๒. โสณนันทชาดก เล่ม ๒๘

๒. โสณนันทชาดก (๕๓๒)

ว่าด้วยโสณดาบสกับนันทดาบสเลี้ยงมารดาบิดา

(พระเจ้ามโนชะตรัสถามนันทบัณฑิตดาบสว่า)

{๑๓๔} [๔๐๘] พระคุณเจ้าเป็นเทวดา เป็นคนธรรพ์ เป็นท้าวสักกปุรินททะ หรือว่าเป็นมนุษย์ผู้มีฤทธิ์ ข้าพเจ้าทั้งหลายจะรู้จักพระคุณเจ้าได้อย่างไร(นันทบัณฑิตดาบสทูลว่า)

{๑๓๕} [๔๐๙] อาตมภาพไม่ใช่เทวดา ไม่ใช่คนธรรพ์ ทั้งไม่ใช่ท้าวสักกปุรินททะ อาตมภาพเป็นมนุษย์ผู้มีฤทธิ์ ดูก่อนภารธะ มหาบพิตรจงทราบอย่างนี้(พระเจ้ามโนชะทรงสดับแล้ว จึงตรัสว่า)

{๑๓๖} [๔๑๐] ความช่วยเหลืออันมิใช่น้อยนี้พระคุณเจ้าทำแล้ว คือ เมื่อฝนตกพระคุณเจ้าก็ได้ทำไม่ให้มีฝน

[๔๑๑] นอกจากนั้น เมื่อลมแรงและแดดร้อน พระคุณเจ้าก็ได้ทำให้มีเงาบังร่มเย็น นอกจากนั้น พระคุณเจ้ายังได้ทำการป้องกันลูกศรให้ในท่ามกลางศัตรู[๔๑๒] นอกจากนั้น พระคุณเจ้ายังได้ทำบ้านเมืองอันรุ่งเรืองและชาวเมืองเหล่านั้นให้ตกอยู่ในอำนาจของข้าพเจ้า นอกจากนั้น พระคุณเจ้ายังได้ทำกษัตริย์ ๑๐๑ พระองค์ให้เป็นผู้ติดตามข้าพเจ้า

[๔๑๓] ข้าพเจ้าขอขอบคุณพระคุณเจ้ายิ่งนัก พระคุณเจ้าจะปรารถนาสิ่งที่จะให้จิตชื่นชม คือ ยานอันเทียมด้วยช้าง รถอันเทียมด้วยม้า และพวกสาวน้อยที่ประดับประดาแล้ว หรือรมณียสถานอันเป็นที่อาศัยอันใด ขอพระคุณเจ้าจงเลือกเอาสิ่งนั้นตามประสงค์เถิด ข้าพเจ้าขอถวายแก่พระคุณเจ้า[๔๑๔] หรือว่าพระคุณเจ้าจะปรารถนาแคว้นอังคะหรือแคว้นมคธ ข้าพเจ้าก็ขอถวายแก่พระคุณเจ้า หรือว่าพระคุณเจ้าปรารถนาแคว้นอัสสกะหรือแคว้นอวันตี ข้าพเจ้าก็จะยินดีถวายแคว้นเหล่านั้นแก่พระคุณเจ้า

[๔๑๕] หรือแม้พระคุณเจ้าจะปรารถนาราชสมบัติกึ่งหนึ่งไซร้ ข้าพเจ้าก็ขอถวายแก่พระคุณเจ้า ถ้าพระคุณเจ้ามีความต้องการด้วยราชสมบัติทั้งหมด ข้าพเจ้าก็ขอถวาย พระคุณเจ้าปรารถนาสิ่งใด ขอให้บอกมาเถิด

(นันทบัณทิตดาบสทูลชี้แจงความประสงค์ของตนว่า)

{๑๓๗} [๔๑๖] อาตมภาพไม่มีความต้องการด้วยราชสมบัติ บ้านเมือง หรือทรัพย์สมบัติ แม้ชนบทอาตมภาพก็ไม่มีความต้องการเลย

{๑๓๘} [๔๑๗] ในแว่นแคว้นอาณาเขตของมหาบพิตร มีอาศรมอยู่ในป่าแห่งหนึ่ง มารดาและบิดาทั้งสองท่านของอาตมภาพอยู่ที่อาศรมนั้น

