๑๓. หัตถิปาลชาดก เล่ม ๒๗

จิรสฺสํ วต ปสฺสาม พฺราหฺมณํ เทววณฺณินํ

มหาชฏํ ขาริธรํ (๑) ปงฺกทนฺตํ รชสฺสิรํ.

นานแล้วหนอ ข้าพเจ้าเพิ่งจะได้พบเห็นพราหมณ์

ผู้มีเพศดังเทพ มีชฎาใหญ่ ทรงไว้ซึ่งหาบคอน

มีขี้ฟันเขรอะ มีศีรษะหมักหมมด้วยธุลี

จิรสฺสํ วต ปสฺสาม อิสึ ธมฺมคุเณ รตํ

กาสายวตฺถวสนํ วากจีรํ ปฏิจฺฉทํ.

นานแล้วหนอ ข้าพเจ้าเพิ่งจะได้พบเห็น

ฤๅษีผู้ยินดีในธรรมคุณ

นุ่งผ้าย้อมด้วยน้ำฝาด มีผ้าคากรองปิดร่างกาย

อาสนํ อุทกํ ปชฺชํ ปฏิคฺคณฺหาตุ โน ภวํ

อคฺเฆ ภวนฺตํ ปุจฺฉาม อคฺฆํ กุรุตุ โน ภวํ.

ขอพระคุณเจ้าผู้เจริญจงรับอาสนะ น้ำ

และผ้าเช็ดเท้าของข้าพเจ้าเถิด

ข้าพเจ้าขอถวายของมีค่าต้อนรับพระคุณเจ้าผู้เจริญ

ขอพระคุณเจ้าผู้เจริญจงใช้สอยของมีค่าของข้าพเจ้าด้วยเถิด

(ต่อมาพระราชบิดาเมื่อทรงพร่ำสอนพระกุมารตามอัธยาศัย จึงตรัสคาถาว่า)

อธิจฺจ เวเท ปริเยส วิตฺตํ

ปุตฺเต คเห (๑) ตาต ปติฏฺฐเปตฺวา

คนฺเธ รเส ปจฺจนุโภตฺว (๒) สพฺพํ

อรญฺญํ สาธุ มุนิ โส ปสตฺโถ.

หัตถิบาลลูกรัก เจ้าจงเล่าเรียนวิทยาแสวงหาทรัพย์

ปลูกฝังบุตรธิดาให้ดำรงอยู่ในเหย้าเรือน

แล้วจงเสวยคันธารมณ์ รสารมณ์ และวัตถุกาม ทั้งปวงเถิด

เป็นนักบวชได้ในเวลาแก่ เป็นการดี

พระอริยะสรรเสริญผู้บวชนั้นว่าเป็นมุนี

(หัตถิปาลกุมารได้กล่าวคาถาว่า)

เวทา น สจฺจา น จ วิตฺตลาโภ

น ปุตฺตลาเภน ชรํ วิหนฺติ

คนฺเธ รเส มุจฺจนมาหุ สนฺโต

สกมฺมุนา โหติ ผลูปปตฺติ.

เวทวิทยาเป็นของไม่จริง

ลาภคือทรัพย์มีสภาพเป็นอันเดียวก็หาไม่

ชนทั้งหลายห้ามความชราได้เพราะลาภคือบุตรก็หาไม่

สัตบุรุษกล่าวยกย่องการปล่อยวางคันธารมณ์และรสารมณ์

ผลสำเร็จย่อมมีได้ เพราะการกระทำของตน

(พระราชาทรงสดับดังนั้นแล้วจึงตรัสคาถาว่า)

อทฺธา หิ สจฺจํ วจนํ ตเวตํ

สกมฺมุนา โหติ ผลูปปตฺติ

ชิณฺณา จ มาตาปิตโร ตวีเม (๑)

ปสฺเสยฺยุ ตํ วสฺสสตํ อโรคฺยํ. (๒)

คำของเจ้านั้นเป็นคำสัตย์อย่างแท้จริง

ผลสำเร็จย่อมมีได้เพราะการกระทำของตน

แต่มารดาบิดาของเจ้าเหล่านี้แก่เฒ่าแล้ว

พึงเห็นเจ้ามีอายุ ๑๐๐ ปี ไม่มีโรค

(หัตถิปาลกุมารสดับดังนั้นแล้วจึงได้กล่าว ๒ คาถาว่า)

ยสฺสสฺสุ สกฺขี มรเณน ราช

ชราย เมตฺตี นรวีร เสฏฺฐ

โย จาปิ ชญฺญา น มริสฺสํ กทาจิ

ปสฺเสยฺยุ ตํ วสฺสสตํ อโรคฺยํ. ๕

ขอเดชะพระมหาราช ผู้แกล้วกล้าประเสริฐกว่านรชน

ความเป็นเพื่อนกับความตาย

ความเป็นมิตรไมตรีกับความแก่ พึงมีแก่ผู้ใด

และแม้ผู้ใดพึงรู้ในกาลบางคราวว่า เราจักไม่ตาย

มารดาบิดาพึงเห็นผู้นั้นมีอายุ ๑๐๐ ปี ไม่มีโรค

ยถาปิ นาวํ ปุริโส ทกมฺหิ

เอเรติ เจ นํ อุปเนติ ตีรํ

เอวํปิ พฺยาธี สสตํ ชรา จ

อุปเนติ มจฺจํ วสมนฺตกสฺส.

