ปัญหาปุจฉกะ เล่ม ๓๕

๓. ปัญหาปุจฉกะ

{๗๓๗} [๖๓๘] ฌาน ๔ คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้

๑. สงัดจากกาม สงัดจากอกุศลธรรม บรรลุปฐมฌานที่มีวิตก มีวิจาร มีปีติและสุขอันเกิดแต่วิเวกอยู่

๒. บรรลุทุติยฌาน ที่มีความผ่องใสในภายใน มีภาวะที่จิตเป็นเอกผุดขึ้น ไม่มีวิตก ไม่มีวิจารเพราะวิตกวิจารสงบไป มีปีติและสุขอันเกิดแต่สมาธิอยู่๓. มีอุเบกขา มีสติ มีสัมปชัญญะ เสวยสุขด้วยนามกาย เพราะปีติสิ้นไป บรรลุตติยฌานที่พระอริยะทั้งหลายสรรเสริญว่า ‘ผู้ได้ฌานนี้เป็นผู้มีอุเบกขา มีสติ อยู่เป็นสุข’ ดังนี้อยู่๔. บรรลุจตุตถฌานที่ไม่มีทุกข์ไม่มีสุข มีสติบริสุทธิ์เพราะอุเบกขาเพราะละสุขละทุกข์ได้และเพราะโสมนัสโทมนัสดับไปก่อนแล้วอยู่

ติกมาติกาปุจฉา ทุกมาติกาปุจฉา

[๖๓๙] บรรดาฌาน ๔ ฌานไหนเป็นกุศล ฌานไหนเป็นอกุศล ฌานไหนเป็นอัพยากฤต ... ฌานไหนที่เกิดกับกิเลสอันเป็นเหตุให้สัตว์ร้องไห้ ฌานไหนที่ไม่เกิดกับกิเลสอันเป็นเหตุให้สัตว์ร้องไห้

๑. ติกมาติกาวิสัชนา

{๗๓๘} [๖๔๐] ฌาน ๔ ที่เป็นกุศลก็มี ที่เป็นอัพยากฤตก็มี

ฌาน ๓ เว้นสุขเวทนาที่เกิดขึ้นในฌานนี้เสีย สัมปยุตด้วยสุขเวทนา จตุตถฌาน เว้นอทุกขมสุขเวทนาที่เกิดขึ้นในฌานนี้เสีย สัมปยุตด้วยอทุกขมสุขเวทนา

ฌาน ๔ ที่เป็นวิบากก็มี ที่เป็นเหตุให้เกิดวิบากก็มี ที่ไม่เป็นวิบากและไม่เหตุให้เกิดวิบากก็มี

ฌาน ๔ ที่กรรมอันสัปยุตด้วยตัณหาทิฏฐิยึดครองและเป็นอารมณ์ของอุปาทานก็มี ที่กรรมอันสัมปยุตด้วยตัณหาทิฏฐิไม่ยึดครองแต่เป็นอารมณ์ของอุปาทานก็มี ที่กรรมอันสัมปยุตด้วยตัณหาทิฏฐิไม่ยึดครองและไม่เป็นอารมณ์ของอุปาทานก็มีฌาน ๔ ที่กิเลสไม่ทำให้เศร้าหมองแต่เป็นอารมณ์ของกิเลสก็มี ที่กิเลสไม่ทำให้เศร้าหมองและไม่เป็นอารมณ์ของกิเลสก็มี

ปฐมฌานเว้นวิตกวิจารที่เกิดขึ้นในฌานนี้เสีย มีทั้งวิตกและวิจาร ฌาน ๓ ไม่มีทั้งวิตกและวิจาร

ฌาน ๒ เว้นปีติที่เกิดขึ้นในฌานนี้เสีย สหรคตด้วยปีติ ฌาน ๓ เว้นสุขที่เกิดขึ้นในฌานนี้เสีย สหรคตด้วยสุข จตุตถฌานเว้นอุเบกขาที่เกิดขึ้นในฌานนี้เสีย สหรคตด้วยอุเบกขาฌาน ๔ อันโสดาปัตติมรรคและมรรคเบื้องสูง ๓ ไม่พึงประหาณ

