พระอภิธรรมปิฎก · วรรคที่ ๑๙
อินทริยกถา เล่ม ๓๗
ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๑๘๐๑–๑๘๐๘ (ฉบับหลวง)ลำดับ ๘/๘ ในวรรคที่ ๑๙มี ๔ ฉบับคลังนี้ตอบแบบ “อ่านตัวบท · ไม่ตีความ” — ระบบแสดงตัวบทตามฉบับที่มี และไม่สรุป ไม่ตีความ ไม่ให้คะแนนความน่าเชื่อถือ
พระอภิธรรมปิฎก กถาวัตถุ วรรคที่ ๑๙ อินทริยกถา (ฉบับหลวง เล่ม ๓๗ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๓๗ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๘๑ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๓๗)
ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙) เล่ม ๓๗ หน้า ๙๕๙–๙๖๔
{๑๘๐๐} ส. เพราะท่านเข้าใจว่า “พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสไว้ว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคลบางคนในโลกนี้เป็นผู้ประกอบด้วยอกุศลธรรมฝ่ายดำโดยส่วนเดียว บุคคลนั้นเป็นผู้จมแล้วคราวเดียวก็จมลงเลย’ ดังนี้ และโดยเหตุนั้น ท่านจึงสันนิษฐานว่า “ความเป็นผู้มีนิยามโดยส่วนเดียวมีอยู่แก่ปุถุชน” หรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสไว้ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคลบางคนในโลกนี้เป็นผู้โผล่ขึ้นแล้วยืนอยู่ เป็นผู้โผล่ขึ้นแล้วเหลียวไปมา เป็นผู้โผล่ขึ้นแล้วว่ายข้ามไป เป็นผู้โผล่ขึ้นแล้วว่ายไปถึงที่ตื้นพอหยั่งถึง (ได้ที่พึ่ง)” ดังนี้ มีพระสูตรอยู่จริง มิใช่หรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. บุคคลเป็นผู้โผล่ขึ้นแล้วว่ายไปถึงที่ตื้นพอหยั่งถึงได้ทุกครั้งหรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
จบ อัจจันตนิยามกถา
(๑๙๓) ๘. อินทริยกถา
ว่าด้วยเรื่องไม่มีอินทรียธรรมที่เป็นโลกิยะ
{๑๘๐๑} [๘๕๓] สกวาทีถามว่า สัทธินทรีย์ที่เป็นโลกิยะไม่มีหรือ ?
- ๑พึงดูเทียบใน องฺ.สตฺตก. (แปล) ๒๓/๑๕/๑๙, อภิ.ปุ. (แปล) ๓๖/๒๓/๑๗๑
- ๒ปรวาที ในกถานี้หมายถึงพวกภิกษุนิกายเหตุวาทและมหิสาสกะ ซึ่งมีความเห็นว่า ศรัทธา วิริยะ สติ สมาธิ และปัญญาที่เป็นโลกิยะ ไม่จัดเป็นอินทรียธรรมหรือไม่เรียกว่าอินทรีย์ ซึ่งต่างจากความเห็นของฝ่ายสกวาทีที่เห็นว่าจัดเป็นอินทรียธรรม (อภิ.ปญฺจ.อ. ๓๐๙)
ส. ศรัทธาที่เป็นโลกิยะไม่มีหรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
ส. วิริยินทรีย์ ... สตินทรีย์ ... สมาธินทรีย์ ... ปัญญินทรีย์ที่เป็นโลกิยะไม่มีหรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. ปัญญาที่เป็นโลกิยะไม่มีหรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
{๑๘๐๒} ส. ศรัทธาที่เป็นโลกิยะมีอยู่หรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. สัทธินทรีย์ที่เป็นโลกิยะมีอยู่หรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
ส. วิริยะ ... สติ ... สมาธิ ... ปัญญาที่เป็นโลกิยะมีอยู่หรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. ปัญญินทรีย์ที่เป็นโลกิยะมีอยู่หรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
