พระอภิธรรมปิฎก วิภังค์ · โพชฌงควิภังค์
สุตตันตภาชนีย์ เล่ม ๓๕
ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๕๔๒–๕๕๒ (ฉบับหลวง)ลำดับ ๑/๔ ในโพชฌงควิภังค์มี ๔ ฉบับคลังนี้ตอบแบบ “อ่านตัวบท · ไม่ตีความ” — ระบบแสดงตัวบทตามฉบับที่มี และไม่สรุป ไม่ตีความ ไม่ให้คะแนนความน่าเชื่อถือ
พระอภิธรรมปิฎก วิภังค์ โพชฌงควิภังค์ สุตตันตภาชนีย์ (ฉบับหลวง เล่ม ๓๕ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๓๕ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๗๘ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๓๕)
ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙) เล่ม ๓๕ หน้า ๓๙๐–๓๙๔
๑๐. โพชฌังควิภังค์
๑. สุตตันตภาชนีย์
โพชฌงค์ ๗ นัยที่ ๑
๑. สติสัมโพชฌงค์ องค์ธรรมเครื่องตรัสรู้คือสติ
๒. ธัมมวิจยสัมโพชฌงค์ องค์ธรรมเครื่องตรัสรู้คือธัมมวิจยะ
๓. วิริยสัมโพชฌงค์ องค์ธรรมเครื่องตรัสรู้คือวิริยะ
๔. ปีติสัมโพชฌงค์ องค์ธรรมเครื่องตรัสรู้คือปีติ
๕. ปัสสัทธิสัมโพชฌงค์ องค์ธรรมเครื่องตรัสรู้คือปัสสัทธิ
๖. สมาธิสัมโพชฌงค์ องค์ธรรมเครื่องตรัสรู้คือสมาธิ
๗. อุเปกขาสัมโพชฌงค์ องค์ธรรมเครื่องตรัสรู้คืออุเบกขา
{๕๔๓} [๔๖๗] ในโพชฌงค์ ๗ นั้น สติสัมโพชฌงค์ (เป็นต้น) เป็นไฉนภิกษุในธรรมวินัยนี้เป็นผู้มีสติ ประกอบด้วยสติและปัญญาอันยิ่ง เป็นะลึกได้ ระลึกได้บ่อย ๆ ซึ่งกิจที่ทำไว้นาน ๆ หรือวาจาที่กล่าวไว้นาน ๆ นี้เรียกว่าสติสัมโพชฌงค์ (๑)
- ๑โพชฌงค์ (หรือ สัมโพชฌงค์) องค์ธรรมเป็นเครื่องตรัสรู้ หมายถึงองค์แห่งธรรมสามัคคี ๗ ประการมีสติเป็นต้นอันเป็นปฏิปักษ์ต่ออุปัทวกิเลสทั้งหลาย เช่น ความท้อแท้ ความฟุ้งซ่าน กามสุขัลลิกานุโยค อัตตกิลมถานุโยค สัสสตทิฏฐิ อุจเฉททิฏฐิ เป็นต้น ซึ่งเมื่อเกิดขึ้นในขณะแห่งโลกิยมรรคหรือโลกุตตรมรรคย่อมเป็นเหตุให้อริยสาวกตรัสรู้คือตื่นจากการหลับเพราะกิเลสเหล่านั้น รู้แจ้งอริยสัจ ๔ หรือเข้าถึงภาวะนิพพาน (ที.ม.อ. ๔๐๑, ม.มู.อ. ๑/๓๐๖, สํ.ม.อ. ๒๐๕, ขุ.ขุ.อ. ๗๓, อภิ.วิ.อ. ๓๓๒) พึงดูความพิสดารในโพชฌังคสังยุต สํ.ม. (แปล) ๑๙/๑๘๒-๓๖๖/๑๑๙-๒๒๔, และยุคนัทธวรรค โพชฌังคกถา ขุ.ปฏิ. (แปล) ๓๑/๕๕๗-๕๗๓/๔๒๓-๔๓๗
ภิกษุนั้นมีสติอย่างนั้นอยู่ วิจัย เลือกสรร ใคร่ครวญ พิจารณาซึ่งธรรมนั้นด้วยปัญญา นี้เรียกว่าธัมมวิจยสัมโพชฌงค์ (๒)ความเพียร ความไม่ย่อหย่อนอันภิกษุนั้นผู้วิจัย เลือกสรร ใคร่ครวญ พิจารณาซึ่งธรรมนั้นด้วยปัญญาปรารภแล้ว นี้เรียกว่าวิริยสัมโพชฌงค์ (๓)ปีติอันปราศจากอามิสเกิดขึ้นแก่ภิกษุผู้มีความเพียรอันปรารภแล้ว นี้เรียกว่าปีติสัมโพชฌงค์ (๔)
