่นนี้แลย่อมสมควรที่จะบริโภคก้อนข้าวของเจ้านาย เหมือนหงส์สุมุขะผู้เป็นพระสหายยอมสละชีวิตเพื่อพระราชาฉะนั้น

(พระบรมศาสดาเมื่อทรงประกาศข้อความนั้นได้ตรัสเล่าต่อไปว่า)

{๒๒๘} [๖๕๙] พญาหงส์เข้าไปเกาะตั่ง ๘ ขา เป็นทองคำล้วน น่ารื่นรมย์ใจเกลี้ยงเกลา ลาดด้วยผ้าแคว้นกาสี

[๖๖๐] หงส์สุมุขะเข้าไปจับเก้าอี้ซึ่งเป็นทองคำล้วน หุ้มด้วยหนังเสือโคร่งในลำดับแห่งพญาหงส์

[๖๖๑] ชาวเมืองกาสีจำนวนมากได้นำโภชนะชั้นยอดซึ่งพระเจ้ากาสีพระราชทานเข้ามาให้แก่พญาหงส์ทั้งสองด้วยภาชนะทองคำ{๒๒๙} [๖๖๒] พญาหงส์ผู้ฉลาดในธรรมเนียมปฏิสันถารครั้นเห็นโภชนะชั้นยอดที่เขานำมาให้เป็นของที่พระเจ้ากาสีพระราชทานมา จึงได้ทูลถามในกาลเป็นลำดับนั้นว่า[๖๖๓] ‘พระองค์ทรงพระเกษมสำราญดีอยู่หรือ ไม่มีโรคาพาธเบียดเบียนบ้างหรือ ทรงปกครองรัฐมณฑลอันสมบูรณ์นี้โดยธรรมหรือ(พระราชาตรัสตอบว่า)

{๒๓๐} [๖๖๔] ดูก่อนพญาหงส์ เราสุขเกษมสำราญดี ทั้งโรคาพาธก็มิได้เบียดเบียน เราปกครองรัฐมณฑลอันสมบูรณ์นี้โดยธรรม(พญาหงส์โพธิสัตว์ทูลถามต่อไปว่า)

{๒๓๑} [๖๖๕] ความพลาดพลั้งอะไร ๆ ในหมู่อำมาตย์ของพระองค์ไม่มีอยู่หรือ อำมาตย์เหล่านั้นไม่ห่วงใยชีวิตเพราะประโยชน์ของพระองค์แลหรือ(พระราชาตรัสตอบว่า)

{๒๓๒} [๖๖๖] ความพลาดพลั้งอะไร ๆ ไม่มีในหมู่อำมาตย์ของเรา และอำมาตย์เหล่านั้นก็ไม่ห่วงใยชีวิตเพราะประโยชน์ของเรา(พญาหงส์โพธิสัตว์ทูลถามต่อไปว่า)

{๒๓๓} [๖๖๗] พระอัครมเหสีของพระองค์เป็นผู้มีพระชาติเสมอกันยังทรงเชื่อฟังตรัสวาจาน่ารัก ทรงประกอบด้วยพระโอรส พระรูปโฉม และอิสริยยศ คล้อยตามพระราชอัธยาศัยของพระองค์แลหรือ

(พระราชาตรัสตอบว่า)

{๒๓๔} [๖๖๘] พระอัครมเหสีของเรา เป็นผู้มีพระชาติเสมออัน ทรงเชื่อฟังเราตรัสวาจาน่ารัก ทรงประกอบด้วยพระโอรส พระรูปโฉม และอิสริยยศ ทรงคล้อยตามอัธยาศัยของเรา(พญาหงส์โพธิสัตว์ทูลถามต่อไปว่า)

{๒๓๕} [๖๖๙] พระองค์มิได้ทรงเบียดเบียนราษฎร ทรงปกครองให้ปราศจากอันตรายแต่ที่ไหน ๆ โดยความไม่เกรี้ยวกราด โดยธรรม โดยความสม่ำเสมอแลหรือ(พระราชาตรัสตอบว่า)

{๒๓๖} [๖๗๐] เรามิได้เบียดเบียนราษฎร ปกครองให้ปราศจากอันตรายแต่ที่ไหน ๆ โดยความไม่เกรี้ยวกราด โดยธรรม โดยความสม่ำเสมอ(พญาหงส์โพธิสัตว์ทูลถามต่อไปว่า)

{๒๓๗} [๖๗๑] พระองค์ทรงเคารพยำเกรงสัตบุรุษ ทรงเว้นอสัตบุรุษแล้วหรือพระองค์ไม่ทรงละทิ้งธรรม ไม่ทรงประพฤติคล้อยตามอธรรมแลหรือ(พระราชาตรัสตอบว่า)