ถ้าคนยกเรือลงน้ำพายไป นำคนข้ามฟากไปยังฝั่งได้แม้ฉันใด

พยาธิและชราก็ฉันนั้น ย่อมนำสัตว์ไปสู่อำนาจ

ของมัจจุราชผู้ทำที่สุดแน่นอน

(อัสสปาลกุมารเมื่อจะแสดงธรรมแก่พระราชบิดา จึงตรัส ๒ คาถาว่า)

ปงฺโก จ กามา ปลิโป จ กามา

มโนหรา ทุตฺตรา มจฺจุเธยฺยา

เอตสฺมึ ปงฺเก ปลิเป วิสนฺนา (๑)

หีนตฺตรูปา น ตรนฺติ ปารํ.

กามทั้งหลายเสมือนเปือกตม เสมือนหล่ม

เป็นเครื่องนำใจเหล่าสัตว์ไปได้ ข้ามได้ยาก

เป็นที่ตั้งแห่งพญามัจจุราช

สัตว์ทั้งหลายผู้จมอยู่ในเปือกตมและหล่มคือกามนั้น

เป็นผู้มีอัตภาพเลวทรามย่อมข้ามถึงฝั่งคือพระนิพพานหาได้ไม่

อยํ ปุเร ลุทฺทมกาสิ กมฺมํ

สฺวายํ คหีโต น หิ โมกฺขิโต เม

โอรุนฺธิยา นํ ปริรกฺขิสฺสามิ

มายํ ปุน ลุทฺทมกาสิ กมฺมํ.

เมื่อก่อน อัตภาพนี้ได้กระทำกรรมอันหยาบช้าไว้

ข้าพระพุทธเจ้าได้รับวิบากกรรมนั้นแล้ว

ความพ้นจากวิบากกรรมนี้ไม่มีแก่ข้าพระพุทธเจ้าเลย

ข้าพระพุทธเจ้าจะปิดกั้นปกปักรักษาอัตภาพนั้นไว้

ขออัตภาพนี้อย่าได้กระทำกรรมหยาบช้าอีกเลย

(โคปาลกุมารทรงปฏิเสธพระราชบิดาแล้ว จึงตรัสคาถาว่า)

ควํว นฏฺฐํ ปุริโส ยถา วเน

อเนฺวสตี (๑) ราช อปสฺสมาโน

เอวํ นฏฺโฐ เอสุการี มมตฺโถ

โสหํ กถํ น คเวเสยฺยํ ราช.

ขอเดชะพระมหาราช นายโคบาลเมื่อไม่เห็นโคที่หายไปในป่า

ย่อมตามหาฉันใด ขอเดชะพระเจ้าเอสุการีมหาราช

ประโยชน์ของข้าพระพุทธเจ้าก็หายไปแล้วฉันนั้น

ไฉนเล่า ข้าพระพุทธเจ้านั้นจะไม่พึงแสวงหา

(และท่านได้ฟังพระดำรัสขอร้องของพระราชบิดาแล้ว จึงตรัสคาถาอีกว่า)

หิยฺโยติ หิยฺยติ โปโส ปเรติ ปริหายติ

อนาคตํ เนตมตฺถีติ ญตฺวา

อุปฺปนฺนจฺฉนฺทํ โก ปนุเทยฺย ธีโร.

คนกล่าวผัดเพี้ยนว่า พรุ่งนี้ก็เสื่อม ว่า มะรืนนี้ก็ยิ่งเสื่อม

ธีรชนคนใดเล่าจะพึงรู้ว่า อนาคตนั้นไม่มี

แล้วบรรเทาความพอใจที่เกิดขึ้นได้

(อชปาลกุมารกราบทูลปฏิเสธพระราชบิดาแล้ว จึงตรัส ๒ คาถาว่า)

ปสฺสามิ โวหํ ทหรึ (๑) กุมารึ

มตฺตูปมํ เกตกปุปฺผเนตฺตํ

อภุตฺวา โภเค (๒) ปฐเม วยสฺมึ

อาทาย มจฺจุ วชเต กุมารึ.

