พระอภิธรรมปิฎก · วรรคที่ ๖
สัจจกถา เล่ม ๓๗
ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๑๐๙๐–๑๐๙๕ (ฉบับหลวง)ลำดับ ๓/๑๐ ในวรรคที่ ๖มี ๔ ฉบับคลังนี้ตอบแบบ “อ่านตัวบท · ไม่ตีความ” — ระบบแสดงตัวบทตามฉบับที่มี และไม่สรุป ไม่ตีความ ไม่ให้คะแนนความน่าเชื่อถือ
พระอภิธรรมปิฎก กถาวัตถุ วรรคที่ ๖ สัจจกถา (ฉบับหลวง เล่ม ๓๗ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๓๗ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๘๑ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๓๗)
ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙) เล่ม ๓๗ หน้า ๕๒๒–๕๒๗
ในปฏิจจสมุปบาทข้อว่า “เพราะชาติเป็นปัจจัย จึงมีชรามรณะ” ดังนี้นั้นเป็นอสังขตะ นิพพานก็เป็นอสังขตะหรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. อสังขตะมี ๑๒ อย่างนั้นหรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
ส. อสังขตะมี ๑๒ อย่างนั้นหรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. ที่ต้านทานก็มี ๑๒ อย่าง ที่เร้นก็มี ๑๒ อย่าง ... มีระหว่างขั้นหรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
จบ ปฏิจจสมุปปาทกถา
(๕๕) ๓. สัจจกถา
ว่าด้วยเรื่องอริยสัจ ๔ เป็นอสังขตะ
{๑๐๙๐} [๔๕๒] สกวาทีถามว่า สัจจะ ๔ เป็นอสังขตะหรือ ?
- ๑ปรวาที ในกถานี้หมายถึงพวกภิกษุนิกายปุพพเสลิยะ ซึ่งมีความเห็นว่าสัจจะ ๔ (หรือริยสัจ ๔)<*> เป็นสภาวธรรมที่เที่ยงแท้ เป็นอสังขตะทั้งหมด โดยอาศัยพระสูตรที่ว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สิ่ง ๔ อย่างนี้เป็นของจริงแท้ ไม่แปรผัน ไม่เป็นอย่างอื่น สิ่ง ๔ อย่างคืออะไรบ้าง คือ สิ่งนี้ว่า ‘นี้ทุกข์ นี้ทุกขสมุทัย นี้ทุกขนิโรธ นี้ทุกขนิโรธคามินิปฏิปทา’ เป็นของจริงแท้ ไม่แปรผัน ไม่เป็นอย่างอื่น’ (ตถสูตร ใน สํ.ม. (แปล) ๑๙/๑๐๙๐/๖๒๐) เป็นข้ออ้าง ซึ่งผิดจากความเห็นของฝ่ายสกวาทีที่จำแนกแยกแยะว่า อริยสัจ ๓ คือ ทุกข์ สมุทัย มรรค มีวัตถุสัจจะ (ความจริงตามวัตถุหรือรูปธรรม) เป็นสังขตะ มีลักขณสัจจะ (ความจริงตามลักษณะ) เป็นอสังขตะ ส่วนนิโรธสัจไม่มีวัตถุสัจจะ จึงจัดเป็นอสังขตะอย่างเดียว (อภิ.ปญฺจ.อ. ๒๑๘)
- (หรืออริยสัจ ๔) - ผู้รวบรวม
ส. ที่ต้านทานก็มี ๔ อย่าง ที่เร้นก็มี ๔ อย่าง ที่พึ่งก็มี ๔ อย่าง ที่หมายก็มี ๔ อย่าง ฐานะอันไม่เคลื่อนก็มี ๔ อย่าง อมตะก็มี ๔ อย่างนิพพานก็มี ๔ อย่างหรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
ส. นิพพานก็มี ๔ อย่างหรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. นิพพาน ๔ อย่างมีความสูงและตํ่า มีความหยาบและประณีต มีความอุกกฤษฎ์และทราม มีเขตแดน มีความแตกต่าง มีร่องรอย มีระหว่างขั้นหรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
ส. ทุกขสัจเป็นอสังขตะหรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. ทุกข์เป็นอสังขตะหรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
ส. ทุกขสัจเป็นอสังขตะหรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. ทุกข์ทางกาย ทุกข์ทางใจ โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส อุปายาสเป็นอสังขตะหรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
ส. สมุทยสัจเป็นอสังขตะหรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. สมุทัยเป็นอสังขตะหรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
ส. สมุทยสัจเป็นอสังขตะหรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. กามตัณหา ภวตัณหา วิภวตัณหาเป็นอสังขตะหรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
ส. มัคคสัจเป็นอสังขตะหรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. มรรคเป็นอสังขตะหรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
ส. มัคคสัจเป็นอสังขตะหรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. สัมมาทิฏฐิ... สัมมาสมาธิเป็นอสังขตะหรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ....