[๔๑๘] อาตมภาพไม่ได้เพื่อทำบุญในบุรพาจารย์ทั้งสองท่านนั้นเลย อาตมภาพขอเชิญมหาบพิตรผู้ประเสริฐยิ่ง ไปขอขมาโทษโสณดาบสเพื่อสังวรต่อไป

(พระ เจ้ามโนชะตรัสว่า)

{๑๓๙} [๔๑๙] ท่านพราหมณ์ ข้าพเจ้าจะขอทำตามคำที่พระคุณเจ้าแนะนำข้าพเจ้าทุกประการ ก็แต่ว่าบุคคลผู้จะอ้อนวอนขอโทษมีจำนวนเท่าใด ขอพระคุณเจ้าจงบอกจำนวนนั้นมาเถิด(นันทบัณฑิตดาบสทูลว่า)

{๑๔๐} [๔๒๐] ชาวชนบทประมาณสักร้อยคน พราหมณ์มหาศาลก็เท่ากัน กษัตริย์ผู้เป็นอภิชาตผู้เรืองยศเหล่านี้ทั้งหมด รวมทั้งมโนชะมหาบพิตรด้วย บุคคลผู้จะอ้อนวอนขอโทษประมาณเท่านี้ก็พอแล้ว ขอถวายพระพร(พระเจ้ามโนชะตรัสสั่งว่า)

{๑๔๑} [๔๒๑] เจ้าพนักงานทั้งหลายจงเตรียมช้าง เตรียมม้า นายสารถีจงเตรียมรถ ท่านทั้งหลายจงถือเอาเครื่องผูก จงยกธงชัยขึ้นที่คันธงทั้งหลาย เราจะไปยังอาศรมอันเป็นที่อยู่ของโกสิยดาบส (พระบรมศาสดาตรัสเล่าต่อไปว่า)

{๑๔๒} [๔๒๒] ก็ลำดับนั้น พระราชาได้เสด็จพร้อมด้วยจาตุรงคเสนาไปยังอาศรมอันน่ารื่นรมย์ซึ่งเป็นที่อยู่ของโกสิยดาบส

(พระเจ้ามโนชะเห็นโสณดาบสโพธิสัตว์มา จึงตรัสว่า)

{๑๔๓} [๔๒๓] ไม้คานซึ่งทำด้วยไม้กระทุ่มของใครที่ไปหาบน้ำ ลอยฟ้าอยู่มิได้ถูกบ่า ห่างประมาณ ๔ องคุลี

(โสณดาบสโพธิสัตว์ทูลว่า)

{๑๔๔} [๔๒๔] ขอถวายพระพรมหาบพิตร อาตมภาพชื่อว่าโสณะ เป็นดาบสผู้มีสมาทานวัตรแล้ว มิได้เกียจคร้านเลี้ยงดูมารดาบิดาอยู่ทุกคืนทุกวัน[๔๒๕] ขอถวายพระพรมหาบพิตรทิศบดี อาตมภาพระลึกถึงอุปการคุณที่ทั้งสองท่านได้ทำไว้ก่อนแล้ว จึงนำผลไม้ป่าและเผือกมันมาเลี้ยงดูมารดาบิดา(พระเจ้ามโนชะตรัสว่า)

{๑๔๕} [๔๒๖] พวกข้าพเจ้าปรารถนาจะไปยังอาศรมซึ่งเป็นที่อยู่ของโกสิยดาบส ข้าแต่ท่านโสณะ ขอท่านได้โปรดบอกทางที่จะไปยังอาศรมนั้นแก่พวกข้าพเจ้าด้วยเถิด(โสณดาบสโพธิสัตว์ทูลว่า)

{๑๔๖} [๔๒๗] ขอถวายพระพรมหาบพิตร ทางนี้เป็นทางสำหรับเดินคนเดียว ขอเชิญมหาบพิตรเสด็จไปทางทิศที่มีป่าอันสะพรั่งไปด้วยต้นทองหลางมีสีเขียวชอุ่มดังสีเมฆ โกสิยดาบสอยู่ในป่านั้น(พระบรมศาสดาตรัสเล่าต่อไปว่า)

{๑๔๗} [๔๒๘] โสณมหาฤๅษีครั้นถวายพระพรนี้แล้วได้พร่ำสอนกษัตริย์ทั้งหลายกลางหาว แล้วรีบหลีกไปยังสระอโนดาด