ฌาน ๔ ไม่มีเหตุอันโสดาปัตติมรรคและมรรคเบื้องสูง ๓ พึงประหาณ

ฌาน ๔ ที่เป็นเหตุให้ถึงปฏิสนธิและจุติก็มี ที่เป็นเหตุให้ถึงนิพพานก็มี ที่ไม่เป็นเหตุให้ถึงปฏิสนธิและจุติที่ไม่เป็นเหตุให้ถึงนิพพานก็มี

ฌาน ๔ ที่เป็นของเสกขบุคคลก็มี ที่เป็นของอเสกขบุคคลก็มี ที่ไม่เป็นอเสกขบุคคลและไม่เป็นของอเสกขบุคคลก็มี

ฌาน ๔ ที่เป็นมหัคคตะก็มี ที่เป็นอัปปมาณะก็มี

ฌาน ๓ กล่าวไม่ได้ว่ามีอารมณ์เป็นปริตตะ หรือมีอารมณ์เป็นมหัคตะ ที่มีอารมณ์เป็นอัปปมาณะก็มี ที่กล่าวไม่ได้ว่ามีอารมณ์เป็นอัปปมาณะก็มี จตุตถฌานที่มีอารมณ์เป็นปริตตะก็มี ที่มีอารมณ์เป็นมหัคคตะก็มี ที่มีอารมณ์เป็นอัปปมาณะก็มี ที่กล่าวไม่ได้ว่ามีอารมณ์เป็นปริตตะ มีอารมณ์เป็นมหัคคตะ หรือมีอารมณ์เป็นอัปปมาณะก็มี

ฌาน ๔ ที่เป็นอย่างปานกลางก็มี ที่เป็นอย่างประณีตะก็มี

ฌาน ๔ ที่มีสภาวะชอบและให้ผลแน่นอนก็มี ที่ให้ผลไม่แน่นอนก็มี

ฌาน ๓ ไม่มีมรรคเป็นอารมณ์ ที่มีมรรคเป็นเหตุก็มี ที่มีมรรคเป็นอธิบดีก็มี ที่กล่าวไม่ได้ว่ามีมรรคเป็นเหตุ หรือมีมรรคเป็นอธิบดีก็มี จตุตถฌานที่มีมรรคเป็นอารมณ์ก็มี ที่มีมรรคเป็นเหตุก็มี ที่มีมรรคเป็นอธิบดีก็มี ที่กล่าวไม่ได้ว่ามีมรรคเป็นอารมณ์ มีมรรคเป็นเหตุ หรือมีมรรคเป็นอธิบดีก็มีฌาน ๔ ที่เกิดขึ้นก็มี ที่ยังไม่เกิดขึ้นก็มี ที่จักเกิดขึ้นก็มี

ฌาน ๔ ที่เป็นอดีตก็มี ที่เป็นอนาคตก็มี ที่เป็นปัจจุบันก็มี

ฌาน ๓ กล่าวไม่ได้ว่ามีอารมณ์เป็นอดีต มีอารมณ์เป็นอนาคต หรือมีอารมณ์เป็นอนาคต จตุตถฌานที่มีอารมณ์เป็นอดีตก็มี ที่มีอารมณ์เป็นอนาคตก็มี ที่มีอารมณ์เป็นปัจจุบันก็มี ที่กล่าวไม่ได้ว่ามีอารมณ์เป็นอดีต มีอารมณ์เป็นอนาคต หรือมีอารมณ์เป็นปัจจุบันก็มีฌาน ๔ ที่เป็นภายในตนก็มี ที่เป็นภายนอกตนก็มี ที่เป็นภายในตนและภายนอกตนก็มี

ฌาน ๓ มีอารมณ์เป็นภายนอกตน จตุตถฌานที่มีอารมณ์เป็นภายในตนก็มี ที่มีอารมณ์เป็นภายนอกตนก็มี ที่มีอารมณ์เป็นภายในตนและภายนอกตนก็มี ที่กล่าวไม่ได้ว่ามีอารมณ์เป็นภายในตน มีอารมณ์เป็นภายนอกตนก็มี หรือมีอารมณ์เป็นภายในตนและภายนอกตนก็มีฌาน ๔ เป็นธรรมเห็นไม่ได้และกระทบไม่ได้

๒. ทุกมาติกาวิสัชนา

๑. เหตุโคจฉกวิสัชนา

{๗๓๙} [๖๔๑] ฌาน ๔ ไม่เป็นเหตุ แต่มีเหตุ และสัมปยุตด้วยเหตุ แต่กล่าวไม่ได้ว่าเป็นเหตุและมีเหตุ