{๒๓๘} [๖๗๒] สัตบุรุษเราก็เคารพยำเกรงแล้ว อสัตบุรุษเราก็เว้นแล้ว ธรรมเราก็ประพฤติคล้อยตาม และอธรรมเราก็ละทิ้งแล้ว

(พญาหงส์โพธิสัตว์ทูลถามต่อไปว่า)

{๒๓๙} [๖๗๓] ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นกษัตริย์ พระองค์ทรงพิจารณาเห็นชัดซึ่งพระชนมายุในอนาคตยังยืนยาวอยู่หรือ พระองค์ทรงมัวเมาในอารมณ์อันเป็นที่ตั้งแห่งความมัวเมา ไม่สะดุ้งกลัวปรโลกหรือ

(พระราชาตรัสตอบว่า)

{๒๔๐} [๖๗๔] ดูก่อนพญาหงส์ เราพิจารณาเห็นชัดซึ่งอายุในอนาคตยังยืนยาวอยู่ เราดำรงอยู่แล้วในธรรม ๑๐ ประการ จึงไม่สะดุ้งกลัวปรโลก คือ

[๖๗๕] (๑) ทาน การให้ (๒) ศีล การสำรวมกายและวจีทวาร (๓) ปริจจาคะ การบริจาค (๔) อาชวะ ความซื่อตรง (๕) มัทวะ ความอ่อนโยน (๖) ตบะ ความเพียรเครื่องเผากิเลส (๗) อักโกธะ ความไม่โกรธ (๘) อริหิงสา ความไม่เบียดเบียน (๙) ขันติ ความอดทน (๑๐) อริโรธนะ ความไม่ผิดจากธรรม [๖๗๖] เราเห็นกุศลธรรมเหล่านี้ดำรงอยู่แล้วในตัวเรา แต่นั้น ปีติและโสมนัสไม่ใช่น้อยก็เกิดแก่เรา

[๖๗๗] ก็หงส์สุมุขะนี้ไม่ทันคิดถึงคุณสมบัติของเรา ไม่ทราบถึงความประทุษร้ายแห่งจิต จึงได้เปล่งวาจาอันหยาบคายออกมา

[๖๗๘] เธอโกรธจึงกล่าวถึงโทษที่ไม่มีอยู่ในเรา โดยไม่พิจารณาให้รอบคอบ คำของหงส์สุมุขะนี้ย่อมไม่เป็นเหมือนคำของคนมีปัญญาเลย

(หงส์สุมุขะได้ฟังดังนั้น จึงทูลว่า)

{๒๔๑} [๖๗๙] ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นใหญ่กว่ามนุษย์ ความพลั้งพลาดนั้นเกิดมีแก่ข้าพระองค์โดยความรีบร้อน ก็เมื่อพญาหงส์ติดบ่วงข้าพระองค์มีความทุกข์มากมาย

[๖๘๐] ขอพระองค์ได้โปรดเป็นที่พึ่งของข้าพระองค์ เหมือนบิดาเป็นที่พึ่งของบุตร และดุจแผ่นดินเป็นที่พึ่งของหมู่สัตว์ด้วยเถิด ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นราชกุญชร ขอพระองค์ได้โปรดยกโทษให้แก่ข้าพระองค์ผู้ถูกความผิดครอบงำด้วยเถิด(พระราชาทรงสวมกอดหงส์สุมุขะนั้น ทรงรับการขอโทษ ตรัสว่า)

{๒๔๒} [๖๘๑] เราขออนุโมทนาแก่ท่านด้วยอาการอย่างนี้ เพราะท่านไม่ปกปิดความในใจ ดูก่อนหงส์ ท่านเป็นผู้ซื่อตรง จงทำลายตะปูใจเสียเถิด

(พระราชาครั้นตรัสอย่างนี้แล้ว ทรงเลื่อมใสในธรรมกถาของพญาหงส์โพธิสัตว์และในความเป็นผู้ซื่อตรงของหงส์สุมุขะ เมื่อทรงมอบสีวิราชสมบัติของตนแก่หงส์ทั้งสองนั้น จึงตรัสว่า){๒๔๓} [๖๘๒] ทรัพย์ที่ทำให้ปลื้มใจทุกอย่างที่มีอยู่ในนิเวศน์ของเราผู้เป็นพระเจ้ากาสี คือ เงิน ทอง แก้วมุกดา แก้วไพฑูรย์ มีมากมาย

[๖๘๓] แก้วมณี สังข์ ไข่มุก ผ้าจันทน์แดง หนังเสือเหลือง เครื่องงา โลหะ และเหล็กอีกมาก เราขอให้ทรัพย์ที่ทำให้ปลื้มใจทั้งหมดนี้แก่ท่าน และขอสละความเป็นใหญ่แก่ท่าน

(พญาหงส์โพธิสัตว์ทูลว่า)

