อุปปาทกัมมอายุปมาณวาร เล่ม ๓๕

๖. อุปปาทกกัมมอายุปปมาณวาร

(วาระว่าด้วยกรรมเป็นเหตุให้เกิดและประมาณอายุของสัตว์)

๑.อุปปาทกกรรม

(กรรมเป็นเหตุให้เกิด)

{๑๑๐๔} [๑๐๒๑] ที่ชื่อว่า เทพ ได้แก่ เทพ ๓ จำพวก คือ สมมติเทพ อุปปัตติเทพ วิสุทธิเทพ

พระราชา พระเทวี พระราชกุมาร เรียกว่าสมมติเทพ

เหล่าเทวดาชั้นบน นับแต่เหล่าเทวดาชั้นจาตุมหาราชขึ้นไป เรียกว่าอุปปัตติเทพ

พระอรหันต์ทั้งหลาย เรียกว่าวิสุทธิเทพ

{๑๑๐๕} คนทั้งหลายให้ทาน สมาทานศีล ทำอุโบสถกรรมแล้วเกิดที่ไหน

คนทั้งหลายให้ทาน สมาทานศีล ทำอุโบสถกรรมแล้ว บางพวกเข้าถึงความเป็นสหายกษัตริย์ผู้มหาศาล บางพวกเข้าถึงความเป็นสหายพราหมณ์ผู้มหาศาล บางพวกเข้าถึงความเป็นสหายคฤหบดีผู้มหาศาล บางพวกเข้าถึงความเป็นสหายเหล่าเทวดาชั้นจาตุมหาราช บางพวกเข้าถึงความเป็นสหายเหล่าเทวดาชั้นดาวดึงส์ บางพวกเข้าถึงความเป็นสหายเหล่าเทวดาชั้นยามา บางพวกเข้าถึงความเป็นสหายแห่งเหล่าเทวดาชั้นดุสิต บางพวกเข้าถึงความเป็นสหายเหล่าเทวดาชั้นนิมมานรดี บางพวกเข้าถึงความเป็นสหายเหล่าเทวดาชั้นปรนิมมิตวสวัตดี

๒. อายุปปมาณะ

(ประมาณอายุของสัตว์)

{๑๑๐๖} [๑๐๒๒] อายุของเหล่ามนุษย์มีประมาณเท่าไร

คือ ประมาณ ๑๐๐ ปี ต่ำกว่าบ้าง เกินกว่าบ้างก็มี (๑)

[๑๐๒๓] อายุของเหล่าเทวดาชั้นจาตุมหาราชมีประมาณเท่าไร

คือ ๕๐ ปีของมนุษย์นับเป็นวันหนึ่งและคืนหนึ่งของเหล่าเทวดาชั้นจาตุมหาราช ๓๐ ราตรีโดยราตรีนั้นเป็น ๑ เดือน ๑๒ เดือนโดยเดือนนั้นเป็น ๑ ปี ๕๐๐ ปีทิพย์โดยปีนั้นเป็นกำหนดอายุของเหล่าเทวดาชั้นจาตุมหาราชนับอย่างปีมนุษย์มีประมาณเท่าไร

มีประมาณ ๙ ล้านปี (๒)

อายุของเหล่าเทวดาชั้นดาวดึงส์มีประมาณเท่าไร

คือ ๑๐๐ ปีของมนุษย์นับเป็นวันหนึ่งและคืนหนึ่งของเหล่าเทวดาชั้นดาวดึงส์ ๓๐ ราตรีโดยราตรีนั้นเป็น ๑ เดือน ๑๒ เดือนโดยเดือนนั้นเป็น ๑ ปี ๑,๐๐๐ ปีทิพย์โดยปีนั้นเป็นกำหนดอายุของเหล่าเทวดาชั้นดาวดึงส์นับอย่างปีมนุษย์มีประมาณเท่าไร

มีประมาณ ๓ โกฏิ ๖ ล้านปี (๓)

อายุของเหล่าเทวดาชั้นยามามีประมาณเท่าไร

คือ ๒๐๐ ปีของมนุษย์นับเป็นวันหนึ่งและคืนหนึ่งของเหล่าเทวดาชั้นยามา ๓๐ ราตรีโดยราตรีนั้นเป็น ๑ เดือน ๑๒ เดือนโดยเดือนนั้นเป็น ๑ ปี ๒,๐๐๐ ปีทิพย์โดยปีนั้นเป็นกำหนดอายุของเหล่าเทวดาชั้นยามา