{๑๘๐๓} ส. มโนที่เป็นโลกิยะมีอยู่ มนินทรีย์ที่เป็นโลกิยะก็มีอยู่หรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. ศรัทธาที่เป็นโลกิยะมีอยู่ สัทธินทรีย์ที่เป็นโลกิยะก็มีอยู่หรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
ส. มโนที่เป็นโลกิยะมีอยู่ มนินทรีย์ที่เป็นโลกิยะก็มีอยู่หรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. ปัญญาที่เป็นโลกิยะมีอยู่ ปัญญินทรีย์ที่เป็นโลกิยะก็มีอยู่หรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
{๑๘๐๔} ส. โสมนัสที่เป็นโลกิยะมีอยู่ โสมนัสสินทรีย์ที่เป็นโลกิยะกิมีอยู่ ... ชีวิตที่เป็นโลกิยะมีอยู่ ชีวิตินทรีย์ที่เป็นโลกิยะก็มีอยู่หรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. ศรัทธาที่เป็นโลกิยะมีอยู่ สัทธินทรีย์ที่เป็นโลกิยะก็มีอยู่หรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
ส. ชีวิตที่เป็นโลกิยะมีอยู่ ชีวิตินทรีย์ที่เป็นโลกิยะก็มีอยู่หรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. ปัญญาที่เป็นโลกิยะมีอยู่ ปัญญินทรีย์ที่เป็นโลกิยะก็มีอยู่หรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
{๑๘๐๕} [๘๕๔] ส. ศรัทธาที่เป็นโลกิยะมีอยู่ แต่สัทธินทรีย์ที่เป็นโลกิยะไม่มีหรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. มโนที่เป็นโลกิยะมีอยู่ แต่มนินทรีย์ที่เป็นโลกิยะไม่มีหรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
ส. ปัญญาที่เป็นโลกิยะมีอยู่ แต่ปัญญินทรีย์ที่เป็นโลกิยะไม่มีหรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. มโนที่เป็นโลกิยะมีอยู่ แต่มนินทรีย์ที่เป็นโลกิยะไม่มีหรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
ส. ศรัทธาที่เป็นโลกิยะมีอยู่ แต่สัทธินทรีย์ที่เป็นโลกิยะไม่มีหรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. โสมนัสที่เป็นโลกิยะมีอยู่ แต่โสมนัสสินทรีย์ที่เป็นโลกิยะไม่มี ... ชีวิตที่เป็นโลกิยะมีอยู่ แต่ชีวิตินทรีย์ที่เป็นโลกิยะไม่มีหรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
ส. ปัญญาที่เป็นโลกิยะมีอยู่ แต่ปัญญินทรีย์ที่เป็นโลกิยะไม่มีหรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. ชีวิตที่เป็นโลกิยะมีอยู่ แต่ชีวิตินทรีย์ที่เป็นโลกิยะไม่มีหรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
{๑๘๐๖} [๘๕๕] ส. ศรัทธาที่เป็นโลกุตตระมีอยู่ สัทธินทรีย์ที่เป็นโลกุตตระก็มีอยู่หรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. ศรัทธาที่เป็นโลกิยะมีอยู่ สัทธินทรีย์ที่เป็นโลกิยะก็มีอยู่หรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
ส. วิริยะที่เป็นโลกุตตระมีอยู่ ... ปัญญาที่เป็นโลกุตตระมีอยู่ ปัญญินทรีย์ที่เป็นโลกุตตระก็มีอยู่หรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. ปัญญาที่เป็นโลกิยะมีอยู่ ปัญญินทรีย์ที่เป็นโลกิยะก็มีอยู่หรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