ข้าพระพุทธเจ้าเห็นหญิงสาวคนหนึ่ง

ท่องเที่ยวไปเหมือนคนเมา มีดวงตาเหมือนดอกการะเกด

พญามัจจุราชได้คร่าชีวิตนางในปฐมวัยซึ่งยังมิได้บริโภคโภคะไป

ยุวา สุชาโต สุมุโข สุทสฺสโน

สาโม กุสุมฺภปริกิณฺณมสฺสุ

หิตฺวาน กาเม ปฏิกจฺฉ (๑) เคหํ

อนุชาน มํ ปพฺพชิสฺสามิ เทว.

สามชายหนุ่มมีชาติกำเนิดที่ดี

มีใบหน้างดงาม ทรวดทรงน่าทัศนา

มีหนวดประปรายเหมือนเกษรดอกโกสุม

ยังตกอยู่ในอำนาจของพญามัจจุราช

ขอเดชะพระองค์ผู้สมมติเทพ

ข้าพระพุทธเจ้าจักรีบละกามคุณและเคหสถานบวช

ขอทรงพระกรุณาโปรดอนุญาต

ให้ข้าพระพุทธเจ้าบวชเถิด พระเจ้าข้า

(ปุโรหิตเมื่อจะปรึกษากับนางพราหมณี จึงกล่าวคาถาว่า)

สาขาหิ รุกฺโข ลภเต สมญฺญํ

ปหีนสาขํ ปน ขาณุมาหุ

ปหีนปุตฺตสฺส มมชฺช โภติ

วาเสฏฺฐิ ภิกฺขาจริยาย กาโล.

ต้นไม้ได้โวหารว่าต้นไม้ เพราะมีกิ่งทั้งหลาย

แต่ต้นไม้ที่ขาดกิ่ง ชาวโลกเรียกว่าตอไม้

แม่วาเสฏฐีผู้เจริญ บัดนี้เราขาดบุตร

ถึงเวลาที่จะเที่ยวภิกขาจาร

(นางพราหมณีเมื่อจะนำตัวอย่างที่เป็นอดีตมา กล่าวอุทานคาถาว่า)

อฆสฺมิ โกญฺจาว ยถา หิมจฺจเย

กตานิ ชาลานิ ปทาลิย (๑) หํสา

คจฺฉนฺติ ปุตฺตา จ ปตี จ มยฺหํ

สาหํ กถํ นานุวเช ปชานํ.

นกกระเรียนทั้งหลายบินไปในอากาศได้ฉันใด

หงส์ทั้งหลายทำลายข่ายคือใยที่แมลงมุมชักขึงไว้

ในปลายฤดูฝนบินไปได้ฉันนั้น

ลูกและผัวของเราก็พากันไปหมด ไฉนเรารู้อยู่จะไม่พึงไปตาม

(พระอัครมเหสีเมื่อจะให้พระราชาทรงทราบเรื่องกามด้วยอุปมา จึงตรัส ๒ คาถาว่า)

เอเต ภุตฺวา วมิตฺวา จ ปกฺกมนฺติ วิหงฺคมา

เย จ ภุตฺวาน วมึสุ เต เม หตฺถตฺถมาคตา. (๑)

นกเหล่านี้กินเนื้อแล้วสำรอกแล้วด้วย ย่อมบินหลีกไปได้

ส่วนนกเหล่าใดกินเนื้อแล้วไม่สำรอก

นกเหล่านั้นก็ตกอยู่ในเงื้อมมือของหม่อมฉัน

อวมิ พฺราหฺมโณ กาเม โส ตฺวํ ปจฺจาวมิสฺสสิ

วนฺตาโท ปุริโส ราช น โส โหติ ปสํสิโย.

ขอเดชะพระมหาราช พราหมณ์ได้สำรอกกามทั้งหลายทิ้งแล้ว

พระองค์นั้นกลับจะบริโภคกามนั้นอีก

คนบริโภคสิ่งที่เขาคายทิ้งแล้วเป็นคนที่บัณฑิตไม่สรรเสริญเลย

(พระราชาเกิดความสลดพระทัยเมื่อจะทรงชมเชยพระเทวี จึงตรัสคาถาว่า)

ปงฺเก จ โปสํ ปลิเป พฺยสนฺนํ

พลี ยถา ทุพฺพลมุทฺธเรยฺย

เอวมฺปิ มํ ตฺวํ อุทตาริ โภติ

ปญฺจาลิ คาถาหิ สุภาสิตาหิ.

บุรุษผู้มีกำลังฉุดบุรุษผู้มีกำลังทราม

ที่จมอยู่ในเปือกตมและหล่มเลนขึ้นได้ฉันใด

แม่ธิดาแห่งปัญจาลนครผู้เจริญ แม้พระนางก็ฉันนั้น

พยุงพี่ให้ข้ามขึ้นจากเปือกตมคือกามได้ด้วยคาถาสุภาษิต

(พระศาสดาเมื่อจะประกาศว่าพระราชาทรงผนวชแล้ว จึงตรัสพระคาถาว่า)

อิทํ วตฺวา มหาราชา เอสุการี ทิสมฺปติ

รฏฺฐํ หิตฺวาน ปพฺพชฺชิ นาโค เฉตฺวาว พนฺธนํ.

