ปเภทวาร ๕ เล่ม ๓๕

๒. สัจจวาร

{๗๗๘} [๗๑๙] ปฏิสัมภิทา ๔ คือ

๑. อัตถปฏิสัมภิทา ๒. ธัมมปฏิสัมภิทา

๓. นิรุตติปฏิสัมภิทา ๔. ปฏิภาณปฏิสัมภิทา

ความรู้แตกฉานในทุกข์ชื่อว่าอัตถปฏิสัมภิทา ความรู้แตกฉานในทุกขสมุทัยชื่อว่าธัมมปฏิสัมภิทา ความรู้แตกฉานในทุกขนิโรธชื่อว่าอัตถปฏิสัมภิทา ความรู้แตกฉานในทุกขนิโรธคามินีปฏิปทาชื่อว่าธัมมปฏิสัมภิทา ความรู้แตกฉานในอันกล่าวธัมมนิรุตตินั้นชื่อว่านิรุตติปฏิสัมภิทา ความรู้แตกฉานในญาณทั้งหลายชื่อว่าปฏิภาณปฏิสัมภิทา นี้ชื่อว่าสัจจวาร

๓. เหตุวาร

{๗๗๙} [๗๒๐] ปฏิสัมภิทา ๔ คือ

๑. อัตถปฏิสัมภิทา ๒. ธัมมปฏิสัมภิทา

๓. นิรุตติปฏิสัมภิทา ๔. ปฏิภาณปฏิสัมภิทา

ความรู้แตกฉานในเหตุชื่อว่าธัมมปฏิสัมภิทา ความรู้แตกฉานในผลของเหตุชื่อว่าอัตถปฏิสัมภิทา ความรู้แตกฉานในอันกล่าวธัมมนิรุตตินั้นชื่อว่านิรุตติปฏิสัมภิทา ความรู้แตกฉานในญาณทั้งหลายชื่อว่าปฏิภาณปฏิสัมภิทา นี้ชื่อว่าเหตุวาร

๔. ธัมมวาร

{๗๘๐} [๗๒๑] ปฏิสัมภิทา ๔ คือ

๑. อัตถปฏิสัมภิทา ๒. ธัมมปฏิสัมภิทา

๓. นิรุตติปฏิสัมภิทา ๔. ปฏิภาณปฏิสัมภิทา

ธรรมเหล่าใดเกิดแล้ว มีแล้ว เกิดพร้อมแล้ว บังเกิดแล้ว บังเกิดเฉพาะแล้ว ปรากฏแล้ว ความรู้แตกฉานในธรรมเหล่านี้ชื่อว่าอัตถปฏิสัมภิทา ธรรมเหล่านั้นเกิดแล้ว มีแล้ว เกิดพร้อมแล้ว บังเกิดแล้ว บังเกิดเฉพาะแล้ว ปรากฏแล้วด้วยธรรมเหล่าใด ความรู้แตกฉานในธรรมเหล่านั้นชื่อว่าธัมมปฏิสัมภิทา ความรู้แตกฉานในอันกล่าวธัมมนิรุตตินั้นชื่อว่านิรุตติปฏิสัมภิทา ความรู้แตกฉานในญาณทั้งหลายชื่อว่าปฏิภาณปฏิสัมภิทา นี้ชื่อว่าธัมมวาร

๕. ปฏิจจสมุปปาทวาร

{๗๘๑} [๗๒๒] ปฏิสัมภิทา ๔ คือ

๑. อัตถปฏิสัมภิทา ๒. ธัมมปฏิสัมภิทา

๓. นิรุตติปฏิสัมภิทา ๔. ปฏิภาณปฏิสัมภิทา

ความรู้แตกฉานในชรามรณะชื่อว่าอัตถปฏิสัมภิทา ความรู้แตกฉานในเหตุเกิดแห่งชรามรณะชื่อว่าธัมมปฏิสัมภิทา ความรู้แตกฉานในความดับแห่งชรามรณะชื่อว่าอัตถปฏิสัมภิทา ความรู้แตกฉานในปฏิทาอันเป็นเหตุให้ถึงความดับแห่งชรามรณะชื่อว่าธัมมปฏิสัมภิทา ความรู้แตกฉานในอันกล่าวธัมมนิรุตตินั้นชื่อว่านิรุตติปฏิสัมภิทา ความรู้แตกฉานในญาณทั้งหลายชื่อว่าปฏิภาณปฏิสัมภิทา{๗๘๒} [๗๒๓] ปฏิสัมภิทา ๔ คือ

๑. อัตถปฏิสัมภิทา ๒. ธัมมปฏิสัมภิทา

๓. นิรุตติปฏิสัมภิทา ๔. ปฏิภาณปฏิสัมภิทา

ความรู้แตกฉานในชาติ ... ความรู้แตกฉานในภพ ... ความรู้แตกฉานในอุปาทาน ... ความรู้แตกฉานในตัณหา ... ความรู้แตกฉานในเวทนา ... ความรู้แตกฉานในผัสสะ ... ความรู้แตกฉานในสฬายตนะ ... ความรู้

