อัฏฐังคิกวาร เล่ม ๓๕

๒. อภิธัมมภาชนีย์

อัฏฐังคิกวาร

{๑๗๑} [๒๐๖] สัจจะ ๔ คือ

๑. ทุกข์ ๒. ทุกขสมุทัย

๓. ทุกขนิโรธ ๕. ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา

{๑๗๒} ในสัจจะ ๔ นั้น ทุกขสมุทัย เป็นไฉน

ตัณหา นี้เรียกว่าทุกขสมุทัย

{๑๗๓} ในสัจจะ ๔ นั้น ทุกข์ เป็นไฉน

กิเลสที่เหลือ อกุศลธรรมที่เหลือ กุศลมูล ๓ ที่เป็นอารมณ์ของอาสวะ กุศลธรรมอันเป็นอารมณ์ของอาสวะที่เหลือ วิบากแห่งกุศลธรรมและอกุศลธรรมที่เป็นอารมณ์ของอาสวะ ธรรมเป็นกิริยามิใช่กุศล มิใช่อกุศลและมิใช่กรรมวิบาก รูปทั้งหมด นี้เรียกว่าทุกข์{๑๗๔} ในสัจจะ ๔ นั้น ทุกขนิโรธ เป็นไฉน

การประหาณตัณหา นี้เรียกว่าทุกขนิโรธ

{๑๗๕} ในสัจจะ ๔ นั้น ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา เป็นไฉน

ภิกษุในศาสนานี้เจริญโลกุตตรฌานอันเป็นเครื่องออกไปจากโลก นำไปสู่นิพพานเพื่อประหาณทิฏฐิ เพื่อบรรลุปฐมภูมิ สงัดจากกาม ... บรรลุปฐมฌาน ... เป็นทุกขาปฏิปทาทันธาภิญญา อยู่ในสมัยใด มรรคมีองค์ ๘ คือ สัมมาทิฏฐิ ... สัมมาสมาธิ มีในสมัยนั้น{๑๗๖} ในทุกขนิโรธคามินีปฏิปทานั้น สัมมาทิฏฐิ เป็นไฉน

ปัญญา กิริยาที่รู้ชัด ... ความไม่หลง ความวิจัยธรรม ความเห็นชอบ ธัมมวิจยสัมโพชฌงค์ อันเป็นองค์แห่งมรรค นับเนื่องในมรรค อันใด นี้เรียกว่าสัมมาทิฏฐิ

{๑๗๗} ในทุกขนิโรธคามินีปฏิปทานั้น สัมมาสังกัปปะ เป็นไฉน

ความตรึก ความตรึกอย่างแรง ... ความดำริชอบ อันเป็นองค์แห่งมรรค นับเนื่องในมรรค อันใด นี้เรียกว่าสัมมาสังกัปปะ

{๑๗๘} ในทุกขนิโรธคามินีปฏิปทานั้น สัมมาวาจา เป็นไฉน

การงด การเว้น การเลิกละ เจตนาเครื่องเว้นจากวจีทุจริต ๔ กิริยาไม่ทำ การไม่ทำ การไม่ล่วงละเมิด การไม่ลํ้าเขต การกำจัดต้นเหตุ วจีทุจริต ๔ วาจาชอบ อันเป็นองค์แห่งมรรค นับเนื่องในมรรค อันใด นี้เรียกว่าสัมมาวาจา{๑๗๙} ในทุกขนิโรธคามินีปฏิปทานั้น สัมมากัมมันตะ เป็นไฉน

การงด การเว้น การเลิกละ เจตนาเครื่องเว้น จากกายทุจริต ๓ กิริยาไม่ทำ การไม่ทำ การไม่ล่วงละเมิด การไม่ลํ้าเขต การกำจัดต้นเหตุ กายทุจริต ๓ การงานชอบ อันเป็นองค์แห่งมรรค นับเนื่องในมรรค อันใด นี้เรียกว่าสัมมากัมมันตะ{๑๘๐} ในทุกขนิโรธคามินีปฏิปทานั้น สัมมาอาชีวะ เป็นไฉน

การงด การเว้น การเลิกละ เจตนาเครื่องเว้น จากมิจฉาอาชีวะ กิริยาไม่ทำ การไม่ทำ การไม่ล่วงละเมิด การไม่ลํ้าเขต การกำจัดต้นเหตุ มิจฉาอาชีวะ การเลี้ยงชีพชอบ อันเป็นองค์แห่งมรรค นับเนื่องในมรรค อันใด นี้เรียกว่าสัมมาอาชีวะ{๑๘๑} ในทุกขนิโรธคามินีปฏิปทานั้น สัมมาวายามะ เป็นไฉน

การปรารภความเพียรทางจิต ... ความพยายามชอบ วิริยสัมโพชฌงค์ อันเป็นองค์แห่งมรรค นับเนื่องในมรรค อันใด นี้เรียกว่าสัมมาวายามะ