นับอย่างปีมนุษย์มีประมาณเท่าไร

มีประมาณ ๑๔ โกฏิ ๔ ล้านปี (๔)

อายุของเหล่าเทวดาชั้นดุสิตมีประมาณเท่าไร

คือ ๔๐๐ ปีของมนุษย์นับเป็นวันหนึ่งและคืนหนึ่งของเหล่าเทวดาชั้นดุสิต ๓๐ ราตรีโดยราตรีนั้นเป็น ๑ เดือน ๑๒ เดือนโดยเดือนนั้นเป็น ๑ ปี ๔,๐๐๐ ปีทิพย์โดยปีนั้นเป็นกำหนดอายุของเหล่าเทวดาชั้นดุสิตนับอย่างปีมนุษย์มีประมาณเท่าไร

มีประมาณ ๕๗ โกฏิ ๖ ล้านปี (๕)

อายุของเหล่าเทวดาชั้นนิมมานรดีมีประมาณเท่าไร

คือ ๘๐๐ ปีของมนุษย์นับเป็นวันหนึ่งและคืนหนึ่งของเทวดาชั้นนิมมานรดี ๓๐ ราตรีโดยราตรีนั้นเป็น ๑ เดือน ๑๒ เดือนโดยเดือนนั้นเป็น ๑ ปี ๘,๐๐๐ ปีทิพย์โดยปีนั้นเป็นกำหนดอายุของเหล่าเทวดาชั้นนิมมานรดีนับอย่างปีมนุษย์มีประมาณเท่าไร

มีประมาณ ๒๓๐ โกฏิ ๔ ล้านปี (๖)

อายุของเหล่าเทวดาชั้นปรนิมมิตวสวัตดีมีประมาณเท่าไร

คือ ๑,๖๐๐ ปีของมุนษย์นับเป็นวันหนึ่งและคืนหนึ่งของเหล่าเทวดาชั้นปรนิมมิตวสวัตดี ๓๐ ราตรีโดยราตรีนั้นเป็น ๑ เดือน ๑๒ เดือนโดยเดือนนั้นเป็น ๑ ปี ๑๖,๐๐๐ ปีทิพย์โดยปีนั้นเป็นกำหนดอายุของเหล่าเทวดาชั้นปรนิมมิตวสวัสดีนับอย่างปีมนุษย์มีประมาณเท่าไร

มีประมาณ ๙๒๑ โกฏิ ๖ ล้านปี (๗)

พวกเทวดาเหล่ากามาวจรสวรรค์ ๖ ชั้น เพียบพร้อมไปด้วยกามคุณทั้งปวง อายุของพวกเทวดาเหล่ากามาวจรสวรรค์ ๖ ชั้น นับรวมกันทั้งหมดเป็นเท่าไร

เป็น ๑,๒๒๘ โกฏิ ๕ ล้านปี โดยนับอย่างปีมนุษย์

{๑๑๐๗} [๑๐๒๔] ผู้เจริญปฐมฌานได้อย่างสามัญไปเกิดที่ไหน

ผู้เจริญปฐมฌานได้อย่างสามัญไปเกิดเป็นสหายเทวดาชั้นพรหมปาริสัชชาอายุของเทวดาเหล่านั้นมีประมาณเท่าไร

มีประมาณเท่าส่วนที่ ๓ แห่งกัป (๘)

ผู้เจริญปฐมฌานได้อย่างกลางไปเกิดที่ไหน

ผู้เจริญปฐมฌานได้อย่างกลางไปเกิดเป็นสหายเทวดาชั้นพรหมปุโรหิตาอายุของเทวดาเหล่านั้นมีประมาณเท่าไร

มีประมาณกึ่งกัป (๙)

ผู้เจริญปฐมฌานได้อย่างประณีตไปเกิดที่ไหน

ผู้เจริญปฐมฌานได้อย่างประณีตไปเกิดเป็นสหายเทวดาชั้นมหาพรหมอายุของเทวดาเหล่านั้นมีประมาณเท่าไร

มีประมาณ ๑ กัป (๑๐)

[๑๐๒๕] ผู้เจริญทุติยฌานได้อย่างสามัญไปเกิดที่ไหน

ผู้เจริญทุติยฌานได้อย่างสามัญไปเกิดเป็นสหายเทวดาชั้นปริตตาภาอายุของเทวดาเหล่านั้นมีประมาณเท่าไร

มีประมาณ ๒ กัป (๑๑)

