สุริยสูตร เล่ม ๒๓

แล้วชื่อว่ามีเหตุปัจจัยขาดแล้ว ... วิมุตติญาณทัสสนะของบุคคลผู้มีนิพพิทา และวิราคะวิบัติแล้วชื่อว่ามีเหตุปัจจัยขาดแล้ว

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อหิริและโอตตัปปะมีอยู่ อินทรียสังวรของบุคคล ผู้สมบูรณ์ด้วยหิริและโอตตัปปะย่อมสมบูรณ์ด้วยเหตุปัจจัย เมื่ออินทรียสังวรมีอยู่ ศีลของบุคคลผู้สมบูรณ์ด้วยอินทรียสังวรย่อมสมบูรณ์ด้วยเหตุปัจจัย เมื่อศีลมีอยู่ สัมมาสมาธิของบุคคลผู้สมบูรณ์ด้วยศีลย่อมสมบูรณ์ด้วยเหตุปัจจัย เมื่อสัมมาสมาธิมีอยู่ ยถาภูตญาณทัสสนะของบุคคลผู้สมบูรณ์ด้วย สัมมาสมาธิย่อมสมบูรณ์ด้วยเหตุปัจจัย เมื่อยถาภูตญาณทัสสนะมีอยู่ นิพพิทาและวิราคะของบุคคลผู้สมบูรณ์ด้วยยถาภูตญาณทัสสนะย่อมสมบูรณ์ด้วยเหตุ ปัจจัย เมื่อนิพพิทาและวิราคะมีอยู่ วิมุตติญาณทัสสนะของบุคคลผู้สมบูรณ์ด้วยนิพพิทาและวิราคะย่อมสมบูรณ์ด้วยเหตุปัจจัย ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เหมือนต้นไม้ที่สมบูรณ์ด้วยกิ่งและใบ กะเทาะก็ดี เปลือกก็ดี กระพี้ก็ดี แก่นก็ดี ของต้นไม้นั้นย่อมถึงความสมบูรณ์ได้ ฉันใด ฉันนั้นเหมือนกัน ภิกษุทั้งหลาย เมื่อหิริและโอตตัปปะมีอยู่ อินทรียสังวรของบุคคลผู้สมบูรณ์ด้วยหิริ และโอตตัปปะย่อมสมบูรณ์ด้วยเหตุปัจจัย เมื่ออินทรียสังวรมีอยู่ ... วิมุตติ ญาณทัสสนะของบุคคลผู้สมบูรณ์ด้วยนิพพิทาและวิราคะ ย่อมสมบูรณ์ ด้วยเหตุปัจจัย”

๒. สัตตสุริยสูตร

ว่าด้วยสมัยที่มีดวงอาทิตย์ ๗ ดวง

{๖๓} [๖๖] ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ ณ อัมพปาลีวัน ใกล้พระนครเวสาลี ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายว่า “ดูก่อน

ภิกษุทั้งหลาย” ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระดำรัสพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว พระผู้ มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สังขารทั้งหลาย ไม่เที่ยง ไม่ยั่งยืน ไม่น่าชื่นชม ก็เหตุเพียงเท่านี้ก็เพียงพอทีเดียวที่จะเบื่อหน่ายในสังขารทั้งหลาย เพียงพอที่จะคลายกำหนัด เพียงพอที่จะหลุดพ้น