{๒๔๔} [๖๘๔] ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นจอมทัพ ข้าพระองค์ทั้งสองเป็นผู้อันพระองค์ทรงเคารพยำเกรงและทรงสักการะโดยแท้ ขอพระองค์ได้โปรดเป็นพระอาจารย์ของข้าพระองค์ทั้งสองผู้ประพฤติอยู่ในธรรมด้วยเถิด[๖๘๕] ข้าแต่พระองค์ผู้เป็นอาจารย์ผู้ปราบศึก ข้าพระองค์ทั้งสองอันพระองค์ทรงยอมอนุญาตแล้ว จักทำประทักษิณพระองค์แล้วจักกลับไปหาหมู่ญาติ

(พระบรมศาสดาเมื่อทรงประกาศข้อความนั้น จึงตรัสว่า)

{๒๔๕} [๖๘๖] พระเจ้ากาสีทรงดำริและทรงปรึกษาข้อความตามที่ได้กล่าวมาตลอดราตรีทั้งปวง แล้วทรงอนุญาตพญาหงส์ทั้งสองผู้ประเสริฐสุดกว่าหงส์ทั้งหลาย

{๒๔๖} [๖๘๗] เมื่อราตรีสว่างแจ้ง ดวงอาทิตย์โคจรขึ้นมา พญาหงส์ทั้งสองก็พากันบินไปจากพระราชนิเวศน์ของพระเจ้ากาสีซึ่งทอดพระเนตรดูอยู่

{๒๔๗} [๖๘๘] หงส์เหล่านั้นเห็นหงส์ทั้งสองผู้ยิ่งใหญ่ไม่มีโรคกลับมา จึงพากันส่งเสียงว่าเกก ๆ เกิดเสียงอื้ออึงไปทั่ว

[๖๘๙] หงส์ผู้มีความเคารพนายเหล่านั้นได้ที่พึ่งแล้ว ต่างก็โสมนัสยินดีด้วยนายรอดพ้นภัยมาได้ พากันห้อมล้อมนายโดยรอบ

{๒๔๘} [๖๙๐] ประโยชน์ทั้งปวงของชนทั้งหลายผู้ถึงพร้อมด้วยกัลยาณมิตร ย่อมสำเร็จผลเป็นความสุข เปรียบเหมือนหงส์ทั้งสองได้กลับมาอยู่ใกล้หมู่ญาติฉะนั้น

จบ มหาหังสชาดกที่ ๒

๓. สุธาโภชนชาดก (๕๓๕)

ว่าด้วยหญิงผู้มีหิริสมควรได้รับสุธาโภชน์

(โกสิยเศรษฐีผู้ตระหนี่ได้กล่าวกะท้าวสักกะโพธิสัตว์ผู้จำแลงร่างเป็นพราหมณ์มาขออาหารว่า)

{๒๔๙} [๖๙๑] ข้าพเจ้าไม่ซื้อไม่ขาย และการสะสมของข้าพเจ้าก็มิได้มีในที่นี้เลย ภัตนี้ก็มีนิดหน่อย หาได้ยากเหลือเกิน ข้าวสุกแล่งหนึ่งนี้ไม่พอสำหรับคน ๒ คนหรอก(ท้าวสักกะโพธิสัตว์ได้สดับดังนั้น จึงตรัสโศลกนี้ว่า)

{๒๕๐} [๖๙๒] คนเราควรแบ่งของน้อยให้ตามน้อย ควรแบ่งของปานกลางให้ตามปานกลาง ควรแบ่งของมากให้ตามมาก การไม่ให้เสียเลยย่อมไม่ควร[๖๙๓] ดูก่อนโกสิยเศรษฐี เพราะเหตุนั้น ข้าพเจ้าขอกล่าวกะท่าน ท่านจงขึ้นสู่ทางธรรมของพระอริยเจ้า จงให้ทานด้วย จงบริโภคเองด้วย ผู้บริโภคคนเดียวย่อมไม่ได้ความสุข(จากนั้น จันทเทพบุตรได้เข้ามาหาโกสิยเศรษฐีแล้วกล่าวโศลกนี้ว่า)

{๒๕๑} [๖๙๔] ผู้ใดเมื่อแขกมานั่งแล้ว บริโภคอาหารแต่ผู้เดียว พลีกรรมของผู้นั้นย่อมไร้ผล ทั้งความเพียรแสวงหาทรัพย์ของผู้นั้นก็ไร้ประโยชน์[๖๙๕] ดูก่อนโกสิยเศรษฐี เพราะเหตุนั้น ข้าพเจ้าขอกล่าวกะท่าน ท่านจงขึ้นสู่ทางธรรมของพระอริยเจ้า จงให้ทานด้วย จงบริโภคเองด้วย ผู้บริโภคคนเดียวย่อมไม่ได้ความสุข