สรณทุกเหตุทุกนสรณทุกนเหตุทุกะ เล่ม ๔๕

๒. ธรรมที่ไม่ใช่นเหตุธรรม ที่ไม่ใช่ทัสสเนนปหา-ตัพพเหตุกธรรม อาศัยนเหตุธรรม ที่ไม่ใช่ทัสสเนนปหาตัพพเหตุก-ธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

การนับจำนวนวาระในอนุโลม

[๑๑๔๗] ในเหตุปัจจัย มี ๒ วาระ ฯลฯ

ฯลฯ

ทัสสเนนปหาตัพพเหตุกทุกเหตุทุกนทัสสเนนปหาตัพพเหตุกทุกนเหตุทุกะ จบ

สรณทุกเหตุทุกนสรณทุกนเหตุทุกะ

(๑๐๐. สรณทุกะ ๑. เหตุทุกะ)

ปฏิจจวาระ

อนุโลมนัย

๑.เหตุปัจจัย

เหตุบท

[๑๑๔๘] ๑. นเหตุธรรม ที่ไม่ใช่สรณธรรม อาศัยเหตุที่เป็นสรณธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย มี ๓ วาระ

๔. นเหตุธรรม ที่ไม่ใช่สรณธรรม อาศัยเหตุธรรมที่เป็นอรณธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย มี ๑ วาระ.

การนับจำนวนวาระในอนุโลม

[๑๑๔๙] ในเหตุปัจจัย มี ๔ วาระ ฯลฯ

นเหตุบท

[๑๑๕๐] ๑. ธรรมที่ไม่ใช่นเหตุธรรม ที่ไม่ใช่อรณธรรมอาศัยนเหตุธรรม ที่เป็นสรณธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย มี ๑วาระ.

๒. ธรรมที่ไม่ใช่เหตุธรรม ที่ไม่ใช่สรณธรรม

อาศัยนเหตุธรรม ที่เป็นอรณธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย มี ๑วาระ.

การนับจำนวนวาระในอนุโลม

[๑๑๕๑] ในเหตุปัจจัย มี ๒ วาระ ฯลฯ

สรณทุกเหตุทุกนสรณทุกนเหตุทุกะ จบ

สรณทุกสเหตุกทุกนสรณทุกนสเหตุกทุกะ

(๑๐๐. สรณทุกะ ๒. สเหตุกทุกะ)

ปฏิจจวาระ

อนุโลมนัย

๑. เหตุปัจจัย

สเหตุกบท

[๑๑๕๒] ๑. ธรรมที่ไม่ใช่สเหตุกธรรม ที่ไม่ใช่สรณธรรมอาศัยสเหตุกธรรม ที่เป็นสรณธรรม เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย มี ๑ วาระ.

๒. ธรรมที่ไม่ใช่สเหตุกธรรม ที่ไม่ใช่สรณธรรม

อาศัยสเหตุกธรรม ที่เป็นอรณธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย มี ๑ วาระ.

การนับจำนวนวาระในอนุโลม

[๑๑๕๓] ในเหตุปัจจัย มี ๒ วาระ ฯลฯ

อเหตุกบท

[๑๑๕๔] ๑. ธรรมที่ไม่ใช่อเหตุกธรรม ที่ไม่ใช่อรณธรรมอาศัยอเหตุกธรรม ที่เป็นสรณธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย มี ๑ วาระ.

๒. ธรรมที่ไม่ใช่อเหตุกธรรม ที่ไม่ใช่สรณธรรม

อาศัยอเหตุกธรรม ที่เป็นอรณธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย มี ๑วาระ.

การนับจำนวนวาระในอนุโลม

[๑๑๕๕] ในเหตุปัจจัย มี ๒ วาระ ฯลฯ

สรณทุกสเหตุกทุกนสรณทุกนสเหตุกทุกะ จบ

สรณทุกเหตุสัมปยุตตทุกะ

นสรณทุกนเหตุสัมปยุตตทุกะ

(๑๐๐. สรณทุกะ ๓. เหตุสัมปยุตตทุกะ)

ปฏิจจวาระ

อนุโลมนัย

๑. เหตุปัจจัย

เหตุสัมปยุตตบท

[๑๑๕๖] ๑. ธรรมที่ไม่ใช่เหตุสัมปยุตตธรรม ที่ไม่ใช่สรณ-ธรรม อาศัยเหตุสัมปยุตตธรรม ที่เป็นสรณธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ฯลฯ

การนับจำนวนวาระในอนุโลม

[๑๑๕๗] ในเหตุปัจจัย มี ๒ วาระ ฯลฯ

เหมือนกับสเหตุกทุกะ.