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ขุนเขาสิเนรุมีความยาว ๘๔,๐๐๐โยชน์ ความกว้าง ๘๔,๐๐๐โยชน์ ลึกลงไปในมหาสมุทร ๘๔,๐๐๐โยชน์ สูงจากระดับมหาสมุทร ๘๔,๐๐๐ โยชน์ ล่วงกาลนานไป มีบางครั้งบางคราวที่ฝนไม่ตก เป็นเวลาหลายปี หลายร้อยปี หลายพันปี หลายแสนปี เมื่อฝนไม่ตก บรรดาพืชคาม ภูตคาม ติณชาติที่เป็นยา และป่าไม้ใหญ่ย่อมเฉาเหี่ยวแห้งไป เป็นอยู่ไม่ได้ ฉันใด ฉันนั้นเหมือนกัน ภิกษุทั้งหลาย สังขารทั้งหลายก็ไม่เที่ยง ไม่ยั่งยืน ไม่น่าชื่นชม ก็เหตุเพียงเท่านี้ก็เพียงพอทีเดียวที่จะเบื่อหน่ายในสังขารทั้งหลาย เพียงพอที่จะคลายกำหนัด เพียงพอที่จะหลุดพ้นดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ล่วงกาลนานไป มีบางครั้งบางคราวที่ดวงอาทิตย์ ดวงที่ ๒ จะมีปรากฏขึ้น เพราะดวงอาทิตย์ดวงที่ ๒ มีปรากฏขึ้น แม่น้ำ ลำคลองทั้งหมดย่อมงวดแห้งไป ไม่มีน้ำ ฉันใด ฉันนั้นเหมือนกัน ภิกษุ ทั้งหลาย สังขารทั้งหลายไม่เที่ยง ... เพียงพอที่จะหลุดพ้น

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ล่วงกาลนานไป มีบางครั้งบางคราวที่ดวงอาทิตย์ ดวงที่ ๓ จะมีปรากฏขึ้น เพราะดวงอาทิตย์ดวงที่ ๓ มีปรากฏขึ้น แม้นํ้า <*> สาย ใหญ่ ๆ คือ แม่น้ำคงคา ยมุนา อจิรวดี สรภู มหี ทั้งหมดย่อมงวดแห้งไป ไม่มีน้ำ ฉันใด ฉันนั้นเหมือนกัน ภิกษุทั้งหลาย สังขารทั้งหลายไม่เที่ยง ... เพียงพอที่จะหลุดพ้น

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ล่วงกาลนานไป มีบางครั้งบางคราวที่ดวงอาทิตย์ ดวงที่ ๔ จะมีปรากฏขึ้น เพราะดวงอาทิตย์ดวงที่ ๔ มีปรากฏขึ้น สระใหญ่ ๆ ที่เป็นต้นกำเนิดแห่งแม่น้ำใหญ่ ๆ คือ สระอโนดาด สระสีหปปาต สระรถการ สระกัณณมุณฑะ สระกุณาลา สระฉัททันต์ สระมันทกินิยะ ทั้งหมดย่อมงวดแห้งไป ไม่มีนํ้า ฉันใด ฉันนั้นเหมือนกัน ภิกษุทั้งหลาย สังขารทั้งหลาย ไม่เที่ยง ... เพียงพอที่จะหลุดพ้น

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ล่วงกาลนานไป มีบางครั้งบางคราวที่ดวงอาทิตย์ ดวงที่ ๕ จะมีปรากฏขึ้น เพราะดวงอาทิตย์ดวงที่ ๕ มีปรากฏขึ้น นํ้าใน มหาสมุทรที่ลึก ๑๐๐ โยชน์ก็ดี ๒๐๐ โยชน์ก็ดี ๓๐๐ โยชน์ก็ดี ๔๐๐ โยชน์ก็ดี ๕๐๐ โยชน์ก็ดี ๖๐๐ โยชน์ก็ดี ๗๐๐ โยชน์ก็ดี ย่อมงวดลง เหลือนํ้าอยู่ในมหาสมุทรเพียง ๗ ชั่วลำตาลบ้าง ๖ ชั่วลำตาลบ้าง ๕ ชั่วลำตาลบ้าง ๔ ชั่ว ลำตาลบ้าง ๓ ชั่วลำตาลบ้าง ๒ ชั่วลำตาลบ้าง ชั่วลำตาลเดียวบ้าง แล้ว ยังจะเหลือนํ้าอยู่ ๗ ชั่วคนบ้าง ๖ ชั่วคนบ้าง ๕ ชั่วคนบ้าง ๔ ชั่วคนบ้าง ๓ ชั่วคนบ้าง ๒ ชั่วคนบ้าง ชั่วคนเดียวบ้าง ครึ่งชั่วคนบ้าง เพียงเอวบ้าง เพียงเข่าบ้าง เพียงข้อเท้าบ้าง ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นํ้าในมหาสมุทรจะยังเหลืออยู่เพียงเท่ารอยเท้าโคในที่นั้น ๆ เหมือนในฤดูแล้ง เมื่อฝนเม็ดใหญ่ ๆ ตกลงมา จะมีน้ำขังอยู่ในร้อย <*> เท้าโคในที่นั้น ๆ ฉะนั้น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะดวงอาทิตย์ดวงที่ ๕ มีปรากฏขึ้น นํ้าในมหาสมุทรแม้เพียงข้อนิ้วก็ไม่มี ฉันใด ฉันนั้นเหมือนกัน ภิกษุทั้งหลาย สังขารทั้งหลายไม่เที่ยง ... เพียงพอ ที่จะหลุดพ้น