[๔๒๙] แล้วกลับมาปัดกวาดอาศรมตั้งอาสนะไว้แล้วเข้าไปสู่บรรณศาลาแจ้งให้ดาบสผู้เป็นบิดาทราบว่า

[๔๓๐] ‘ข้าแต่ท่านมหาฤๅษี พระราชาทั้งหลายผู้เป็นอภิชาตเรืองยศเหล่านี้กำลังเสด็จมาหา ขอเชิญบิดาออกไปนั่งนอกอาศรมเถิด’

[๔๓๑] มหาฤๅษีได้ฟังคำของโสณบัณฑิตนั้นแล้วรีบออกจากอาศรมมานั่งที่ประตูของตน

{๑๔๘} [๔๓๒] โกสิยดาบสได้เห็นพระเจ้ามโนชะนั้นมีหมู่กษัตริย์ห้อมล้อม เป็นกองทัพ ประหนึ่งรุ่งเรืองด้วยเดชเสด็จมาอยู่ จึงถามว่า[๔๓๓] ‘กลอง ตะโพน สังฃ์ บัณเฑาะว์ และมโหระทึก ยังพระราชาผู้เป็นจอมทัพให้ร่าเริงนำหน้าใครมา[๔๓๔] ใครหนอมีหน้าผากสวมด้วยแผ่นทองหนามีสีดุจสายฟ้า ใครหนอยังหนุ่มแน่นผูกสอดด้วยกำลูกศร รุ่งเรืองด้วยสิริกำลังเดินมา[๔๓๕] ทั้งใบหน้าก็งามผุดผ่องดุจทองที่ละลายคว้างอยู่ปากเบ้า มีสีดังถ่านเพลิง ใครหนอช่างรุ่งเรืองด้วยสิริกำลังเดินมา[๔๓๖] ฉัตรพร้อมด้วยคันสำหรับกั้นแสงอาทิตย์น่ารื่นรมย์ใจ เขากางเพื่อใคร ใครหนอช่างรุ่งเรืองด้วยสิริกำลังเดินมา[๔๓๗] ชนทั้งหลายถือพัดวาลวีชนีเครื่องสูงเดินเคียงคู่ใคร ซึ่งเป็นผู้มีบุญอันประเสริฐ ขี่คอช้างมา

[๔๓๘] เศวตฉัตร ม้าอาชาไนย และทหารสวมเกราะเรียงรายอยู่รอบ ๆ ใคร ใครหนอช่างรุ่งเรืองด้วยสิริกำลังเดินมา[๔๓๙] กษัตริย์ ๑๐๑ พระนครผู้เรืองยศร่วมขบวนเดินแวดล้อมใครอยู่โดยรอบ ใครหนอช่างรุ่งเรืองด้วยสิริกำลังเดินมา[๔๔๐] จาตุรงคเสนา คือ พลช้าง พลม้า พลรถ และพลราบ เดินแวดล้อมใครอยู่โดยรอบ ใครหนอช่างรุ่งเรืองด้วยสิริกำลังเดินมา[๔๔๑] เสนาหมู่ใหญ่นี้นับไม่ถ้วน ไม่มีที่สุดดุจคลื่นทะเลกำลังห้อมล้อมตามหลังใครมา

{๑๔๙} [๔๔๒] กษัตริย์ที่กำลังเสด็จมานั้นคือพระเจ้ามโนชราชาธิราช ดุจดังองค์อินทร์ผู้เป็นใหญ่กว่าเทวดาชั้นดาวดึงส์ เข้าถึงความเป็นบริษัทของนันทดาบส กำลังเสด็จมาสู่อาศรมของท่านผู้ประพฤติพรหมจรรย์[๔๔๓] เสนาหมู่ใหญ่นี้นับไม่ถ้วน ไม่มีที่สุดดุจคลื่นทะเลกำลังห้อมล้อมตามหลังพระเจ้ามโนชะนั้นมา

{๑๕๐} [๔๔๔] พระราชาทุกพระองค์ทรงลูบไล้ด้วยจันทน์หอม ทรงผ้ากาสิกพัสตร์อย่างดี ทุกพระองค์ทรงประคองอัญชลีเข้าไปยังอาศรมสำนักของฤๅษีทั้งหลายแล้ว(ต่อจากนั้น พระเจ้าอโนชะตรัสว่า)