กายก็ดี จิตก็ดี ของภิกษุผู้มีใจปีติ ย่อมสงบระงับ นี้เรียกว่าปัสสัทธิสัมโพชฌงค์ (๕)
จิตของภิกษุผู้มีกายสงบระงับแล้ว มีความสุขสบาย ย่อมตั้งมั่น นี้เรียกว่าสมาธิสัมโพชฌงค์ (๖)
ภิกษุนั้นเป็นผู้เพ่งดูอยู่ด้วยดีซึ่งจิตที่ตั้งมั่นอย่างนั้น นี้เรียกว่าอุเปกขาสัมโพชฌงค์ (๗)
โพชฌงค์ ๗ นัยที่ ๒
{๕๔๔} [๔๖๘] โพชฌงค์ ๗ คือ
๑. สติสัมโพชฌงค์ ๒. ธัมมวิจยสัมโพชฌงค์
๓. วิริยสัมโพชฌงค์ ๔. ปีติสัมโพชฌงค์
๕. ปัสสัทธิสัมโพชฌงค์ ๖. สมาธิสัมโพชฌงค์
๗. อุเปกขาสัมโพชฌงค์
{๕๔๕} [๔๖๙] ในโพชฌงค์ ๗ นั้น สติสัมโพชฌงค์ เป็นไฉน
สติในธรรมภายในก็มี สติในธรรมภายนอกก็มี สติในธรรมภายในแม้ใด สติในธรรมภายในแม้นั้นก็ชื่อว่าสติสัมโพชฌงค์ ย่อมเป็นไปเพื่อความรู้ยิ่ง เพื่อความตรัสรู้ เพื่อนิพพาน สติในธรรมภายนอกแม้ใด สติ
ในธรรมภายนอกแม้นั้นก็ชื่อว่าสติสัมโพชฌงค์ ย่อมเป็นไปเพื่อความรู้ยิ่ง เพื่อความตรัสรู้ เพื่อนิพพาน (๑)
{๕๔๖} ธัมมวิจยสัมโพชฌงค์ เป็นไฉน
ความเลือกสรรในธรรมภายในก็มี ความเลือกสรรในธรรมภายนอกก็มี ความเลือกสรรในธรรมภายในแม้ใด ความเลือกสรรในธรรมภายในแม้นั้นก็ชื่อว่าธัมมวิจยสัมโพชฌงค์ ย่อมเป็นไปเพื่อความรู้ยิ่ง เพื่อความตรัสรู้ เพื่อนิพพาน ความเลือกสรรในธรรมภายนอกแม้ใด ความเลือกสรรในธรรมภายนอกแม้นั้นก็ชื่อว่าธัมมวิจยสัมโพชฌงค์ ย่อมเป็นไปเพื่อความรู้ยิ่ง เพื่อความตรัสรู้ เพื่อนิพพาน (๒){๕๔๗} วิริยสัมโพชฌงค์ เป็นไฉน
ความเพียรทางกายก็มี ความเพียรทางจิตก็มี ความเพียรทางกายแม้ใด ความเพียรทางกายแม้นั้นก็ชื่อว่าวิริยสัมโพชฌงค์ ย่อมเป็นไปเพื่อความรู้ยิ่ง เพื่อความตรัสรู้ เพื่อนิพพาน ความเพียรทางจิตแม้ใด ความเพียรทางจิตแม้นั้นก็ชื่อว่าวิริยสัมโพชฌงค์ ย่อมเป็นไปเพื่อความรู้ยิ่ง เพื่อความตรัสรู้ เพื่อนิพพาน (๓){๕๔๘} ปีติสัมโพชฌงค์ เป็นไฉน
ปีติที่มีทั้งวิตกและวิจารก็มี ปีติที่ไม่มีทั้งวิตกและวิจารก็มี ปีติที่มีทั้งวิตกและวิจารแม้ใด ปีติที่มีทั้งวิตกและวิจารแม้นั้นก็ชื่อว่าปีติสัมโพชฌงค์ ย่อมเป็นไปเพื่อความรู้ยิ่ง เพื่อความตรัสรู้ เพื่อนิพพาน ปีติที่ไม่มีทั้งวิตกและวิจารแม้ใด ปีติที่ไม่มีทั้งวิตกและวิจารแม้นั้นก็ชื่อว่าปีติสัมโพชฌงค์ ย่อมเป็นไปเพื่อความรู้ยิ่ง เพื่อความตรัสรู้ เพื่อนิพพาน (๔){๕๔๙} ปัสสัทธิสัมโพชฌงค์ เป็นไฉน
กายปัสสัทธิ (ความสงบระงับทางกาย) ก็มี จิตตปัสสัทธิ (ความสงบระงับทางจิต) ก็มี กายปัสสัทธิแม้ใด กายปัสสัทธิแม้นั้นก็ชื่อว่า