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ล่วงกาลนานไป มีบางครั้งบางคราวที่ดวงอาทิตย์ ดวงที่ ๖ จะมีปรากฏขึ้น เพราะดวงอาทิตย์ดวงที่ ๖ มีปรากฏขึ้น แผ่นดินใหญ่นี้และขุนเขาสิเนรุย่อมมีกลุ่มควันพวยพุ่งขึ้น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะดวงอาทิตย์ดวงที่ ๖ มีปรากฏขึ้น แผ่นดินใหญ่นี้และขุนเขาสิเนรุจึงมีกลุ่มควันพวยพุ่งขึ้น เหมือนเตาเผาของช่างหม้อที่ฉาบปิดแล้วย่อมมีกลุ่มควันพวยพุ่งขึ้น ฉันใด ฉันนั้นเหมือนกัน ภิกษุทั้งหลาย สังขารทั้งหลายไม่เที่ยง … เพียง พอที่จะหลุดพ้น

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ล่วงกาลนานไป มีบางครั้งบางคราวที่ดวงอาทิตย์ ดวงที่ ๗ จะมีปรากฏขึ้น เพราะดวงอาทิตย์ดวงที่ ๗ มีปรากฏขึ้น แผ่นดิน ใหญ่นี้และขุนเขาสิเนรุจะมีไฟติดลุกโชติช่วงไปทั่ว มีแสงเพลิงเป็นอันเดียวกัน ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อแผ่นดินใหญ่และขุนเขาสิเนรุถูกไฟเผาลุกโชนอยู่ จะมีเปลวไฟถูกลมพัดส่งไปจนถึงพรหมโลก เมื่อขุนเขาสิเนรุที่ถูกไฟเผาลุกโชน กำลังทลายอยู่ ถูกกองเพลิงใหญ่เผาท่วมแล้ว ยอดเขาแม้ขนาด ๑๐๐ โยชน์ ก็ดี ๒๐๐โยชน์ก็ดี ๓๐๐โยชน์ก็ดี ๔๐๐ โยชน์ก็ดี ๕๐๐โยชน์ก็ดี ย่อมพังทลาย เมื่อแผ่นดินใหญ่และขุนเขาสิเนรุถูกไฟเผาผลาญลุกโชนอยู่ ทั้งเถ้าและเขม่า ย่อมไม่มีปรากฏเลย ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อแผ่นดินใหญ่และขุนเขาสิเนรุ ถูกไฟเผาผลาญลุกโชนอยู่ ทั้งเถ้าและเขม่าจะไม่มีปรากฏ เหมือนเมื่อเนยใส หรือน้ำมันถูกไฟเผาผลาญลุกโชนอยู่ ทั้งเถ้าและเขม่าย่อมไม่มีปรากฏ ฉันใด ฉันนั้นเหมือนกัน ภิกษุทั้งหลาย สังขารทั้งหลายไม่เที่ยง ... เพียงพอที่จะ หลุดพ้นดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในข้อนั้น ใครจะรู้ ใครจะเชื่อว่าแผ่นดินนี้และ ขุนเขาสิเนรุจักถูกไฟไหม้พินาศ ไม่มีเหลือ นอกจากอริยสาวกผู้มีบท อันเห็นแล้ว