สรณทุกเหตุสัมปยุตตทุกนสรณทุกนเหตุสัมปยุตตทุกะ

สรณทุกเหตุสเหตุกทุกนสรณทุกนเหตุสเหตุกทุกะ

(๑๐๐. สรณทุกะ ๔. เหตุสเหตุกทุกะ)

ปฏิจจวาระ

อนุโลมนัย

๑. เหตุปัจจัย

เหตุสเหตุกบท

[๑๑๕๘] ๑. ธรรมที่ไม่ใช่เหตุธรรม และไม่ใช่อเหตุกธรรมที่ไม่ใช่อรณธรรม อาศัยธรรมที่เป็นเหตุธรรม และสเหตุกธรรมที่เป็นสรณธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย มี ๑ วาระ.

๒. ธรรมที่ไม่ใช่เหตุธรรม และไม่ใช่อเหตุกธรรม

ที่ไม่ใช่สรณธรรม อาศัยธรรมที่เป็นเหตุธรรม และสเหตุกธรรมที่เป็นอรณธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย มี ๑ วาระ.

การนับจำนวนวาระในอนุโลม

[๑๑๕๙] ในเหตุปัจจัย มี ๒ วาระ ฯลฯ

สเหตุกนเหตุบท

[๑๑๖๐] ๑. ธรรมที่ไม่ใช่อเหตุกธรรม และไม่ใช่ธรรมที่ไม่ใช่นเหตุธรรม ที่ไม่ใช่อรณธรรม อาศัยธรรมที่เป็นสเหตุก-ธรรม แต่ไม่ใช่เหตุธรรม ที่เป็นสรณธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัยมี ๑ วาระ.

๒. ธรรมที่ไม่ใช่อเหตุกธรรม และไม่ใช่ธรรม

ที่ไม่ใช่นเหตุธรรม ที่ไม่ใช่สรณธรรม อาศัยธรรมที่เป็นสเหตุก-ธรรม แต่ไม่ใช่เหตุธรรม ที่เป็นอรณธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย มี ๑ วาระ.

การนับจำนวนวาระในอนุโลม

[๑๑๖๑] ในเหตุปัจจัย มี ๒ วาระ ฯลฯ

สรณทุกเหตุสเหตุกทุกนสรณทุกนเหตุสเหตุกทุกะ จบ

สรณทุกเหตุหตุสัมปยุตตทุกะ

นสรณกทุนเหตุเหตุสัมปยุตตทุกะ

(๑๐๐. สรณทุกะ ๕. เหตุเหตุสัมปยุตตทุกะ)

ปฏิจจวาระ

อนุโลมนัย

๑. เหตุปัจจัย

เหตุเหตุสัมปยุตตบท

[๑๑๖๒] ๑. ธรรมที่ไม่ใช่เหตุธรรม และไม่ใช่เหตุวิปปยุตต-ธรรม ที่ไม่ใช่อรณธรรม อาศัยธรรมที่เป็นเหตุธรรม และเหตุ-สัมปยุตตธรรม ที่เป็นสรณธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

เหมือนกับเหตุสเหตุกทุกะ.

สรณทุกเหตุเหตุสัมปยุตตทุกนสรณทุกนเหตุเหตุสัมปยุตตทุกะ จบ

สรณทุกนเหตุสเหตุกทุกนสรณทุกนเหตุนสเหตุกทุกะ

(๑๐๐. สรณทุกะ ๖. นเหตุสเหตุกทุกะ)

ปฏิจจวาระ

อนุโลมนัย

๑. เหตุปัจจัย

นเหตุสเหตุกบท

[๑๑๖๓] ๑. ธรรมที่ไม่ใช่เหตุธรรม และไม่ใช่สเหตุกธรรมที่ไม่ใช่สรณธรรม อาศัยธรรมที่ไม่ใช่เหตุธรรม แต่เป็นสเหตุกธรรมที่เป็นสรณธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย มี ๑ วาระ.