ฌาน ๔ มีเหตุแต่ไม่เป็นเหตุ แต่กล่าวไม่ได้ว่าเป็นเหตุและสัมปยุตด้วยเหตุ

ฌาน ๔ สัมปยุตด้วยเหตุแต่ไม่เป็นเหตุ ไม่เป็นเหตุแต่มีเหตุ

๒. จูฬันตรทุกวิสัชนา

ฌาน ๔ เป็นธรรมมีปัจจัยปรุงแต่ง เป็นสังขตธรรม เป็นธรรมเห็นไม่ได้ เป็นธรรมกระทบไม่ได้ เป็นอรูปธรรม เป็นโลกิยะก็มี เป็นโลกุตตระก็มีฌาน ๔ จิตบางดวงรู้ได้ จิตบางดวงรู้ไม่ได้

๓. อาสวโคจฉกวิสัชนา

ฌาน ๔ ไม่เป็นอาสวะ ที่เป็นอารมณ์ของอาสวะก็มี ที่ไม่เป็นอารมณ์ของอาสวะก็มี

ฌาน ๔ วิปปยุตจากอาสวะ แต่กล่าวไม่ได้ว่าเป็นอาสวะและเป็นอารมณ์ของอาสวะ ที่เป็นอารมณ์ของอาสวะแต่ไม่เป็นอาสวะก็มี ที่กล่าวไม่ได้ว่าเป็นอารมณ์ของอาสวะแต่ไม่เป็นอาสวะก็มีฌาน ๔ กล่าวไม่ได้ว่าเป็นอาสวะและสัมปยุตด้วยอาสวะ หรือสัมปยุตด้วยอาสวะแต่ไม่เป็นอาสวะ

ฌาน ๔ ที่วิปปยุตจากอาสวะแต่เป็นอารมณ์ของอาสวะก็มี ที่วิปปยุตจากอาสวะและไม่เป็นอารมณ์ของอาสวะก็มี

๔-๑๒. สัญโญชนโคจฉกาทิวิสัชนา

ฌาน ๔ ไม่เป็นสังโยชน์ ... ไม่เป็นคันถะ .. ไม่เป็นโอฆะ ... ไม่เป็นโยคะ ... ไม่เป็นนิวรณ์ ... ไม่เป็นปรามาส ...

ฌาน ๔ เป็นธรรมรับรู้อารมณ์ได้ แต่ไม่เป็นจิต

ฌาน ๔ เป็นเจตสิก สัมปยุตด้วยจิต เจือกับจิต มีจิตเป็นสมุฏฐานเกิดพร้อมกับจิต เกิดคล้อยตามจิตฌาน ๔ เจือกับจิตและมีจิตเป็นสมุฏฐาน

ฌาน ๔ เจือกับจิต มีจิตเป็นสมุฏฐาน และเกิดพร้อมกับจิต

ฌาน ๔ เจือกับจิต มีจิตเป็นสมุฏฐาน และเกิดคล้อยตามจิต

ฌาน ๔ เป็นธรรมภายนอกตน

ฌาน ๔ ไม่เป็นอุปาทายรูป

ฌาน ๔ ที่กรรมอันสัมปยุตด้วยตัณหาทิฏฐิยึดครองก็มี ที่กรรมอันสัมปยุตด้วยตัณหาทิฏฐิไม่ยึดครองก็มีฌาน ๔ ไม่เป็นอุปาทาน ... ฌาน ๔ ไม่เป็นกิเลส ...

๑๓. ปิฏฐิทุกวิสัชนา

{๗๔๐} ฌาน ๔ อันโสดาปัตติมรรคและมรรคเบื้องสูง ๓ ไม่พึงประหาณ

ฌาน ๔ ไม่มีเหตุอันโสดาปัตติมรรคและมรรคเบื้องสูง ๓ พึงประหาณ

ปฐมฌานเว้นวิตกที่เกิดขึ้นในฌานนี้เสีย มีวิตก ฌาน ๓ ไม่มีวิตก

ปฐมฌานเว้นวิจารที่เกิดขึ้นในฌานนี้เสีย มีวิจาร ฌาน ๓ ไม่มีวิจาร

ฌาน ๒ เว้นปีติที่เกิดขึ้นในฌานนี้เสีย มีปีติ ฌาน ๒ ไม่มีปีติ

ฌาน ๒ เว้นปีติที่เกิดขึ้นในฌานนี้เสีย สหรคตด้วยปีติ ฌาน ๒ ไม่สหรคตด้วยปีติฌาน ๓ เว้นสุขที่เกิดขึ้นในฌานนี้เสีย สหรคตด้วยสุข จตุตถฌานไม่สหรคตด้วยสุขจตุตถฌานเว้นอุเบกขาที่เกิดขึ้นในฌานนี้เสีย สหรคตด้วยอุเบกขา ฌาน ๓ ไม่สหรคตด้วยอุเบกขา