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรื่องเคยมีมาแล้ว มีศาสดาชื่อสุเนตตะผู้เป็นเจ้า ลัทธิปราศจากความกำหนัดในกาม ก็สุเนตตศาสดานั้นมีสาวกอยู่หลายร้อย เธอแสดงธรรมให้สาวกฟังเพื่อความเป็นสหายแห่งเทพชั้นพรหมโลก ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็เมื่อสุเนตตศาสดาแสดงธรรมเพื่อความเป็นสหายแห่งเทพชั้นพรหมโลกอยู่ สาวกเหล่าใดรู้ทั่วถึงคำสอนได้หมดทุกอย่าง สาวกเหล่านั้น หลังจากตายไปก็เข้าถึงสุคติพรหมโลก ส่วนสาวกเหล่าใดไม่รู้ทั่วถึงคำสอนได้หมดทุกอย่าง สาวกเหล่านั้นหลังจากตายไป บางพวกได้เข้าถึงความเป็นสหายแห่ง เทพชั้นปรนิมมิตวสวัตดี บางพวกได้เข้าถึงความเป็นสหายแห่งเทพชั้นนิมมานรดี บางพวกได้เข้าถึงความเป็นสหายแห่งเทพชั้นดุสิต

บางพวกได้เข้า ถึงความเป็นสหายแห่งเทพชั้นยามา บางพวกได้เข้าถึงความเป็นสหายแห่งเทพชั้นดาวดึงส์ บางพวกได้เข้าถึงความเป็นสหายแห่งเทพชั้นจาตุมหาราช บางพวกได้เข้าถึงความเป็นสหายแห่งกษัตริย์มหาศาล บางพวกได้เข้าถึงความเป็นสหายแห่งพราหมณมหาศาล บางพวกได้เข้าถึงความเป็นสหายแห่งคฤหบดีมหาศาลดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้นแล สุเนตตศาสดาได้มีความคิดอย่างนี้ว่า ‘ไม่เป็นการสมควรเลย ที่เราจะพึงมีคติเสมอกับสาวกทั้งหลายในสัมปรายภพ อย่ากระนั้นเลย เราควรจะเจริญเมตตาให้ยิ่งขึ้นไป’

ครั้งนั้นแล สุเนตตศาสดาจึงได้เจริญเมตตาจิตตลอด ๗ ปี ครั้นเจริญ เมตตาจิตตลอด ๗ ปีแล้ว ก็มิได้มาสู่โลกนี้ตลอด ๗ สังวัฏฏวิวัฏฏกัป ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นัยว่าเมื่อคราวโลกวิบัติ เธอเข้าถึงพรหมโลกชั้น อาภัสสรภูมิ เมื่อคราวโลกเจริญ เธอเข้าถึงวิมานพรหมอันว่างเปล่า ดูก่อน ภิกษุทั้งหลาย นัยว่าในวิมานพรหมนั้น สุเนตตศาสดาเป็นพรหมที่เป็นมหาพรหม เป็นผู้ยิ่งใหญ่ ไม่มีใครข่มได้ เป็นผู้เห็นถ่องแท้ เป็นผู้กุมอำนาจ

ได้เกิดเป็นท้าวสักกะผู้เป็นใหญ่แห่งทวยเทพ ๓๖ ครั้ง ได้เกิดเป็นพระเจ้า จักรพรรดิผู้ทรงธรรม เป็นธรรมราชา มีสมุทรทั้ง ๔ เป็นขอบเขต เป็นผู้พิชิต มีชนบทที่ถึงความมั่นคงถาวร ประกอบด้วยรัตนะ ๗ ประการ หลายร้อยครั้ง อนึ่ง เธอมีพระโอรสมากกว่าพันคนซึ่งล้วนแต่เป็นคนกล้าหาญ รูปทรงองอาจ ยํ่ายีข้าศึกได้ เธอครอบครองปฐพีมณฑลนี้อันมีมหาสมุทรเป็นขอบเขตโดย ธรรม ไม่ต้องใช้อาชญา ไม่ต้องใช้ศัสตรา