๒. ธรรมที่ไม่ใช่เหตุธรรม และไม่ใช่สเหตุกธรรม

ที่ไม่ใช่สรณธรรม อาศัยธรรมที่ไม่ใช่เหตุธรรม แต่เป็นสเหตุก-ธรรม ที่เป็นอรณธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย มี ๑ วาระ.

การนับจำนวนวาระในอนุโลม

[๑๑๖๔] ในเหตุปัจจัย มี ๒ วาระ ฯลฯ

นเหตุอเหตุกบท

[๑๑๖๕] ๑. ธรรมที่ไม่ใช่เหตุธรรม และไม่ใช่อเหตุกธรรมที่ไม่ใช่สรณธรรม อาศัยธรรมที่ไม่ใช่เหตุธรรม แต่เป็นอเหตุกธรรมที่เป็นอรณธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

การนับจำนวนวาระในอนุโลม

[๑๑๖๖] ในเหตุปัจจัย มี ๑ วาระ ฯลฯ

สรณทุกนเหตุสเหตุกทุกนสรณทุกนเหตุนสเหตุทุกทุกะ จบ

สรณทุกจูฬันตรทุกนสรณทุกจูฬันตรทุกะ

(๑๐๐. สรณทุกะ ๗.-๑๓. จูฬันตรทุกะ)

ปัญหาวาระ

อนุโลมนัย

๑. อารัมมณปัจจัย

อัปปัจจยบท

[๑๑๖๗] ๑. อัปปัจจยธรรม ที่เป็นอรณธรรม เป็นปัจจัยแก่ธรรมทีไม่ใช่อัปปัจจยธรรม ที่ไม่ใช่สรณธรรม ด้วยอำนาจของอารัมมณปัจจัย

อสังขตบท

๑. อสังขตธรรมที่เป็นอรณธรรม เป็นปัจจัยแก่

ธรรมที่ไม่ใช่อัปปัจจยธรรม ที่ไม่ใช่สรณธรรม ด้วยอำนาจของอารัมมณปัจจัย

สนิทัสสนบท

๑. สนิทัสสนธรรม ที่เป็นอรณธรรม เป็นปัจจัยแก่

ธรรมที่ไม่ใช่สนิทัสสนธรรม ที่ไม่ใช่อรณธรรม ด้วยอำนาจของอารัมมณปัจจัย

ฯลฯ เป็นปัจจัยแก่ธรรมที่ไม่ใช่สนิทัสสนธรรม ที่

ไม่ใช่สรณธรรม ด้วยอำนาจของอารัมมณปัจจัย ฯลฯ

สรณทุกจูฬันตรทุกนสรณทุกจูฬันตรทุกะ จบ

สรณทุกอาสวทุกนสรณทุกโนอาสวทุกะ

(๑๐๐. สรณทุกะ ๑๔. อาสวทุกะ)

ปฏิจจวาระ

อนุโลมนัย

๑. เหตุปัจจัย

อาสวบท

[๑๑๖๘] ๑. ธรรมที่ไม่ใช่อาสวธรรม ที่ไม่ใช่สรณธรรมอาศัยอาสวธรรม ที่เป็นสรณธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

๒. ธรรมที่ไม่ใช่อาสวธรรม ที่ไม่ใช่อรณธรรมอาศัยอาสวธรรม ที่เป็นสรณธรรม ฯลฯ

๓. ธรรมที่ไม่ใช่อาสวธรรม ที่ไม่ใช่สรณธรรม และธรรมที่ไม่ใช่อาสวธรรม ไม่ใช่อรณธรรม อาศัยอาสวธรรม ที่เป็นสรณธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

โนอาสวบท

๑. ธรรมที่ไม่ใช่ธรรมที่ไม่ใช่อาสวธรรม ที่ไม่ใช่

อรณธรรม อาศัยธรรมที่ไม่ใช่อาสวธรรม ที่เป็นสรณธรรม ฯลฯ

มี ๑ วาระ.

