พระอภิธรรมปิฎก · วรรคที่ ๑๐
ปัญจวิญญาณสมังคิมัคคภาวนากถา เล่ม ๓๗
ชั้นตัวบทพุทธพจน์ข้อ ๑๓๘๗–๑๓๙๑ (ฉบับหลวง)ลำดับ ๓/๑๑ ในวรรคที่ ๑๐มี ๔ ฉบับคลังนี้ตอบแบบ “อ่านตัวบท · ไม่ตีความ” — ระบบแสดงตัวบทตามฉบับที่มี และไม่สรุป ไม่ตีความ ไม่ให้คะแนนความน่าเชื่อถือ
พระอภิธรรมปิฎก กถาวัตถุ วรรคที่ ๑๐ ปัญจวิญญาณสมังคิมัคคภาวนากถา (ฉบับหลวง เล่ม ๓๗ · ฉบับมหาจุฬาฯ เล่ม ๓๗ · ฉบับมหามกุฏฯ เล่ม ๘๑ · ฉบับเฉลิมพระเกียรติ เล่ม ๓๗)
ไทย (เฉลิมพระเกียรติ ๒๕๔๙) เล่ม ๓๗ หน้า ๖๘๔–๖๘๘
ป. สัมมาวาจา สัมมากัมมันตะ สัมมาอาชีวะเป็นมรรค มิใช่หรือ ?
ส. ถูกแล้ว
ป. หากว่าสัมมาวาจา สัมมากัมมันตะ สัมมาอาชีวะเป็นมรรค ด้วยเหตุนั้น ท่านก็ควรยอมรับว่า “รูปของบุคคลผู้มีความพร้อมเพรียงด้วยมรรคเป็นมรรค”
จบ รูปังมัคโคติกถา
(๙๗) ๓. ปัญจวิญญาณสมังคิสสมัคคภาวนากถา
ว่าด้วยเรื่องการเจริญมรรคของผู้พร้อมเพรียงด้วยวิญญาณ ๕
{๑๓๘๗} [๕๗๖] สกวาทีถามว่า บุคคลผู้มีความพร้อมเพรียงด้วยวิญญาณ ๕ เจริญมรรคได้หรือ ?
ส.. วิญญาณ ๕ อาศัยวัตถุเกิดขึ้น อาศัยอารมณ์เกิดขึ้น มิใช่หรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. หากว่าวิญญาณ ๕ อาศัยวัตถุเกิดขึ้น อาศัยอารมณ์เกิดขึ้น ท่านก็ไม่ควรยอมรับว่า “บุคคลผู้มีความพร้อมเพรียงด้วยวิญญาณ ๕ เจริญมรรคได้”
- ๑ปรวาที ในกถานี้หมายถึงพวกภิกษุนิกายมหาสังฆิกะ ซึ่งมีความเห็นว่า บุคคลผู้พร้อมเพรียงด้วยวิญญาณ ๕ มีมรรคภาวนาได้ กล่าวคือ บุคคลสามารถเจริญมรรคได้ในขณะที่จิตรับรู้อารมณ์ทางประสาทสัมผัสทั้ง ๕ คือ ตาเห็นรูป หูได้ยินเสียง จมูกได้ดมกลิ่น ลิ้นได้ลิ้มรส กายสัมผัสเย็น ร้อนอ่อนแข็ง เพราะอาศัยพระสูตรที่ว่า ‘เห็นรูปด้วยจักขุแล้วไม่รวบถือรวม ๆ’ เป็นต้นเป็นข้ออ้าง (อภิ.ปญฺจ.อ. ๒๕๐)