{๑๘๒} ในทุกขนิโรธคามินีปฏิปทานั้น สัมมาสติ เป็นไฉน

สติ ความตามระลึก ... ความระลึกชอบ สติสัมโพชฌงค์ อันเป็นองค์แห่งมรรค นับเนื่องในมรรค อันใด นี้เรียกว่าสัมมาสติ

{๑๘๓} ในทุกขนิโรธคามินีปฏิปทานั้น สัมมาสมาธิ เป็นไฉน

ความตั้งอยู่แห่งจิต ความดำรงอยู่แห่งจิต ... ความตั้งใจชอบ สมาธิสัมโพชฌงค์ อันเป็นองค์แห่งมรรค นับเนื่องในมรรค อันใด นี้เรียกว่าสัมมาสมาธิ

นี้เรียกว่าทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา ธรรมทั้งหลายที่เหลือสัมปยุตด้วยทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา

{๑๘๔} [๒๐๗] ในสัจจะ ๔ นั้น ทุกขสมุทัย เป็นไฉน

ตัณหาและกิเลสที่เหลือ นี้เรียกว่าทุกขสมุทัย

{๑๘๕} ในสัจจะ ๔ นั้น ทุกข์ เป็นไฉน

อกุศลธรรมที่เหลือ กุศลมูล ๓ ที่เป็นอารมณ์ของอาสวะ กุศลธรรมที่เป็นอารมณ์ของอาสวะที่เหลือ วิบากแห่งกุศลธรรม และอกุศลธรรมที่เป็นอารมณ์ของอาสวะ ธรรมเป็นกิริยามิใช่กุศล มิใช่อกุศล และมิใช่กรรมวิบาก รูปทั้งหมด นี้เรียกว่าทุกข์{๑๘๖} ในสัจจะ ๔ นั้น ทุกขนิโรธ เป็นไฉน

การประหาณซึ่งตัณหาและกิเลสที่เหลือ นี้เรียกว่าทุกขนิโรธ

{๑๘๗} ในสัจจะ ๔ นั้น ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา เป็นไฉน

ภิกษุในศาสนานี้เจริญโลกุตตรฌานอันเป็นเครื่องออกไปจากโลก นำไปสู่นิพพานเพื่อประหาณทิฎฐิ เพื่อบรรลุปฐมภูมิ สงัดจากกาม ... บรรลุปฐมฌาน ... เป็นทุกขาปฏิปทาทันธาภิญญา อยู่ในสมัยใด มรรคมีองค์ ๘

คือ สัมมาทิฏฐิ ... สัมมาสมาธิ มีในสมัยนั้น นี้เรียกว่าทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา ธรรมทั้งหลายที่เหลือสัมปยุตด้วยทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา

{๑๘๘} [๒๐๘] ในสัจจะ ๔ นั้น ทุกขสมุทัย เป็นไฉน

ตัณหา กิเลสที่เหลือ และอกุศลธรรมที่เหลือ นี้เรียกว่าทุกขสมุทัย

{๑๘๙} ในสัจจะ ๔ นั้น ทุกข์ เป็นไฉน

กุศลมูล ๓ ที่เป็นอารมณ์ของอาสวะ กุศลธรรมที่เป็นอารมณ์ของอาสวะที่เหลือ วิบากแห่งกุศลธรรมและอกุศลธรรมที่เป็นอารมณ์ของอาสวะ ธรรมเป็นกิริยา มิใช่กุศล มิใช่อกุศล และมิใช่กรรมวิบาก รูปทั้งหมด นี้เรียกว่าทุกข์{๑๙๐} ในสัจจะ ๔ นั้น ทุกขนิโรธ เป็นไฉน

การประหาณซึ่งตัณหา กิเลสที่เหลือ และอกุศลธรรมที่เหลือ นี้เรียกว่าทุกขนิโรธ

{๑๙๑} ในสัจจะ ๔ นั้น ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา เป็นไฉน

ภิกษุในศาสนานี้เจริญโลกุตตรฌานอันเป็นเครื่องออกไปจากโลก นำไปสู่นิพพานเพื่อประหาณทิฏฐิ เพื่อบรรลุปฐมภูมิ สงัดจากกาม ... บรรลุปฐมฌาน ... เป็นทุกขาปฏิปทาทันธาภิญญา อยู่ในสมัยใด มรรคมีองค์ ๘ คือ สัมมาทิฏฐิ ... สัมมาสมาธิ มีในสมัยนั้น นี้เรียกว่าทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา ธรรมทั้งหลายที่เหลือสัมปยุตด้วยทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา{๑๙๒} [๒๐๙] ในสัจจะ ๔ นั้น ทุกขสมุทัย เป็นไฉน

ตัณหา กิเลสที่เหลือ อกุศลธรรมที่เหลือ และกุศลมูล ๓ ที่เป็นอารมณ์ของอาสวะ นี้เรียกว่าทุกขสมุทัย