{๑๘๐๗} ส. ศรัทธาที่เป็นโลกิยะมีอยู่ แต่สัทธินทรีย์ที่เป็นโลกิยะไม่มีหรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. ศรัทธาที่เป็นโลกุตตระมีอยู่ แต่สัทธินทรีย์ที่เป็นโลกุตตระไม่มีหรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
ส. วิริยะที่เป็นโลกิยะมีอผู่ ... ปัญญาที่เป็นโลกิยะมีอยู่แต่ปัญญินทรีย์ที่เป็นโลกิยะไม่มีหรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. ปัญญาที่เป็นโลกุตตระมีอยู่ แต่ปัญญินทรีย์ที่เป็นโลกุตตระไม่มีหรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
{๑๘๐๘}[๘๕๖] ส. อินทรีย์ ๕ ที่เป็นโลกิยะไม่มีหรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสไว้ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราเมื่อตรวจดูสัตว์โลกด้วยพุทธจักขุอยู่ ก็ได้เห็นสัตว์โลกทั้งหลายที่มีกิเลสธุลีในจักขุน้อยก็มี ที่มีกิเลสธุลีในจักขุมากก็มี ที่มีอินทรีย์กล้าก็มี ที่มีอินทรีย์อ่อนก็มี ที่มีอาการดีก็มี ที่มีอาการทรามก็มี ที่จะพึงสอนให้รู้ได้ง่ายก็มี ที่จะพึงสอนให้รู้ได้ยากก็มี บางพวกมีปกติเห็นปรโลกและโทษโดยความเป็นภัยอยู่ก็มี” ดังนี้ มีพระสูตรอยู่จริง มิใช่หรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. ถ้าอย่างนั้น อินทรีย์ ๕ ที่เป็นโลกิยะก็ต้องมีอยู่
จบ อินทริยกถา
จบ เอกูนวีสติมวรรค
รวมกถาที่มีในวรรคนี้ คือ
๑. กิเลสชหนกถา ๒. สุญญตากถา ๓. สามัญญผลกถา
๔. ปัตติกถา ๕. ตถตากถา ๖. กุสลกถา
๗. อัจจันตนิยามกถา ๘. อินทริยกถา
- ๑พึงดูเทียบใน วิ.มหา. (แปล) ๔/๙/๑๕, ม.มู. (แปล) ๑๒/๒๘๓/๓๔๑
๒๐. วีสติมวรรค
(๑๙๔) ๑. อสัญจิจจกถา
ว่าด้วยเรื่องไม่จงใจทำอนันนตริยกรรม
{๑๘๐๙} [๘๕๗] สกวาทีถามว่า บุคคลไม่จงใจปลงชีวิตมารดาเป็นผู้ชื่อว่าทำอนันตริยกรรมหรือ ?
ส. บุคคลไม่จงใจฆ่าสัตว์เป็นผู้ชื่อว่าทำปาณาติบาตหรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
ส. บุคคลไม่จงใจปลงชีวิตมารดาเป็นผู้ชื่อว่าทำอนันตริยกรรมหรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. บุคคลไม่จงใจถือเอาสิ่งของที่เจ้าของเขามิได้ให้ ... ไม่จงใจกล่าวคำเท็จเป็นผู้ชื่อว่ากล่าวมุสาวาทหรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
{๑๘๑๐} ส. บุคคลไม่จงใจฆ่าสัตว์ไม่เป็นผู้ชื่อว่าทำปาณาติบาตหรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. บุคคลไม่จงใจปลงชีวิตมารดาไม่เป็นผู้ชื่อว่าทำอนันตริยกรรมหรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
- ๑ปรวาที ในกถานี้หมายถึงพวกภิกษุนิกายอุตตราปถกะบางพวก ซึ่งมีความเห็นว่า อนันตริยวัตถุ (บุคคลที่เป็นเหตุแห่งอนันตริยกรรม คือ มารดา บิดา พระอรหันต์ พระพุทธเจ้า และภิกษุสงฆ์) เป็นสิ่งต้องเคารพและตระหนัก เพราะฉะนั้น บุคคลแม้ไม่จงใจทำลายวัตถุเหล่านั้น ก็เป็นผู้ชื่อว่าทำอนันตริยกรรม ซึ่งต่างจากความเห็นของฝ่ายสกวาทีที่เห็นว่า การกระทำที่จะจัดเป็นกรรม ต้องขึ้นอยู่กับเจตนา หากไม่มีเจตนา ไม่จัดเป็นกรรม (อภิ.ปญฺจ.อ. ๓๐๙)
จบ อินทริยกถา