ปัสสัทธิสัมโพชฌงค์ ย่อมเป็นไปเพื่อความรู้ยิ่ง เพื่อความตรัสรู้ เพื่อนิพพาน จิตตปัสสัทธิแม้ใด จิตตปัสสัทธิแม้นั้นก็ชื่อว่าปัสสัทธิสัมโพชฌงค์ ย่อมเป็นไปเพื่อความรู้ยิ่ง เพื่อความตรัสรู้ เพื่อนิพพาน (๕)
{๕๕๐} สมาธิสัมโพชฌงค์ เป็นไฉน
สมาธิที่มีทั้งวิตกและวิจารก็มี สมาธิที่ไม่มีทั้งวิตกและวิจารก็มี สมาธิที่มีทั้งวิตกและวิจารแม้ใด สมาธิที่มีทั้งวิตกและวิจารแม้นั้นก็ชื่อว่าสมาธิสัมโพชฌงค์ ย่อมเป็นไปเพื่อความรู้ยิ่ง เพื่อความตรัสรู้ เพื่อนิพพาน สมาธิที่ไม่มีทั้งวิตกและวิจารแม้ใด สมาธิที่ไม่มีทั้งวิตกและวิจารแม้นั้น ก็ชื่อว่าสมาธิสัมโพชฌงค์ ย่อมเป็นไปเพื่อความรู้ยิ่ง เพื่อความตรัสรู้ เพื่อนิพพาน (๖){๕๕๑} อุเปกขาสัมโพชฌงค์ เป็นไฉน
อุเบกขาในธรรมภายในก็มี อุเบกขาในธรรมภายนอกก็มี อุเบกขาในธรรมภายในแม้ใด อุเบกขาในธรรมภายในแม้นั้นก็ชื่อว่าอุเปกขาสัมโพชฌงค์ ย่อมเป็นไปเพื่อความรู้ยิ่ง เพื่อความตรัสรู้ เพื่อนิพพาน อุเบกขาในธรรมภายนอกแม้ใด อุเบกขาในธรรมภายนอกแม้นั้นก็ชื่อว่าอุเปกขาสัมโพชฌงค์ ย่อมเป็นไปเพื่อความรู้ยิ่ง เพื่อความตรัสรู้ เพื่อนิพพาน (๗)
โพชฌงค์ ๗ นัยที่ ๓
{๕๕๒} [๔๗๐] โพชฌงค์ ๗ คือ
๑. สติสัมโพชฌงค์ ...
๗. อุเปกขาสัมโพชฌงค์
[๔๗๑] ในโพชฌงค์ ๗ นั้น สติสัมโพชฌงค์ เป็นไฉน
ภิกษุในธรรมวินัยนี้เจริญสติสัมโพชฌงค์อันอาศัยวิเวก อาศัยวิราคะ อาศัยนิโรธ น้อมไปเพื่อความสละ เจริญธัมมวิจยสัมโพชฌงค์ ... เจริญ
วิริยสัมโพชฌงค์ ... เจริญปีติสัมโพชฌงค์ ... เจริญปัสสัทธิสัมโพชฌงค์ ... เจริญสมาธิสัมโพชฌงค์ ... เจริญอุเปกขาสัมโพชฌงค์อันอาศัยวิเวก อาศัยวิราคะ อาศัยนิโรธ น้อมไปเพื่อความสละ
จบ สุตตันตภาชนีย์
๒. อภิธัมมภาชนีย์
เอกโตปุจฉาวิสัชนานัย
{๕๕๓} [๔๗๒] โพชฌงค์ ๗ คือ
๑. สติสัมโพชฌงค์ ...
๗. อุเปกขาสัมโพชฌงค์
[๔๗๓] ในธรรมเหล่านั้น โพชฌงค์ ๗ เป็นไฉน
ภิกษุในธรรมวินัยนี้เจริญโลกุตตรฌานอันเป็นเครื่องออกไปจากโลกนำไปสู่นิพพาน เพื่อประหาณทิฏฐิ เพื่อบรรลุปฐมภูมิ สงัดจากกาม ... บรรลุปฐมฌานที่เป็นทุกขาปฏิปทาทันธาภิญญาอยู่ในสมัยใด โพชฌงค์ ๗ คือ สติสัมโพชฌงค์ ... อุเปกขาสัมโพชฌงค์ มีในสมัยนั้น{๕๕๔} [๔๗๔] ในโพชฌงค์ ๗ นั้น สติสัมโพชฌงค์ เป็นไฉน
สติ ความตามระลึก ... สัมมาสติ สติสัมโพชฌงค์ อันเป็นองค์แห่งมรรค นับเนื่องในมรรค นี้เรียกว่าสติสัมโพชฌงค์ (๑)
{๕๕๕} ธัมมวิจยสัมโพชฌงค์ เป็นไฉน
ปัญญา กิริยาที่รู้ชัด ... ความไม่หลงคือธัมมวิจัย สัมมาทิฏฐิ ธัมมวิจยสัมโพชฌงค์ อันเป็นองค์แห่งมรรค นับเนื่องในมรรค นี้เรียกว่าธัมมวิจยสัมโพชฌงค์ (๒)
จบ สุตตันตภาชนีย์