{๑๓๘๘} ส. วิญญาณ ๕ อาศัยวัตถุที่เกิดก่อน มีธรรมที่เกิดก่อนเป็นอารมณ์ อาศัยวัตถุภายในเกิด มีธรรมภายนอกเป็นอารมณ์ อาศัยวัตถุที่ยังไม่ทำลายไป มีธรรมที่ยังไม่ทำลายไปเป็นอารมณ์ อาศัยวัตถุต่าง ๆ กัน มีอารมณ์ต่าง ๆ กัน ไม่เสวยอารมณ์คือโคจรรูปแห่งกันและกัน เกิดขึ้นโดยไม่มีการสนใจไม่ได้ เกิดขึ้นโดยไม่มีการทำไว้ในใจไม่ได้ เกิดขึ้นโดยไม่เจือด้วยสัมปฏิจฉนจิตเป็นต้นไม่ได้ เกิดขึ้นไม่ก่อนไม่หลังกันไม่ได้ เกิดขึ้นในลำดับติดต่อกันและกันก็ไม่ได้ ... วิญญาณ ๕ ไม่มีความผูกใจ มิใช่หรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. หากว่า วิญญาณ ๕ ไม่มีความผูกใจ ท่านก็ไม่ควรยอมรับว่า “บุคคลผู้มีความพร้อมเพรียงด้วยวิญญาณ ๕ เจริญมรรคได้”{๑๓๘๙} [๕๗๗] ส. บุคคลผู้มีความพร้อมเพรียงด้วยจักขุวิญญาณเจริญมรรคได้หรีอ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. จักขุวิญญาณปรารภความว่างเปล่าเกิดขึ้นได้หรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
ส. จักขุวิญญาณปรารภความว่างเปล่าเกิดขึ้นได้หรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. เพราะอาศัยจักขุและความว่างเปล่า จึงเกิดจักขุวิญญาณขึ้นหรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
ส. เพราะอาศัยจักขุและความว่างเปล่า จึงเกิดจักขุวิญญาณขึ้นหรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. คำว่า “เพราะอาศัยจักขุและความว่างเปล่า จึงเกิดจักขุวิญญาณขึ้น” ดังนี้ มีพระสูตรอยู่จริงหรือ ?
ป. ไม่มี
ส. คำว่า “เพราะอาศัยจักขุและรูป จึงเกิดจักขุวิญญาณขึ้น” ดังนี้ มีพระสูตรอยู่จริงหรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. หากคำว่า “เพราะอาศัยจักขุและรูป จึงเกิดจักขุวิญญาณขึ้น” ดังนี้ มีพระสูตรอยู่จริง ท่านก็ไม่ควรยอมรับว่า “เพราะอาศัยจักขุและความว่างเปล่า จึงเกิดจักขุวิญญาณขึ้น”{๑๓๙๐} [๕๗๘] ส. บุคคลผู้มีความพร้อมเพรียงด้วยจักขุวิญญาณเจริญมรรคได้หรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. จักขุวิญญาณปรารภอดีตและอนาคตเกิดขึ้นหรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
ส. บุคคลผู้มีความพร้อมเพรียงด้วยจักขุวิญญาณเจริญมรรคได้หรือ?