{๑๕๑} [๔๔๕] พระคุณเจ้าไม่มีโรคาพาธเบียดเบียนบ้างหรือ มีความสุขสำราญดีหรือ เยียวยาอัตภาพด้วยการแสวงหาผลไม้ได้สะดวกหรือ มูลมันผลไม้มีมากหรือ[๔๔๖] เหลือบยุงและสัตว์เลื้อยคลานเห็นทีจะมีน้อยกระมัง ในป่าอันเกลื่อนกลาดไปด้วยเนื้อร้าย ไม่มีกลํ้ากรายเข้ามารบกวนบ้างหรือ

(โสณดาบสโพธิสัตว์ทูลว่า)

{๑๕๒} [๔๔๗] ขอถวายพระพรมหาบพิตร อาตมภาพทั้งหลายไม่มีโรคาพาธมีความสุขสำราญดี เยียวยาอัตภาพให้เป็นไปได้สะดวก ด้วยการแสวงหามูลผลาหาร ทั้งมูลมันผลไม้ก็มีมาก[๔๔๘] ทั้งเหลือบยุงและสัตว์เลื้อยคลานก็มีน้อย ในป่าอันเกลื่อนกลาดไปด้วยเนื้อร้ายก็ไม่มีกลํ้ากรายมารบกวนเลย

[๔๔๙] เมื่ออาตมภาพได้อยู่ในอาศรมนี้มาก็หลายปีแล้ว อาตมภาพไม่รู้สึกอาพาธอันไม่เป็นที่รื่นรมย์แห่งใจเกิดขึ้นเลย

[๔๕๐] ขอถวายพระพรมหาบพิตร พระองค์เสด็จมาดีแล้ว และพระองค์มิได้เสด็จมาร้าย พระองค์ผู้เป็นอิสระเสด็จมาถึงแล้ว ขอจงตรัสบอกสิ่งที่ทรงชอบพระราชหฤทัยซึ่งมีอยู่ ณ ที่นี้เถิด[๔๕๑] ผลมะพลับ ผลมะหาด ผลมะซาง ผลหมากเม่ามีรสหวานคล้ายนํ้าผึ้ง ขอเชิญมหาบพิตรเลือกเสวยแต่ที่ดี ๆ

[๔๕๒] แม้น้ำนี้ก็เย็นนำมาแต่ซอกเขา ขอถวายพระพรมหาบพิตร ถ้าพระองค์ทรงปรารถนา ก็ขอเชิญมหาบพิตรทรงดื่มตามสบายเถิด

(พระเจ้ามโนชะตรัสว่า)

{๑๕๓} [๔๕๓] สิ่งใดที่พระคุณเจ้าให้ ข้าพเจ้าขอรับสิ่งนั้น พระคุณเจ้าทำสิ่งที่มีคุณค่าแก่ข้าพเจ้าทั้งปวงแล้ว ขอพระคุณเจ้าจงเงี่ยโสตสดับคำของนันทดาบสที่ท่านจะกล่าวนั้นเถิด[๔๕๔] ข้าพเจ้าทั้งหลายเป็นบริษัทของนันทดาบส มายังสำนักของพระคุณเจ้ากัน ขอพระคุณเจ้าโสณบัณฑิตสดับคำของนันทดาบสและของบริษัทด้วยเถิด(นันทบัณฑิตดาบสเจรจากับบริษัทของตนว่า)

{๑๕๔} [๔๕๕] ชาวชนบทประมาณกว่าร้อยคน พราหมณ์มหาศาลก็ประมาณเท่านั้น กษัตริย์อภิชาตผู้เรืองยศทั้งหมดนี้ และพระเจ้ามโนชะผู้เจริญจงเข้าใจคำของข้าพเจ้า[๔๕๖] ยักษ์ ภูต และเทวดาทั้งหลายในป่าซึ่งมาประชุมกันอยู่ที่อาศรมนี้ ขอจงฟังคำของข้าพเจ้า

[๔๕๗] ข้าพเจ้าขอทำความนอบน้อมแก่เทวดาทั้งหลายแล้วจักกล่าวกะฤๅษีผู้มีวัตรอันงาม ข้าพเจ้านั้นเป็นที่รู้จักกันดีว่าเป็นคนโกสิยโคตรร่วมกับท่าน จึงนับว่าเป็นแขนขวาของท่าน