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ‘สุเนตตศาสดานั้นแลถึงจะมีอายุยืนนานดำรง มั่นคงอยู่อย่างนี้ ก็ไม่พ้นไปจากชาติ ชรา พยาธิ มรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส และอุปายาสได้ เรากล่าวว่าไม่พ้นไปจากทุกข์ได้ ข้อนั้นเพราะเหตุอะไร เพราะว่ายังไม่ได้ตรัสรู้ ยังไม่ได้แทงตลอดธรรม ๔ ประการ ธรรม ๔ ประการคืออะไรบ้าง คือ อริยศีล ๑ อริยสมาธิ ๑ อริยปัญญา ๑ อริยวิมุตติ ๑ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อริยศีล อริยสมาธิ อริยปัญญา อริยวิมุตตินี้เราได้ตรัสรู้แล้ว เราได้แทงตลอดแล้ว เราถอนตัณหาในภพได้แล้ว ตัณหาอันเป็นเครื่องนำไปสู่ภพขาดสิ้นแล้ว บัดนี้ภพใหม่ไม่มีอีก”พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้สุคตศาสดาครั้นตรัสไวยากรณภาษิตนี้แล้ว ได้ตรัสพระคาถาประพันธ์อื่นต่อไปอีกว่า

ธรรมเหล่านี้ คือ ศีล สมาธิ ปัญญา และวิมุตติ

อย่างยอดเยี่ยม พระโคดมผู้ทรงยศตรัสรู้แล้ว

พระพุทธเจ้าผู้เป็นศาสดา ผู้มีพระจักษุ ทรงรู้ยิ่ง ทรง

ทำที่สุดทุกข์ ได้ตรัสบอกธรรม ๔ ประการแก่ภิกษุทั้งหลาย

แล้วปรินิพพาน ด้วยประการฉะนี้

๓. นคโรปมสูตร

ว่าด้วยอุปมาด้วยเครื่องป้องกันนคร

{๖๔} [๖๗] “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในกาลใดแล ปัจจันตนคร ของพระราชาได้รับการป้องกันไว้ดีแล้วด้วยเครื่องป้องกันนคร ๗ ประการ และหาอาหาร ๔ ประการได้ตามความปรารถนา ได้โดยไม่ยาก โดยไม่ลำบาก ในกาลนั้นปัจจันตนครของพระราชานี้เรากล่าวว่าศัตรูหมู่ปัจจามิตรภายนอกทำอันตรายไม่ได้เครื่องป้องกันนคร ๗ ประการคืออะไรบ้าง คือ

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในปัจจันตนครของพระราชานี้ มีเสาระเนียดที่ถูก ฝังไว้มีฐานรากลึก ไม่ไหว ไม่โอนเอนได้ นี้เป็นเครื่องป้องกันนครประการที่ ๑ สำหรับคุ้มภัยภายในและป้องกันอันตรายภายนอก

อีกประการหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ในปัจจันตนครของพระราชา มีคูเมืองที่ลึกและกว้าง นี้เป็นเครื่องป้องกันนครประการที่ ๒ สำหรับคุ้มภัยภายใน และป้องกันอันตรายภายนอก

อีกประการหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ในปัจจันตนครของพระราชา มีทางเดินเวียนได้โดยรอบที่สูงและกว้าง นี้เป็นเครื่องป้องกันนครประการที่ ๓ สำหรับคุ้มภัยภายในและป้องกันอันตรายภายนอก

อีกประการหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ในปัจจันตนครของพระราชา มีการสะสมอาวุธไว้จำนวนมาก ทั้งชนิดแหลมและชนิดคม นี้เป็นเครื่องป้องกันนครประการที่ ๔ สำหรับคุ้มภัยภายในและป้องกันอันตรายภายนอก

อีกประการหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ในปัจจันตนครของพระราชา มีการตั้งกองกำลังไว้มาก คือ กองช้าง กองม้า กองรถ กองธนู กองถือธง กอง