ป. ถูกแล้ว
ส. จักขุวิญญาณปรารภผัสสะ ... ปรารภเวทนา ... ปรารภสัญญา ... ปรารภเจตนา ... ปรารภจิต ... ปรารภจักขุ ... ปรารภกาย ... ปรารภเสียง ... ปรารภโผฏฐัพพะเกิดขึ้นหรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
- ๑พึงดูเทียบใน ม.มู. (แปล) ๑๒/๔๐๐/๔๘๓, ม.อุ. (แปล) ๑๔/๔๒๑/๕๑๗, สํ.นิ. (แปล) ๑๖/๔๔/๑๐๔
ส. บุคคลผู้มีความพร้อมเพรียงด้วยมโนวิญญาณเจริญมรรคได้ และมโนวิญญาณปรารภความว่างเปล่าเกิดขึ้นหรีอ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. บุคคลผู้มีความพร้อมเพรียงด้วยจักขุวิญญาณเจริญมรรคได้ และจักขุวิญญาณปรารภความว่างเปล่าเกิดขึ้นหรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
ส. บุคคลผู้มีความพร้อมเพรียงด้วยมโนวิญญาณเจริญมรรคได้ และมโนวิญญาณปรารภอดีตและอนาคตเกิดขึ้นหรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. บุคคลผู้มีความพร้อมเพรียงด้วยจักขุวิญญาณเจริญมรรคได้ และจักขุวิญญาณปรารภอดีตและอนาคตเกิดขึ้นหรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
ส. บุคคลผู้มีความพร้อมเพรียงด้วยมโนวิญญาณเจริญมรรคได้ และมโนวิญญาณปรารภผัสสะ ... ปรารภโผฏฐัพพะ เกิดขึ้นหรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. บุคคลผู้มีความพร้อมเพรียงด้วยจักขุวิญญาณเจริญมรรคได้ และจักขุวิญญาณปรารภผัสสะ ... ปรารภโผฏฐัพพะ เกิดขึ้นหรือ ?
ป. ไม่ควรกล่าวอย่างนั้น ...
{๑๓๙๑} [๕๗๙] ป. ท่านไม่ยอมรับว่า “บุคคลผู้มีความพร้อมเพรียงด้วยวิญญาณ ๕ เจริญมรรคได้” หรือ ?
ส. ถูกแล้ว
ป. พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสไว้ว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้เห็นรูปด้วยจักขุแล้วไม่รวบถือรวม ๆ ไม่แยกถือเป็นส่วน ๆ ... ฟังเสียงด้วยโสตะ ... ดมกลิ่นด้วยฆานะ ... ลิ้มรสด้วยชิวหา ... ถูกต้องโผฏฐัพพะด้วยกายแล้วไม่รวบถือรวม ๆ ไม่แยกถือเป็นส่วน ๆ” ดังนี้ มีพระสูตรอยู่จริง มิใช่หรือ ?
ส. ถูกแล้ว
ป. ถ้าอย่างนั้น บุคคลผู้มีความพร้อมเพรียงด้วยวิญญาณ ๕ ก็เจริญมรรคได้
จบ ปัญจวิญญาณสมังคิสสมัคคภาวนากถา
(๙๘) ๔. ปัญจวิญญาณากุสลาปิอกุสลาปีติกถา
ว่าด้วยเรื่องวิญญาณ ๕ เป็นทั้งกุศลและอกุศล
{๑๓๙๒} [๕๘๐] สกวาทีถามว่า วิญญาณ ๕ ที่เป็นกุศลก็มี ที่เป็นอกุศลก็มีหรือ ?
ส. วิญญาณ ๕ อาศัยวัตถุเกิดขึ้น อาศัยอารมณ์เกิดขึ้น มิใช่หรือ ?
ป. ถูกแล้ว
ส. หากว่าวิญญาณ ๕ อาศัยวัตถุเกิดขึ้น อาศัยอารมณ์เกิดขึ้น ท่านก็ไม่ควรยอมรับว่า “วิญญาณ ๕ ที่เป็นกุศลก็มี ที่เป็นอกุศลก็มี”
- ๑พึงดูเทียบใน ที.สี. (แปล) ๙/๒๑๓/๑๐๔ ฯลฯ
- ๒ปรวาที ในกถานี้หมายถึงพวกภิกษุนิกายมหาสังฆิกะ ซึ่งมีความเห็นว่า วิญญาณจิต ๕ มีจักขุวิญญาณ เป็นต้น เป็นได้ทั้งกุศลและอกุศล ซึ่งต่างจากความเห็นของฝ่ายสกวาทีที่เห็นว่าวิญญาณจิต ๕ เป็นอัพยากฤตฝ่ายวิบากเท่านั้น (นัย อภิ.ปญฺจ.อ. ๒๕๐,๒๕๑)
จบ ปัญจวิญญาณสมังคิมัคคภาวนากถา