[๔๕๘] ข้าแต่ท่านโกสิยะผู้มีความเพียร เมื่อข้าพเจ้าประสงค์จะเลี้ยงดูมารดาบิดาของข้าพเจ้าบ้าง ฐานะนี้ชื่อว่าเป็นบุญ ขอท่านอย่าได้ห้ามข้าพเจ้าเลย

[๔๕๙] จริงอยู่ การบำรุงมารดาบิดานี้สัตบุรุษทั้งหลายสรรเสริญแล้ว ขอท่านยอมเสียสละการบำรุงมารดาบิดานี้ให้ข้าพเจ้าบ้าง ท่านได้ทำกุศลมาแล้วสิ้นกาลนานด้วยการลุกขึ้นทำกิจวัตรและการปรนนิบัติ บัดนี้ข้าพเจ้าปรารถนาจะทำบุญในมารดาและบิดาบ้าง ขอท่านจงให้โลกสวรรค์แก่ข้าพเจ้าบ้างเถิด[๔๖๐] ข้าแต่ท่านฤๅษี มนุษย์ทั้งหลายที่ทราบบทแห่งธรรมในธรรมว่าเป็นทางแห่งโลกสวรรค์เหมือนดังที่ท่านทราบย่อมมีอยู่

[๔๖๑] การบำรุงมารดาบิดาด้วยการลุกขึ้นทำกิจวัตรและการปรนนิบัติเป็นการนำความสุขมาให้ ท่านห้ามข้าพเจ้าจากบุญนั้น ชื่อว่าห้ามทางอันประเสริฐ

(เมื่อนันทบัณฑิตดาบสกล่าวจบ โสณดาบสโพธิสัตว์ได้ประกาศว่า)

{๑๕๕} [๔๖๒] ขอมหาบพิตรผู้เจริญทั้งหลายผู้เป็นบริษัทของน้องนันทะจงสดับถ้อยคำของอาตมภาพ ผู้ใดทำวงศ์ตระกูลเก่าแก่ให้เสื่อมถอย ไม่ประพฤติธรรมในบุคคลผู้เจริญทั้งหลาย ผู้นั้นยอมเข้าถึงนรก

[๔๖๓] ขอถวายพระพรท่านผู้เป็นทิศบดี ส่วนชนเหล่าใดเป็นผู้ฉลาดในธรรมอันเป็นของเก่า และถึงพร้อมด้วยจารีต ชนเหล่านั้นย่อมไม่ไปสู่ทุคติ

[๔๖๔] มารดาบิดา พี่ชายน้องชาย พี่สาวน้องสาว ญาติและพงศ์พันธุ์ทั้งหมดย่อมเป็นภาระของพี่ชายใหญ่ ขอพระองค์ทรงทราบอย่างนี้เถิด มหาบพิตร

[๔๖๕] ขอถวายพระพรมหาบพิตรผู้เป็นจอมทัพ ก็อาตมภาพเป็นพี่ชายใหญ่จึงต้องรับภาระอันหนัก ทั้งสามารถจะปฏิบัติท่านเหล่านั้นได้ เหมือนต้นหนเรือรับภาระอันหนักสามารถจะนำเรือไปได้โดยสวัสดีฉะนั้น เหตุนั้น อาตมภาพจึงไม่ละลืมธรรมเนียม(พระราชาทุกพระองค์ทรงพอพระทัย ต่างทรงชมพระโพธิสัตว์ว่า)

{๑๕๖} [๔๖๖] เมื่อก่อนข้าพเจ้าทั้งหลายตกอยู่ในความมืด แต่วันนี้ได้บรรลุถึงความรู้แล้ว เหมือนได้แสงสว่างจากดวงไฟ ท่านโกสิยฤๅษีได้แสดงธรรมแก่ข้าพเจ้าทั้งหลายเหมือนดวงไฟที่ส่องแสงอยู่บนยอดเขาฉะนั้น[๔๖๗] ดวงอาทิตย์ซึ่งเป็นเทพเจ้าแห่งแสง มีรัศมีเจิดจ้า เมื่ออุทัยขึ้นมา ย่อมแสดงรูปดีและรูปชั่วให้ปรากฏแก่สัตว์ทั้งหลาย ฉันใด ท่านโกสิยฤๅษีก็ได้แสดงธรรมแก่ข้าพเจ้าทั้งหลาย ฉันนั้นเหมือนกัน(ลำดับนั้น นันทบัณฑิตดาบสกล่าวว่า)