ฌาน ๔ ไม่เป็นกามาวจร

ฌาน ๔ ที่เป็นรูปาวจรก็มี ที่ไม่เป็นรูปาวจรก็มี

ฌาน ๓ ไม่เป็นอรูปาวจร จตุตถฌานที่เป็นอรูปาวจรก็มี ที่ไม่เป็นอรูปาวจรก็มีฌาน ๔ ที่นับเนื่องในวัฏฏทุกข์ก็มี ที่ไม่นับเนื่องในวัฏฏทุกข์ก็มี

ฌาน ๔ ที่เป็นเหตุนำออกจากสังสารทุกข์ก็มี ที่ไม่เป็นเหตุนำออกจากสังสารทุกข์ก็มีฌาน ๔ ที่ให้ผลแน่นอนก็มี ที่ให้ผลไม่แน่นอนก็มี

ฌาน ๔ ที่มีธรรมอื่นยิ่งกว่าก็มี ที่ไม่มีธรรมอื่นยิ่งกว่าก็มี

ฌาน ๔ ไม่เกิดกับกิเลสอันเป็นเหตุให้สัตว์ร้องไห้ ฉะนี้แล

จบ ปัญหาปุจฉกะ

จบ ฌานวิภังค์ บริบูรณ์

๑๓. อัปปมัญญาวิภังค์

๑. สุตตันตภาชนีย์

{๗๔๑} [๖๔๒] อัปปมัญญา ๔ คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้

๑. มีจิตประกอบด้วยเมตตาแผ่ไปตลอดทิศหนึ่งอยู่ ทิศที่ ๒ ทิศที่ ๓ ทิศที่ ๔ ก็เหมือนกัน ปฏิบัติโดยนัยนี้ทั้งเบื้องบน เบื้องล่าง เบื้องขวาง แผ่ไปตลอดโลกทั่วสัตว์ทุกหมู่เหล่า ในที่ทุกสถานด้วยจิตประกอบด้วยเมตตาอันไพบูลย์ เป็นมหัคคตะ ไม่มีประมาณ ไม่มีเวร ไม่มีความเบียดเบียนอยู่๒. มีจิตประกอบด้วยกรุณาแผ่ไปตลอดทิศหนึ่งอยู่ ทิศที่ ๒ ทิศที่ ๓ ทิศที่ ๔ ก็เหมือนกัน ปฏิบัติโดยนัยนี้ทั้งเบื้องบน เบื้องล่าง เบื้องขวาง แผ่ไปตลอดโลกทั่วสัตว์ทุกหมู่เหล่า ในที่ทุกสถานด้วยจิตประกอบด้วยกรุณาอันไพบูลย์ เป็นมหัคคตะ ไม่มีประมาณ ไม่มีเวร ไม่มีความเบียดเบียนอยู่๓. มีจิตประกอบด้วยมุทิตาแผ่ไปตลอดทิศหนึ่งอยู่ ทิศที่ ๒ ทิศที่ ๓ ทิศที่ ๔ ก็เหมือนกัน ปฏิบัติโดยนัยนี้ทั้งเบื้องบน เบื้องล่าง เบื้องขวาง แผ่ไปตลอดโลกทั่วสัตว์ทุกหมู่เหล่า ในที่ทุกสถานด้วยจิตประกอบด้วยมุทิตาอันไพบูลย์ เป็นมหัคคตะ ไม่มีประมาณ ไม่มีเวร ไม่มีความเบียดเบียนอยู่๔. มีจิตประกอบด้วยอุเบกขาแผ่ไปตลอดทิศหนึ่งอยู่ ทิศที่ ๒ ทิศที่ ๓ ทิศที่ ๔ ก็เหมือนกัน ปฏิบัติโดยนัยนี้ทั้งเบื้องบน