ผู้เจริญทุติยฌานได้อย่างกลางไปเกิดที่ไหน

ผู้เจริญทุติยฌานได้อย่างกลางไปเกิดเป็นสหายเทวดาชั้นอัปปมาณาภาอายุของเทวดาเหล่านั้นมีประมาณเท่าไร

มีประมาณ ๔ กัป (๑๒)

ผู้เจริญทุติยฌาณได้อย่างประณีตไปเกิดที่ไหน

ผู้เจริญทุติยฌานได้อย่างประณีตไปเกิดเป็นสหายเทวดาชั้นอาภัสราอายุของเทวดาเหล่านั้นมีประมาณเท่าไร

มีประมาณ ๘ กัป (๑๓)

[๑๐๒๖] ผู้เจริญตติยฌานได้อย่างสามัญไปเกิดที่ไหน

ผู้เจริญตติยฌานได้อย่างสามัญไปเกิดเป็นสหายเทวดาชั้นปริตตสุภาอายุของเทวดาเหล่านั้นมีประมาณเท่าไร

มีประมาณ ๑๖ กัป (๑๔)

ผู้เจริญตติยฌานได้อย่างกลางไปเกิดที่ไหน

ผู้เจริญตติยฌานได้อย่างกลางไปเกิดเป็นสหายเทวดาชั้นอัปปมาณสุภา

อายุของเทวดาเหล่านั้นมีประมาณเท่าไร

มีประมาณ ๓๒ กัป (๑๕)

ผู้เจริญตติยฌานได้อย่างประณีตไปเกิดที่ไหน

ผู้เจริญตติยฌานได้อย่างประณีตไปเกิดเป็นสหายเทวดาชั้นสุภกิณหะ

อายุของเทวดาเหล่านั้นมีประมาณเท่าไร

มีประมาณ ๖๔ กัป (๑๖)

[๑๐๒๗] ผู้เจริญจตุตถฌานบางพวกไปเกิดเป็นสหายเทวดาเหล่าอสัญญสัตว์ บางพวกไปเกิดเป็นสหายเทวดาชั้นเวหัปผลา บางพวกไปเกิดเป็นสหายเทวดาชั้นอวิหา บางพวกไปเกิดเป็นสหายเทวดาชั้นอตัปปา

บางพวกไปเกิดเป็นสหายเทวดาชั้นสุทัสสา บางพวกไปเกิดเป็นสหายเทวดาชั้นสุทัสสี บางพวกไปเกิดเป็นสหายเทวดาชั้นอกนิฏฐา บางพวกไปเกิดเป็นสหายเทวดาผู้เข้าถึงอากาสานัญจายตนภพ บางพวกไปเกิดเป็นสหายเทวดาผู้เข้าถึงวิญญาณัญจายตนภพ บางพวกไปเกิดเป็นสหายเทวดาผู้เข้าถึงอากิญจัญญายตนภพ บางพวกไปเกิดเป็นสหายเทวดาผู้เข้าถึงเนวสัญญานาสัญญายตนภพ เพราะอารมณ์ต่างกัน เพราะมนสิการต่างกัน เพราะฉันทะต่างกัน เพราะปณิธาน (การตั้งความปรารถนา) ต่างกัน เพราะอธิโมกข์ต่างกัน เพราะอภินิหารต่างกัน เพราะปัญญาต่างกันอายุของเหล่าเทวดาอสัญญสัตว์และเหล่าเทวดาชั้นเวหัปผลามีประมาณเท่าไรมีประมาณ ๕๐๐ กัป (๑๗-๑๘)

อายุของเหล่าเทวดาชั้นอวิหามีประมาณเท่าไร

มีประมาณ ๑,๐๐๐ กัป (๑๙)

อายุของเหล่าเทวดาชั้นอตัปปามีประมาณเท่าไร

มีประมาณ ๒,๐๐๐ กัป (๒๐)

อายุของเหล่าเทวดาชั้นสุทัสสามีประมาณเท่าไร

มีประมาณ ๔,๐๐๐ กัป (๒๑)

อายุของเหล่าเทวดาชั้นสุทัสสีมีประมาณเท่าไร

มีประมาณ ๘,๐๐๐ กัป (๒๒)

อายุของเหล่าเทวดาชั้นอกนิฏฐะมีประมาณเท่าไร

มีประมาณ ๑๖,๐๐๐ กัป (๒๓)

[๑๐๒๘] อายุของเหล่าเทวดาผู้เข้าถึงอากาสานัญจายตนภพมีประมาณเท่าไรมีประมาณ ๒๐,๐๐๐ กัป (๒๔)

