ปริญญาวาร เล่ม ๓๘

(อายตนยมกท่านจำแนกไว้ ฉันใด แม้ธาตุยมก ก็พึงจำแนกฉันนั้น พึงกระทำให้เหมือนกัน.)

ปวัตติวาระ จบ

ปริญญาวาระ

[๘๑๖] บุคคลใดกำลังรู้แจ้งจักขุธาตุ บุคคลนั้นกำลังรู้แจ้งโสตธาตุ ใช่ไหม ?

ใช่.

ธาตุยมก จบบริบูรณ์ โดยย่อ.

ปริญญาวาระ จบ

ธาตุยมก ที่ ๔ จบ

อรรถกถาธาตุยมก

บัดนี้ เป็นการวรรณนาธาตุยมก ที่ท่านรวบรวมแสดงไว้แล้วในลำดับอายตนยมกด้วยอำนาจธาตุ ในธรรมมีกุศลเป็นต้น ที่ท่านแสดงไว้แล้วในมูลยมกเหล่านั้นนั่นแหละ. พึงทราบการกำหนดพระบาลีตามนัยที่ท่านกล่าวไว้แล้วในอายตนยมกนั้นนั่นเทียว. ก็ในธาตุยมกแม้นี้มหาวาระ ๓ มีปัณณัตติวาระเป็นต้น และอันตรวาระที่เหลือ กับประ-เภททั้งหลาย มีประเภทแห่งกาลเป็นต้น ย่อมเป็นเช่นเดียวกันกับที่มาแล้วในอายตนยมกนั่นเทียว. อีกอย่างหนึ่ง ในธาตุยมกนี้ ท่านกล่าวรูปธาตุภายในและภายนอกเทียว แล้วจึงกล่าววิญญาณตามลำดับเพื่อง่ายแก่การถามยมก. ก็ยมกที่มากกว่าอายตนยมก การถามที่ทวีคูณด้วยยมก

และอรรถที่ทวีคูณด้วยการถาม ย่อมมีในธาตุยมกนี้ เพราะธาตุทั้งหลายมีมาก. การวินิจฉัย อรรถกถาแห่งยมกทั้งหลายที่ได้อยู่ในยมกทั้งหลาย มีจักขุธาตุมูลกั้นเป็นต้นเหล่านั้น พึงทราบตามนัยที่กล่าวแล้วในอายตนยมกนั่นเทียว. ก็คติแห่งอรรถในธาตุยมกนี้ ย่อมเป็นเช่นเดียวกันกับด้วยอายตนะนั้นนั่นเทียว. อนึ่ง แม้พระบาลีท่านก็ย่อไว้แล้ว เพราะเหตุนั้นนั่นเทียว. ปริญญาวาระพึงทราบว่า เป็นวาระตามปกตินั่นเทียว ดังนี้.

อรรถกถาธาตุยมก จบ

สัจจยมกที่ ๕

ปัณณัตติวาระ

สัจจะ ๔ คือ :-

๑. ทุกขสัจจะ

๒. สมุทยสัจจะ

๓. นิโรธสัจจะ

๔. มัคคสัจจะ

อุทเทสวาระ

ปทโสธนวาระ อนุโลม

[๘๑๗] ธรรมที่ชื่อว่าทุกข์ ชื่อว่าทุกขสัจจะ ใช่ไหม ?

ธรรมที่ชื่อว่าทุกขสัจจะ, ชื่อว่าทุกข์ ใช่ไหม ?

ธรรมที่ชื่อว่าสมุทัย, ชื่อว่าสมุทยสัจจะ ใช่ไหม ?

ธรรมที่ชื่อว่าสมุทยสัจจะ, ชื่อว่าสมุทัย ใช่ไหม ?

ธรรมที่ชื่อว่านิโรธ, ชื่อว่านิโรธสัจจะ ใช่ไหม ?

ธรรมที่ชื่อว่านิโรธสัจจะ, ชื่อว่านิโรธ ใช่ไหม ?

ธรรมที่ชื่อว่ามรรค, ชื่อว่ามัคคสัจจะ ใช่ไหม ?

ธรรมที่ชื่อว่ามัคคสัจจะ, ชื่อว่ามรรค ใช่ไหม ?

ปทโสธนวาระ อนุโลม จบ