พระเจ้าเอสุการีมหาราช ผู้เป็นใหญ่ทั่วทิศ

ครั้นตรัสพระดำรัสนี้แล้วละแคว้นทรงผนวชแล้ว

เหมือนพญาช้างตัดเครื่องผูกได้ขาด

(ชาวเมืองประชุมกันไปกราบทูลพระราชเทวี จึงกล่าวคาถาว่า)

ราชา จ ปพฺพชฺชมโรจยิตฺถ

รฏฺฐํ ปหาย นรวีรเสฏฺโฐ

ตุวํปิ โน โหติ ยเถว ราชา

อเมฺหหิ คุตฺตา อนุสาส รชฺชํ.

ก็พระราชาผู้กล้าหาญ ประเสริฐกว่านรชน

ทรงพอพระทัยการบรรพชา ละแคว้นไปแล้ว

แม้พระนางก็จงทรงเป็นพระราชาของพวกข้าพระพุทธเจ้าเถิด

พวกข้าพระพุทธเจ้าถวายความคุ้มครองแล้ว

ขอพระนางทรงครอบครองราชสมบัติโดยธรรมเหมือนพระราชาเถิด

(พระราชเทวีทรงสดับคำกราบทูลของมหาชนแล้ว จึงตรัสคาถาที่เหลือว่า)

ราชา จ ปพฺพชฺชมโรจยิตฺถ

รฏฺฐํ ปหาย นรวีรเสฏฺโฐ

อหํปิ เอกา จริสฺสามิ โลเก

หิตฺวาน กามานิ มโนรมานิ.

ก็พระราชาผู้กล้าหาญ ประเสริฐกว่านรชน

ทรงพอพระทัยการบรรพชา ละแคว้นไปแล้ว

ถึงเราก็จักละกามทั้งหลาย ซึ่งเป็นที่น่ารื่นรมย์ยินดี

ท่องเที่ยวไปคนเดียวในโลก

ราชา จ ปพฺพชฺชมโรจยิตฺถ

รฏฺฐํ ปหาย นรวีรเสฏฺโฐ

อหํปิ เอกา จริสฺสามิ โลเก

หิตฺวาน กามานิ ยโถธิกานิ.

ก็พระราชาผู้กล้าหาญ ประเสริฐกว่านรชน

ทรงพอพระทัยการบรรพชา ละแคว้นไปแล้ว

ถึงเราก็จักละกามทั้งหลายที่มีอยู่โดยทั่วไป

ท่องเที่ยวไปคนเดียวในโลก

อจฺเจนฺติ กาลา ตรยนฺติ รตฺติโย

วโยคุณา อนุปุพฺพํ ชหนฺติ

อหํปิ เอกา จริสฺสามิ โลเก

หิตฺวาน กามานิ มโนรมานิ.

กาลเวลาย่อมล่วงเลยไป ราตรีย่อมผ่านพ้นไป

ชั้นแห่งวัยก็ละลำดับไป ถึงเราก็จักละกามทั้งหลาย

ซึ่งเป็นที่น่ารื่นรมย์ยินดีท่องเที่ยวไปคนเดียวในโลก

อจฺเจนฺติ กาลา ตรยนฺติ รตฺติโย

วโยคุณา อนุปุพฺพํ ชหนฺติ

อหํปิ เอกา จริสฺสามิ โลเก

หิตฺวาน กามานิ ยโถธิกานิ.

กาลเวลาย่อมล่วงเลยไป ราตรีย่อมผ่านพ้นไป

ชั้นแห่งวัยก็ละลำดับไป

ถึงเราก็จักละกามทั้งหลายที่มีอยู่โดยทั่วไป

ท่องเที่ยวไปคนเดียวในโลก

อจฺเจนฺติ กาลา ตรยนฺติ รตฺติโย

วโยคุณา อนุปุพฺพํ ชหนฺติ

อหํปิ เอกา จริสฺสามิ โลเก

สีติภูตา สพฺพมติจฺจ สงฺคนฺติ.

หตฺถิปาลชาตกํ เตรสมํ.

กาลเวลาย่อมล่วงเลยไป ราตรีย่อมผ่านพ้นไป

ชั้นแห่งวัยก็ละลำดับไป

ถึงเราก็จักเป็นผู้เยือกเย็น ล่วงเครื่องข้องทั้งปวง

ท่องเที่ยวไปคนเดียวในโลก

หัตถิปาลชาดกที่ ๑๓ จบ