อายุของเหล่าเทวดาผู้เข้าถึงวิญญานัญจายตนภพมีประมาณเท่าไร

มีประมาณ ๔๐,๐๐๐ กัป (๒๕)

อายุของเหล่าเทวดาผู้เข้าถึงอากิญจัญญายตนภพ มีประมาณเท่าไร

มีประมาณ ๖๐,๐๐๐ กัป (๒๖)

อายุของเหล่าเทวดาผู้เข้าถึงเนวสัญญานาสัญญายตนภพมีประมาณเท่าไรมีประมาณ ๘๔,๐๐๐ กัป (๒๗)

[๑๐๒๙] เหล่าสัตว์ที่มีอำนาจแห่งบุญส่งเสริม ไปแล้วสู่

กามภพและรูปภพ หรือแม้ไปสู่ภวัคคพรหม

ก็ย่อมกลับไปสู่ทุคติอีกได้

เหล่าสัตว์มีอายุยืนถึงเพียงนั้น ก็ยังจุติเพราะสิ้นอายุ

ภพไหน ๆ ชื่อว่าเที่ยงไม่มี

สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้แสวงหาคุณอันใหญ่ได้ตรัสไว้อย่างนี้

เพราะฉะนั้นแล เหล่านักปราชญ์ผู้มีปัญญา

เฉลียวฉลาดรอบคอบคำนึงถึงความจริงข้อนี้จึง

เจริญมรรคอันอุดมเพื่อพ้นจากชรามรณะ

ครั้นเจริญมรรคอันบริสุทธิ์สะอาด ซึ่งมีปกติ

ยังสัตว์ให้หยั่งถึงพระนิพพานแล้ว ย่อมเป็นผู้

ไม่มีอาสวะปรินิพานไปเพราะกำหนดรู้อาสวะ

ทั้งปวง ฉะนี้แล

๗. อภิญเญยยาทิวาร

(วาระว่าด้วยสภาวธรรมที่พึงรู้ยิ่งเป็นต้น)

{๑๑๐๘} [๑๐๓๐] บรรดาขันธ์ ๕ ขันธ์ไหนพึงรู้ยิ่ง ขันธ์ไหนพึงกำหนดรู้ ขันธ์ไหนพึงละ ขันธ์ไหนพึงเจริญ ขันธ์ไหนพึงทำให้แจ้ง ขันธ์ไหนไม่พึงละ ขันธ์ไหนไม่พึงเจริญ ขันธ์ไหนไม่พึงทำให้แจ้ง ... บรรดาจิต ๗ จิตไหนพึงรู้ยิ่ง จิตไหนพึงกำหนดรู้ จิตไหนพึงละ จิตไหนพึงเจริญ จิตไหนพึงทำให้แจ้ง จิตไหนไม่พึงละ จิตไหนไม่พึงเจริญ จิตไหนไม่พึงทำให้แจ้ง[๑๐๓๑] รูปขันธ์พึงรู้ยิ่ง พึงกำหนดรู้ แต่ไม่พึงละ ไม่พึงเจริญ ไม่พึงทำให้แจ้ง

ขันธ์ ๔ พึงรู้ยิ่ง พึงกำหนดรู้ ที่พึงละก็มี ที่พึงเจริญก็มี ที่พึงทำให้แจ้งก็มี ที่ไม่พึงละ ไม่พึงเจริญ ไม่พึงทำให้แจ้งก็มี (๑)

อายตนะ ๑๐ พึงรู้ยิ่ง พึงกำหนดรู้ แต่ไม่พึงละ ไม่พึงเจริญ ไม่พึงทำให้แจ้ง อายตนะ ๒ พึงรู้ยิ่ง พึงกำหนดรู้ ที่พึงละก็มี ที่พึงเจริญก็มี ที่พึงทำให้แจ้งก็มี ที่ไม่พึงละ ไม่พึงเจริญ ไม่พึงทำให้แจ้งก็มี (๒)ธาตุ ๑๖ พึงรู้ยิ่ง พึงกำหนดรู้ แต่ไม่พึงละ ไม่พึงเจริญ ไม่พึงทำให้แจ้ง ธาตุ ๒ พึงรู้ยิ่ง พึงกำหนดรู้ ที่พึงละก็มี ที่พึงเจริญก็มี ที่พึงทำให้แจ้งก็มี ที่ไม่พึงละ ไม่พึงเจริญ ไม่พึงทำให้แจ้งก็มี (๓)