แตกฉานในนามรูป ... ความรู้แตกฉานในวิญญาณ ... ความรู้แตกฉานในสังขารทั้งหลายชื่อว่าอัตถปฏิสัมภิทา ความรู้แตกฉานในเหตุเกิดแห่งสังขารชื่อว่าธัมมปฏิสัมภิทา ความรู้แตกฉานในความดับแห่งสังขารชื่อว่าอัตถปฏิสัมภิทา ความรู้แตกฉานในปฏิปทาอันเป็นเหตุให้ถึงความดับแห่งสังขารชื่อว่าธัมมปฏิสัมภิทา ความรู้แตกฉานในอันกล่าวธัมมนิรุตตินั้นชื่อว่านิรุตติปฏิสัมภิทา ความรู้แตกฉานในญาณทั้งหลายชื่อว่าปฏิภาณปฏิสัมภิทา นี้ชื่อว่าปฏิจจสมุปปาทวาร

๖. ปริยัตติธัมมวาร

{๗๘๓} [๗๒๔] ปฏิสัมภิทา ๔ คือ

๑. อัตถปฏิสัมภิทา ๒. ธัมมปฏิสัมภิทา

๓. นิรุตติปฏิสัมภิทา ๔. ปฏิภาณปฏิสัมภิทา

ในปฏิสัมภิทา ๔ เหล่านั้น ธัมมปฏิสัมภิทา เป็นไฉน

ภิกษุในธรรมวินัยนี้ย่อมรู้แตกฉานซึ่งธรรม คือ สุตตะ เคยยะ เวยยากรณะ คาถา อุทาน อิติวุตตกะ ชาตก อัพภูตธัมมะ เวทัลละ นี้เรียกว่าธัมมปฏิสัมภิทา

ภิกษุนั้นย่อมรู้แตกฉานอรรถแห่งภาษิตนั้น ๆ ว่า ‘นี้เป็นอรรถแห่งภาษิตนี้ นี้เป็นอรรถแห่งภาษิตนี้’ นี้เรียกว่าอัตถปฏิสัมภิทา ความรู้แตกฉานในอันกล่าวธัมมนิรุตตินั้นชื่อว่านิรุตติปฏิสัมภิทา ความรู้แตกฉานในญาณทั้งหลายชื่อว่าปฏิภาณปฏิสัมภิทา นี้ชื่อว่าปริยัตติธัมมวาร

จบ สุตตันตภาชนีย์

๒. อภิธัมมภาชนีย์

๑. กุสลวาร

แจกปฏิสัมภิทา ๔ ด้วยกามาวจรกุศลจิต ๘

{๗๘๔} [๗๒๕] ปฏิสัมภิทา ๔ คือ

๑. อัตถปฏิสัมภิทา ๒. ธัมมปฏิสัมภิทา

๓. นิรุตติปฏิสัมภิทา ๔. ปฏิภาณปฏิสัมภิทา

ธรรมเป็นกุศล เป็นไฉน

กามาวจรกุศลจิตที่สหรคตด้วยโสมนัส สัมปยุตด้วยญาณ มีรูปเป็นอารมณ์ ... มีธรรมเป็นอารมณ์ หรือปรารภอารมณ์ใด ๆ เกิดขึ้นในสมัยใด ผัสสะ ... อวิกเขปะมีในสมัยนั้น สภาวธรรมเหล่านี้ชื่อว่าธรรมเป็นกุศล ความรู้แตกฉานในธรรมเหล่านี้ชื่อว่าอัตถปฏิสัมภิทา ความรู้แตกฉานในวิบากแห่งธรรมเหล่านั้นชื่อว่าอัตถปฏิสัมภิทา บัญญัติแห่งธรรมเหล่านั้นย่อมมีด้วยนิรุตติใด ความรู้แตกฉานในอันกล่าวธัมมนิรุตตินั้นชื่อว่านิรุตติปฏิสัมภิทา บุคคลรู้แตกฉานซึ่งญาณเหล่านั้นด้วยญาณใดว่า ‘ญาณเหล่านี้ส่องเนื้อความนี้’ ดังนี้ ความรู้แตกฉานในญาณทั้งหลายนั้นชื่อว่าปฏิภาณปฏิสัมภิทา[๗๒๖] ปฏิสัมภิทา ๔ คือ

๑. อัตถปฏิสัมภิทา ๒. ธัมมปฏิสัมภิทา

๓. นิรุตติปฏิสัมภิทา ๔. ปฏิภาณปฏิสัมภิทา

ธรรมเป็นกุศล เป็นไฉน

กามาวจรกุศลจิตที่สหรคตด้วยโสมนัส สัมปยุตด้วยญาณ เกิดขึ้นโดยมีการชักจูง ... ที่สหรคตด้วยโสมนัส วิปปยุตจากญาณ เกิดขึ้น ... ที่สหรคต