สรณทุกอาสวทุกนสรณทุกโนอาสวทุกะ จบ

สรณทุกสาสวทุกนสรณทุกนสาสวทุกะ

(๑๐๐. สรณทุกะ ๑๕ สาสวทุกะ)

ปัจจยวาระ

อนุโลมนัย

๑. เหตุปัจจัย

สาสวบท

[๑๑๖๙] ๑. ธรรมที่ไม่ใช่สาสวธรรม ที่ไม่ใช่สรณธรรมอาศัยสาสวธรรม ที่เป็นอรณธรรม ฯลฯ

ปฏิจจวาระ

อนุโลมนัย

๑. เหตุปัจจัย

อนาสวบท

๑. ธรรมที่ไม่ใช่อนาสวธรรม ที่ไม่ใช่สรณธรรมอาศัยอนาสวธรรม ที่เป็นอรณธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย มี ๑วาระ.

ในปัจจัยทั้งปวง พึงให้พิสดารโดยวิธีนี้.

ฯลฯ

สรณทุกสาสวทุกนสรณทุกนสาสวทุกะ จบ

สรณทุกสารัมมณทุกนสรณทุกนสารัมมณทุกะ

(๑๐๐. สรณทุกะ ๕๕. สารัมมณทุกะ)

ปฏิจจวาระ

อนุโลมนัย

๑. เหตุปัจจัย

สารัมมณบท

[๑๑๗๐] ๑. ธรรมที่ไม่ใช่สารัมมณธรรม ที่ไม่ใช่สรณธรรมอาศัยสารัมมณธรรม ที่เป็นสรณธรรม ฯลฯ

๒. ธรรมที่ไม่ใช่สารัมมณธรรม ที่ไม่ใช่สรณธรรมอาศัยสารัมมณธรรม ที่เป็นอรณธรรม ฯลฯ

ฯลฯ

สรณทุกสารัมมณทุกนสรณทุกนสารัมมณทกะ จบ

สรณทุกทัสสเนนปหาตัพพทุกะ

นสรณทุกนทัสสเนนปหาตัพพทุกะ

(๑๐๐. สรณทุกะ ๘๓. ทัสสเนนปหาตัพพทุกะ)

ปฏิจจวาระ

อนุโลมนัย

๑. เหตุปัจจัย

ทัสสเนนปหาตัพพบท

[๑๑๗๑] ๑. ธรรมที่ไม่ใช่ทัสสเนนปหาตัพพธรรม ที่ไม่ใช่สรณธรรม อาศัยทัสสเนนปหาตัพพธรรม ที่เป็นสรณธรรม ฯลฯ

มี ๑ วาระ

ปัจจยวาระ

อนุโลมนัย

๑. เหตุปัจจัย

นทัสสเนนปหาตัพพบท

๑. ธรรมที่ไม่ใช่ธรรมที่ไม่ใช่ทัสสเนนปหาตัพพ-ธรรม ที่ไม่ใช่อรณธรรม อาศัยธรรมที่ไม่ใช่ทัสสเนนปหาตัพพ-ธรรม ที่เป็นอรณธรรม ฯลฯ

ฯลฯ

สรณทุกทัสสเนนปหาตัพพทุกนสรณทุกนทัสสเนนปหาตัพพทุกะ จบ

สรณทุกสอุตตรทุกนสรณทุกนสอุตตรทุกะ

(๑๐๐. สรณทุกะ ๙๙. สอุตตรทุกะ)

ปัจจยวาระ

อนุโลมนัย

๑. เหตุปัจจัย

สอุตตรบท

[๑๑๗๒] ๑. ธรรมที่ไม่ใช่สอุตตรธรรม ที่ไม่ใช่สรณธรรมอาศัยสอุตตรธรรม ที่เป็นอรณธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ปฏิจจวาระ

อนุโลมนัย

๑.เหตุปัจจัย

อนุตตรบท

๑. ธรรมที่ไม่ใช่อนุตตรธรรม ที่ไม่ใช่สรณธรรม

อาศัยอนุตตรธรรม ที่เป็นอรณธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

สหชาตวาระก็ดี ฯลฯ ปัญหาวาระก็ดี พึงให้พิสดาร.