{๑๙๓} ในสัจจะ ๔ นั้น ทุกข์ เป็นไฉน

กุศลธรรมอันเป็นอารมณ์ของอาสวะที่เหลือ วิบากแห่งกุศลธรรมและอกุศลธรรมที่เป็นอารมณ์ของอาสวะ ธรรมเป็นกิริยามิใช่กุศล มิใช่อกุศล และมิใช่กรรมวิบาก รูปทั้งหมด นี้เรียกว่าทุกข์{๑๙๔} ในสัจจะ ๔ นั้น ทุกขนิโรธ เป็นไฉน

การประหาณซึ่งตัณหา กิเลสที่เหลือ อกุศลธรรมที่เหลือ และกุศลมูล ๓ ที่เป็นอารมณ์ของอาสวะ นี้เรียกว่าทุกขนิโรธ

{๑๙๕} ในสัจจะ ๔ นั้น ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา เป็นไฉน

ภิกษุในศาสนานนี้เจริญโลกุตตรฌานอันเป็นเครื่องออกไปจากโลก นำไปสู่นิพพานเพื่อประหาณทิฏฐิ เพื่อบรรลุปฐมภูมิ สงัดจากกาม ... บรรลุปฐมฌาน ... เป็นทุกขาปฏิปทาทันธาภิญญา อยู่ในสมัยใด มรรคมีองค์ ๘ คือ สัมมาทิฎฐิ ... สัมมาสมาธิ มีในสมัยนั้น นี้เรียกว่าทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา ธรรมทั้งหลายที่เหลือสัมปยุตด้วยทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา{๑๙๖} [๒๑๐] ในสัจจะ ๔ นั้น ทุกขสมุทัย เป็นไฉน

ตัณหา กิเลสที่เหลือ อกุศลธรรมที่เหลือ กุศลมูล ๓ ที่เป็นอารมณ์ของอาสวะ และกุศลธรรมที่เป็นอารมณ์ของอาสวะที่เหลือ นี้เรียกว่าทุกขสมุทัย{๑๙๗} ในสัจจะ ๔ นั้น ทุกข์ เป็นไฉน

วิบากแห่งกุศลธรรมและอกุศลธรรมที่เป็นอารมณ์ของอาสวะ ธรรมที่เป็นกิริยา มิใช่กุศล มิใช่อกุศล และมิใช่กรรมวิบาก รูปทั้งหมด นี้เรียกว่าทุกข์{๑๙๘} ในสัจจะ ๔ นั้น ทุกขนิโรธ เป็นไฉน

การประหาณซึ่งตัณหา กิเลสที่เหลือ อกุศลธรรมที่เหลือ กุศลมูล ๓ ที่เป็นอารมณ์ของอาสวะ และกุศลธรรมที่เป็นอารมณ์ของอาสวะที่เหลือ นี้เรียกว่าทุกขนิโรธ

{๑๙๙} ในสัจจะ ๔ นั้น ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา เป็นไฉน

ภิกษุในศาสนานี้เจริญโลกุตตรฌานอันเป็นเครื่องออกไปจากโลก นำไปสู่นิพพานเพี่อประหาณทิฏฐิ เพี่อบรรลุปฐมภูมิ สงัดจากกาม ... บรรลุปฐมฌาน ... เป็นทุกขาปฏิปทาทันธาภิญญา อยู่ในสมัยใด มรรคมีองค์ ๘ คือ สัมมาทิฏฐิ ... สัมมาสมาธิ มีในสมัยนั้น นี้เรียกว่าทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา ธรรมทั้งหลายที่เหลือสัมปยุตด้วยทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา

ปัญจังคิกวาร

{๒๐๐} [๒๑๑] สัจจะ ๔ คือ

๑. ทุกข์ ๒. ทุกขสมุทัย

๓. ทุกขนิโรธ ๔. ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา

{๒๐๑} ในสัจจะ ๔ นั้น ทุกขสมุทัย เป็นไฉน

ตัณหา นี้เรียกว่าทุกขสมุทัย

{๒๐๒} ในสัจจะ ๔ นั้น ทุกข์ เป็นไฉน

กิเลสที่เหลือ อกุศลธรรมที่เหลือ กุศลมูล ๓ ที่เป็นอารมณ์ของอาสวะ กุศลธรรมอันเป็นอารมณ์ของอาสวะที่เหลือ วิบากแห่งกุศลธรรมและอกุศลธรรมที่เป็นอารมณ์ของอาสวะ ธรรมที่เป็นกิริยามิใช่กุศล มิใช่อกุศลและมิใช่กรรมวิบาก รูปทั้งหมด นี้เรียกว่าทุกข์{๒๐๓} ในสัจจะ ๔ นั้น ทุกขนิโรธ เป็นไฉน

การประหาณตัณหา นี้เรียกว่าทุกขนิโรธ

{๒๐๔} ในสัจจะ ๔ นั้น ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา เป็นไฉน