{๑๐๙๒} ส. ทุกข์เป็นสังขตะหรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. ทุกขสัจเป็นสังขตะหรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
ส. ทุกข์ทางกาย ทุกข์ทางใจ โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส อุปายาสเป็นสังขตะหรือ ?
ป. ถูกแล้ว.
ส. ทุกขสัจเป็นสังขตะหรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
ส. สมุทัยเป็นสังขตะหรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. สมุทยสัจเป็นสังขตะหรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
ส. กามตัณหา ภวตัณหา วิภวตัณหาเป็นสังขตะหรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. สมุทยสัจเป็นสังขตะหรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
ส. มรรคเป็นสังขตะหรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. มัคคสัจเป็นสังขตะหรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
ส. สัมมาทิฏฐ ... สัมมาสมาธิเป็นสังขตะหรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. มัคคสัจเป็นสังขตะหรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น...
{๑๐๙๓} [๔๕๓] ส. นิโรธสัจเป็นอสังขตะ นิโรธก็เป็นอสังขตะหรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. ทุกขสัจเป็นอสังขตะ ทุกข์ก็เป็นอสังขตะหรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
ส. นิโรธสัจเป็นอสังขตะ นิโรธก็เป็นอสังขตะหรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. สมุทยสัจเป็นอสังขตะ สมุทัยก็เป็นอสังขตะหรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
ส. นิโรธสัจเป็นอสังขตะ นิโรธก็เป็นอสังขตะหรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. มัคคสัจเป็นอสังขตะ มรรคก็เป็นอสังขตะหรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
{๑๐๙๔} ส. ทุกขสัจเป็นอสังขตะ ทุกข์ก็เป็นสังขตะหรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. นิโรธสัจเป็นอสังขตะ นิโรธก็เป็นสังขตะหรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
ส. สมุทยสัจเป็นอสังขตะ สมุทัยก็เป็นสังขตะหรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. นิโรธสัจเป็นอสังขตะ นิโรธก็เป็นสังขตะหรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
ส. มัคคสัจเป็นอสังขตะ มรรคก็เป็นสังขตะหรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. นิโรธสัจเป็นอสังขตะ นิโรธก็เป็นสังขตะหรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
{๑๐๙๕} [๔๕๔] ป. ท่านไม่ยอมรับว่า “สัจจะ ๔ เป็นอสังขตะ” หรือ ?
ส. ถูกแล้ว
ป. พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสไว้ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สิ่ง ๔ อย่างนี้เป็นของจริงแท้ ไม่แปรผัน ไม่เป็นอย่างอื่น สิ่ง ๔ อย่างคืออะไร
บ้าง คือ สิ่งนี้ว่า ‘นี้ทุกข์’ เป็นของจริงแท้ ไม่แปรผัน ไม่เป็นอย่างอื่น ... ‘นี้ทุกขสมุทัย’ ... ‘นี้ทุกขนิโรธ’ ... ‘นี้ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา’ เป็นของจริงแท้ ไม่แปรผัน ไม่เป็นอย่างอื่น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สิ่ง ๔ อย่างนี้แลเป็นของจริงแท้ ไม่แปรผัน ไม่เป็นอย่างอื่น” ดังนี้ มีพระสูตรอยู่จริง มิใช่หรือ ?
ส. ถูกแล้ว
ป. ถ้าอย่างนั้น สัจจะ ๔ ก็ต้องเป็นอสังขตะ
จบ สัจจกถา
(๕๖) ๔. อารุปปกถา
ว่าด้วยเรื่องอรูปฌานเป็นอสังขตะ
{๑๐๙๖} [๔๕๕] สกวาทีถามว่า อากาสานัญจายตนะเป็นอสังขตะหรือ ?
ส. อากาสานัญจายตนะเป็นนิพพาน เป็นที่ต้านทาน เป็นที่เร้น เป็นที่พึ่ง เป็นที่หมาย เป็นฐานะอันไม่เคลื่อน เป็นอมตะหรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น
ส. อากาสานัญจายตนะเป็นอสังขตะ นิพพานก็เป็นอสังขตะหรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. อสังขตะมี ๒ อย่างหรือ ?
- ๑พึงดูเทียบใน สํ.ม. (แปล) ๑๙/๑๐๙๐/๖๒๐
- ๒ปรวาที ในกถานี้หมายถึงพวกภิกษุนิกายปุพพเสลิยะ ซึ่งมีความเห็นว่า สภาวธรรมคือ อรูปฌาน ๔ ทั้งหมดเป็นอสังขตะ โดยยึดพระพุทธพจน์ที่ว่า ‘อรูปฌาน ๔ เป็นสภาวธรรมไม่หวั่นไหว’ เป็นข้ออ้างอย่างปราศจากความเข้าใจในเนี้อหา (อภิ.ปญฺจ.อ. ๒๑๙)
จบ สัจจกถา