อนุโลมปัจจนียทุกทุกปัฏฐาน จบ

อรรถกถาอนุโลมปัจจนียปัฏฐาน

บัดนี้ เพื่อจะแสดงปัฏฐานที่ชื่อว่า อนุโลมปัจจนียะ เพราะเป็นทั้งอนุโลมและปัจจนียะแห่งธรรมทั้งหลาย ด้วยอำนาจการไม่ปฏิเสธปัจจัยธรรมในธรรมทั้งหลาย มีกุศลเป็นต้น (แต่) ปฏิเสธความเป็นกุศลเป็นต้น แห่งปัจจยุปบันธรรม พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงทรงเริ่มคำว่า กุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจนกุสโล ธมฺโม อุปฺปชฺชติ เหตุปจฺจยา เป็นต้น.

บรรดาบทเหล่านี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงอนุญาตความที่กุศลเป็นปัจจัย ด้วยคำว่า กุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ ทรงห้ามความเกิดขึ้นแห่งกุศลด้วยคำว่า นกุสโล ธมฺโม อุปฺปชฺชติ เพราะฉะนั้น พระองค์จึงทรงแสดงวิสัชนาไว้โดยนัยเป็นต้นว่า รูปที่มีจิตเป็นสมุฏฐาน อาศัยกุศลขันธ์เกิดขึ้นวิสัชนานั้นทั้งหมด ผู้ศึกษาพึงตรวจดูบาลีแล้วกำหนดดูให้ดี ก็วิสัชนาใดเหมือนกับปัจจัยใด มีได้ในปัจจัยใด และวิสัชนาเหล่าใด มีการกำหนดวิธีนับในปัจจัยเหล่าใด ทั้งหมดนั้นพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงไว้แล้วในบาลี.

เพราะฉะนั้นในอธิการนี้จึงมีเนื้อความอยู่ในบาลีนั่นเอง. ก็ในอธิการนี้ฉันใดแม้ในทุกปัฏฐานเป็นต้นก็ฉันนั้น

นัย ๖ ในธัมมานุโลมปัจจนียปัฏฐาน อันท่านแสดงไว้ด้วยคาถาที่ท่านกล่าวไว้ในอรรถกถาว่า

นัย ๖ ในอนุโลมปัจจนียปัฏฐาน

คือ ติกปัฏฐานอันประเสริฐ ทุกปัฏฐาน

อันสูงสุด ทุกติกปัฏฐาน ติกทุกปัฏฐาน

ติกติกปัฏฐาน และทุกทุกปัฏฐาน อัน

ลึกซึ้งนัก ดังนี้

เป็นอันข้าพเจ้าแสดงแล้วด้วยคำมีประมาณเท่านี้ ก็ในอธิการนี้ผู้ศึกษาพึงทราบอนุโลมปัจจนียปัฏฐาน อันประดับด้วยนัย ๒๔ โดยปริยายหนึ่งคือ ในปัฏฐานหนึ่ง ๆ ว่าด้วยอำนาจของปัจจัยมีอย่างละ ๔ นัย มีอนุ-โลมนัยเป็นต้น.

อรรถกถาอนุโลมปัจจนียปัฏฐาน จบ

พระอภิธรรมปิฎก ปัฏฐาน

ปัจจนียานุโลมปัฏฐาน

๑. ปัจจนียานุโลมติกปัฏฐาน

๑. นกุสลติกกุสลติกะ

ปฏิจจวาระ

อนุโลมนัย

๑. เหตุปัจจัย

[๑] ๑. ธรรมที่เป็นอกุศล อาศัยธรรมที่ไม่ใช่กุศล เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย

คือ ขันธ์ ๓ อาศัยขันธ์ ๑ ที่เป็นอกุศล ฯลฯ ขันธ์ ๒ อาศัยขันธ์ ๒.

๒. ธรรมที่เป็นอัพยากตะ อาศัยธรรมที่ไม่ใช่กุศล เกิด

ขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

คือ ขันธ์ ๓ และจิตตสมุฏฐานรูป อาศัยขันธ์ ๑ ที่เป็นวิบาก-อัพยากตะ และกิริยาอัพยากตะ.

๓. ธรรมที่เป็นอกุศล และธรรมที่เป็นอัพยากตะ อาศัย

ธรรมที่ไม่ใช่กุศล เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย มี ๓ วาระ.