{๑๕๗} [๔๖๘] ถ้าพี่จะไม่ยอมรับอัญชลีของข้าพเจ้าผู้วิงวอนอยู่อย่างนี้ ข้าพเจ้าก็จักประพฤติตามที่พี่ต้องการ จักลุกขึ้นปรนนิบัติพี่ด้วยความไม่เกียจคร้าน

(โสณดาบสโพธิสัตว์กล่าวคุณความดีของนันทบัณฑิตว่า)

{๑๕๘} [๔๖๙] ดูก่อนนันทะ เธอย่อมรู้แจ้งสัทธรรมที่สัตบุรุษทั้งหลายแสดงแล้วแน่แท้ เธอเป็นอารยชน มีมารยาทแบบอารยชน เธอถูกใจพี่ยิ่งนัก

[๔๗๐] พี่จะพูดกับพ่อและแม่เองว่า ‘ขอท่านทั้งสองจงฟังคำของลูกภาระนี้หาใช่เป็นภาระเพียงชั่วครั้งชั่วคราวของลูกไม่

[๔๗๑] การบำรุงที่ลูกบำรุงแล้วนี้ย่อมนำความสุขมาใท้แก่พ่อและแม่ได้ แต่นันทะเธอทำการขอร้อง มาขอเพี่อได้บำรุงท่านทั้งสองบ้าง

[๔๗๒] บรรดาท่านทั้งสองผู้ประพฤติพรหมจรรย์อยู่อย่างสงบ หากว่าท่านใดปรารถนา ข้าพเจ้าจะบอกกะท่านนั้น ขอใท้ท่านทั้งสองผู้หนึ่งได้โปรดเลือกนันทะตามความปรารถนาเถิด นันทะจะบำรุงใครในท่านทั้งสอง’(มารดาของโสณดาบสโพธิสัตว์กล่าวว่า)

{๑๕๙} [๔๗๓] พ่อโสณะ เราทั้งสองก็อาศัยเจ้าอยู่แล้ว ถ้าเจ้าอนุญาต แม่ก็จะได้จุมพิตศีรษะลูกนันทะผู้ประพฤติพรหมจรรย์บ้าง

{๑๖๐} [๔๗๔] ใบอ่อนของต้นอัสสัตถพฤกษ์ถูกลมพัดเบา ๆ เข้าย่อมไหวระริกไปมา ฉันใด หัวใจของแม่ก็ไหวระริก ฉันนั้น เพราะนาน ๆ จึงได้เห็นลูกนันทะสักครั้ง[๔๗๕] ยามที่แม่หลับแล้วฝันเห็นลูกนันทะมา แม่ก็ดีใจอย่างล้นเหลือว่า ‘ลูกนันทะของแม่นี้มาแล้ว’

[๔๗๖] แต่ยามที่แม่ตื่นขึ้นแล้วไม่ได้เห็นลูกนันทะของแม่มา ความเศร้าโศกและความเสียใจมิใช่น้อยก็ทับถมยิ่งขึ้น

[๔๗๗] วันนี้ แม่ได้เห็นลูกนันทะผู้จากไปนานกลับมาแล้ว ขอลูกนันทะจงเป็นที่รักของบิดาเจ้าและของแม่เอง ขอลูกนันทะจงเข้าไปสู่อาศรมของพวกเราเถิด[๔๗๘] พ่อโสณะ แม้ลูกนันทะจะเป็นที่รักยิ่งของบิดา แต่ลูกนันทะยังไม่ได้เข้าไปสู่อาศรมใด ขอให้ลูกนันทะจงได้อาศรมนั้น ขอลูกนันทะจงบำรุงแม่เถิด(โสณดาบสโพธิสัตว์ประกาศคุณของมารดาว่า)

{๑๖๑} [๔๗๙] ดูก่อนฤๅษี แม่เป็นผู้อนุเคราะห์ เป็นที่พึ่ง และเป็นผู้ให้นํ้านมแก่เรามาก่อน เป็นทางแห่งโลกสวรรค์ แม่ต้องการเจ้า

[๔๘๐] แม่เป็นผู้ให้น้ำนมมาก่อน เป็นผู้เลี้ยงดูเรามา เป็นผู้ชักชวนเราในบุญกุศล เป็นทางแห่งโลกสวรรค์ แม่ต้องการเจ้า

{๑๖๒} [๔๘๑] ธรรมดามารดาเมื่อหวังผลคือบุตร จึงนอบน้อมเทวดา และไต่ถามถึงฤกษ์ ฤดู และปี

[๔๘๒] เมื่อมารดานั้นมีระดู ความก้าวลงแห่งสัตว์ผู้เถิดในครรภ์จึงมีได้เพราะสัตว์เกิดในครรภ์นั้น มารดาจึงแพ้ท้อง เพราะเหตุนั้น จึงเรียกมารดานั้นว่า สุหทา (ผู้มีใจดี)[๔๘๓] มารดาบริหารครรภ์อยู่ปีหนึ่งบ้าง หย่อนกว่าบ้าง แล้วก็คลอดเพราะเหตุนั้น จึงเรียกมารดานั้นว่า ชนยันตี และ ชเนตตี (ผู้ให้กำเนิดบุตร)

[๔๘๔] มารดาย่อมปลอบบุตรผู้ร้องไห้อยู่ให้รื่นเริงด้วยการให้ดื่มนมบ้าง ด้วยการขับกล่อมบ้าง ด้วยการอุ้มแนบไว้กับอกบ้าง เพราะเหตุนั้น จึงเรียกมารดานั้นว่า โตเสนตี (ผู้ปลอบบุตรให้รื่นเริง)

[๔๘๕] ต่อแต่นั้น มารดาเห็นบุตรผู้ไม่รู้เดียงสาเล่นอยู่ในที่มีลมแรงและแดดร้อนก็ห่วงใยจ้องดูอยู่ เพราะเหตุนั้น จึงเรียกมารดานั้นว่า โปเสนตี (ผู้เลี้ยงดูบุตร)

[๔๘๖] มารดาย่อมคุ้มครองทรัพย์ของทั้งสองฝ่าย คือ ทรัพย์ของมารดา และทรัพย์ของบิดาไว้เพื่อบุตรนั้น ด้วยตั้งใจว่า ‘ทรัพย์ทั้งสองฝ่ายพึงเป็นของลูกเรา’

[๔๘๗] มารดาเมื่อสอนบุตรให้ศึกษาดังนี้ว่า ‘อย่างนี้ซิ ลูก อย่างโน้นซิลูก’ ย่อมเดือดร้อน เมื่อบุตรกำลังรุ่นหนุ่มคะนอง มารดาย่อมคอยมองดูบุตรผู้หลงเพลิดเพลินในภรรยาผู้อื่นจนพลบคํ่าก็ยังไม่กลับมา ย่อมเดือดร้อนด้วยประการฉะนี้[๔๘๘] บุตรที่มารดาเลี้ยงลูมาด้วยความลำบากอย่างนี้กลับไม่ปรนนิบิตดูแลมารดา บุตรนั้นชื่อว่าประพฤติผิดในมารดา ย่อมเขาถึงนรก

[๔๘๙] บุตรที่บิดาเลี้ยงดูมาด้วยความลำบากอย่างนี้ กลับไม่ปรนนิบัติดูแลบิดา บุตรนั้นชื่อว่าประพฤติผิดในบิดา ย่อมเข้าถึงนรก

[๔๙๐] เราได้สดับมาว่า ‘เพราะไม่บำรุงมารดา แม้ทรัพย์สมบัติของบุตรทั้งหลายผู้ปรารถนาทรัพย์ย่อมฉิบหายไป’ หรือตัวเขาเองนั้นย่อมประสบความยากแค้น

[๔๙๑] เราได้สดับมาว่า ‘เพราะไม่บำรุงบิดา แม้ทรัพย์สมบัติของบุตรทั้งหลายผู้ปรารถนาทรัพย์ย่อมฉิบหายไป’ หรือตัวเขาเองนั้นย่อมประสบความยากแค้น

[๔๙๒] ความสุขนี้ คือ ความรื่นเริง ความบันเทิง และความหัวเราะ เล่นหัวกันทุกเมื่อ บัณทิตผู้รู้แจ้งพึงได้เพราะปรนนิบัติมารดา

[๔๙๓] ความสุขนี้ คือ ความรื่นเริง ความบันเทิง และความหัวเราะ เล่นหัวกันทุกเมื่อ บัณฑิตผู้รู้แจ้งพึงได้เพราะปรนนิบัติบิดา

[๔๙๔] การให้ปัน ๑ การเจรจาไพเราะ ๑ การบำเพ็ญประโยชน์ในโลกนี้ ๑ การเป็นผู้มีตนสมํ่าเสมอในธรรมนั้น ๆ ตามสมควร ๑ ธรรมเหล่านั้นแลเป็นเครื่องยึดเหนี่ยวใจกันไว้ในโลก เหมือนสลักเพลารถคุมรถที่แล่นไปอยู่ไว้ฉะนั้น[๔๙๕] ถ้าธรรมเครื่องยึดเหนี่ยวใจเหล่านี้ไม่พึงมีไซร้ มารดาหรือบิดาก็จะไม่พึงได้ความนับถือหรือการบูชาเพราะเหตุแห่งบุตร

[๔๙๖] <*> ก็เพราะบัณฑิตทั้งหลายพิจารณาเห็นธรรมเครื่องยึดเหนี่ยวใจเหล่านี้ ฉะนั้น บัณฑิตเหล่านั้นจึงถึงความเป็นใหญ่และเป็นที่น่าสรรเสริญ

[๔๙๗] บิดามารดาผู้อบุเคราะห์บุตรท่านเรียกว่า พรหม บุรพาจารย์ และอาหุไนยบุคคลของบุตรทั้งหลาย

[๔๙๘] เพราะเหตุนั้นแล บุตรผู้เป็นบัณฑิตพึงนอบน้อม พึงสักการะท่านด้วยข้าว น้ำ ผ้านุ่งห่ม ที่นอน ที่นั่ง ด้วยการอบกลิ่น การอาบน้ำให้ และล้างเท้าให้

[๔๙๙] เพราะเหตุที่บุตรปรนนิบัติบิดามารดา บัณฑิตทั้งหลาย จึงสรรเสริญเขาในโลกนี้ ครั้นเขาละโลกนี้ไปแล้วย่อมบันเทิงในโลกสวรรค์

จบ โสณนันทชาดกที่ ๒

รวมชาดกในสัตตตินิบาตนี้มี ๒ ชาดก คือ กุสชาดกและโสณนันทชาดก ชาดกทั้ง ๒ นี้ปรากฏอยู่ในสัตตตินิบาต

จบ สัตตตินิบาต

๒๑. อสีตินิบาต

๑. จุลลหังสชาดก (๕๓๓)

ว่าด้วยหงส์ทองสุมขะผู้ภักดี (ชาดกเล็ก)

(พญาหงส์โพธิสัตว์ธตรัฏฐะเมื่อจะทดสอบใจหงส์สุมุขะดู จึงกล่าวว่า)

{๑๖๓} [๕๐๐] ดูก่อนหงส์สุมุขะ ฝูงหงส์พากันบินหนีไปไม่แยแส ถึงเจ้าก็จงไปเถิด อย่าประสงค์อยู่ที่นี่เลย ความเป็นสหายในเราผู้ติดบ่วงอยู่ ย่อมไม่มี(หงส์สุมุขะกล่าวว่า)

{๑๖๔} [๕๐๑] ข้าพระองค์จะไปหรือไม่ไปก็ตาม ข้าพระองค์จะไม่ตายเพราะการไปหรือไม่ไปนั้นก็หาไม่ ข้าพระองค์ใกล้ชิดพระองค์ยามมีสุข แล้วจะทิ้งพระองค์ผู้ประสบทุกข์ไปได้อย่างไร[๕๐๒] ความตายพร้อมกับพระองค์อย่างหนึ่ง กับความเป็นอยู่โดยปราศจากพระองค์อย่างหนึ่ง ความตายพร้อมกับพระองค์เท่านั้นประเสริฐกว่า ความเป็นอยู่โดยปราศจากพระองค์จะประเสริฐอะไรเล่า[๕๐๓] ข้าแต่พระมหาราชเจ้าผู้เป็นจอมหงส์ ข้อที่ข้าพระองค์จะทิ้งพระองค์ผู้ประสบทุกข์อย่างนี้ไป หาเป็นธรรมไม่ ข้าพระองค์ชอบใจคติของพระองค์เท่านั้น(พญาหงส์โพธิสัตว์กล่าวว่า)

{๑๖๕} [๕๐๔] คติของผู้ติดบ่วงอยู่จะเป็นอย่างอื่นไปได้อย่างไรเล่า นอกจากโรงครัวใหญ่ เจ้าผู้มีความคิด หลุดพ้นไปได้แล้วจะชอบใจคตินั้นไปทำไม